**VIÊM TỤY CẤP TÍNH theo Y học cổ truyền**
*(thuộc phạm trù Phúc thống, Vị quản thống, Tỳ tâm thống, Hoàng đản)*
Trong YHCT không có tên "tụy", nhưng viêm tụy cấp được xếp vào chứng đau bụng cấp vùng thượng vị, do **can vị bất hòa, thấp nhiệt uất kết ở trung tiêu, khí trệ huyết ứ**. Đây là bệnh cấp cứu nội khoa – phải phối hợp chặt chẽ với Tây y.
1. Tổng quan hiện đại để đối chiếu
- Viêm tụy cấp là tình trạng viêm đột ngột, từ nhẹ đến đe dọa tính mạng. Nặng có thể gây tổn thương tim, phổi, thận.
- Nguyên nhân hàng đầu: sỏi mật hoặc rượu nặng. Khác: thuốc, nhiễm trùng, chấn thương.
- Triệu chứng: đau bụng lan ra sau lưng, tăng sau ăn mỡ; chướng bụng, buồn nôn và ói mửa, sốt, tăng nhịp tim.
2. Nguyên nhân theo YHCT
1. **Thấp nhiệt uất kết can đởm** – ăn nhiều dầu mỡ, rượu bia → thấp nhiệt nung nấu, dịch tụy ứ trệ
2. **Can khí uất kết, hoành nghịch phạm vị** – stress, giận dữ → khí trệ, đau xuyên ra lưng
3. **Thực tích, trùng tích** – ăn uống thất thường, giun chui ống mật
4. **Huyết ứ** – sau chấn thương, phẫu thuật
Cơ chế chung: *tà thực ủng trệ trung tiêu → khí cơ thăng giáng thất thường → thanh trọc bất phân → tụy lạc ứ tắc → phát viêm*
3. Biện chứng lâm sàng và tứ chẩn
YHCT chia 4 thể cấp cứu:
**a. Can đởm thấp nhiệt (thường gặp nhất)**
- Đau dữ dội vùng thượng vị xuyên ra lưng, sốt, buồn nôn, miệng đắng, vàng da nhẹ
- Lưỡi đỏ rêu vàng dày nhớt, mạch huyền sác
**b. Tỳ vị thực nhiệt, phủ khí bất thông**
- Đau bụng chướng, nôn nhiều, đại tiện bí, sốt cao, bụng cứng
- Lưỡi đỏ khô, rêu vàng khô, mạch hồng đại
**c. Khí trệ huyết ứ**
- Đau như dao đâm, cố định, ấn đau tăng, sau ăn mỡ đau tăng
- Lưỡi tím, có điểm ứ, mạch sáp
**d. Chính khí suy thoát (thể nặng)**
- Đau giảm nhưng bụng trướng, vã mồ hôi lạnh, tay chân lạnh, mạch vi tế – dấu hiệu sốc
**Bát cương**: bệnh ở lý – thực – nhiệt là chủ yếu, chuyển nhanh sang hư thoát nếu không xử lý kịp.
4. Phép trị theo bát pháp
- **Thanh nhiệt lợi thấp, thông lý công hạ** (chủ đạo)
- **Sơ can lý khí, hoạt huyết chỉ thống**
- **Thông phủ tiết nhiệt** khi táo bón, bụng trướng
- **Ích khí hồi dương** khi có sốc
5. Bài thuốc tiêu biểu và phân tích quân-thần-tá-sứ
**Thể thấp nhiệt – Đại Sài hồ thang gia giảm** (dùng nhiều trong viêm tụy cấp)
- Thành phần: Sài hồ, Hoàng cầm, Đại hoàng, Chỉ thực, Bạch thược, Bán hạ, Sinh khương, Đại táo
- Gia: Kim tiền thảo, Nhân trần, Mộc hương
- Phân tích:
- Quân: Sài hồ – sơ can giải uất, dẫn thuốc vào thiếu dương
- Thần: Hoàng cầm, Đại hoàng – thanh nhiệt tả hỏa, thông phủ
- Tá: Chỉ thực, Bạch thược – hành khí chỉ thống, hoãn cấp
- Sứ: Sinh khương, Đại táo – hòa vị giáng nghịch
- Ý nghĩa: vừa thanh can đởm thấp nhiệt, vừa thông đại tiện để "nhiệt theo phân ra"
**Thể huyết ứ – Cách hạ trục ứ thang gia giảm**
- Đào nhân, Hồng hoa, Xuyên khung, Diên hồ sách – hoạt huyết hóa ứ giảm đau
**Lưu ý**: trong giai đoạn cấp phải **nhịn ăn hoàn toàn**, chỉ dùng thuốc sắc hoặc truyền dịch theo y lệnh, không tự ý uống thuốc nam đặc.
6. Châm cứu hỗ trợ
- Cấp cứu giảm đau: châm tả **Trung quản, Nội quan, Túc tam lý, Dương lăng tuyền, Đởm du, Thái xung**
- Châm huyệt **Viêm tụy** (tương đương Giáp tích T8-T9 trái) – có tác dụng giảm tiết enzyme
- Nhĩ châm: Giao cảm, Tụy, Thần môn
- Không cứu ngải khi đang sốt cao
7. Dưỡng sinh – phục hồi sau cấp
**Giai đoạn nhịn ăn (do bác sĩ chỉ định)**
- Tuyệt đối không ăn uống, chỉ truyền dịch
**Giai đoạn ăn lại**
- Bắt đầu cháo loãng, súp rau, tăng dần đạm nạc
- Ăn chia nhỏ 6 bữa/ngày, ít mỡ (<20g/ngày)
**Phòng tái phát**
- Kiêng rượu bia tuyệt đối – nguyên nhân hàng đầu
- Giảm mỡ động vật, tránh ăn no, tránh bữa tối muộn
- Điều trị triệt để sỏi mật nếu có
- Giữ tinh thần thư thái, tránh giận dữ (can khí uất)
**Kiêng kỵ**
- Rượu, bia, thuốc lá, cà phê đặc
- Đồ chiên rán, nội tạng, lòng đỏ trứng nhiều
- Ăn nhanh, nhai không kỹ, nằm ngay sau ăn
- Tự ý dùng thuốc lợi mật mạnh khi đang đau cấp
8. Khi nào phải nhập viện ngay
Viêm tụy cấp là cấp cứu:
- Đau bụng dữ dội lan sau lưng kèm nôn ói không ngừng
- Sốt >38.5°C, bụng chướng cứng, mạch nhanh
- Vàng da, khó thở, tụt huyết áp
Phải đến bệnh viện để truyền dịch, giảm đau, theo dõi men tụy – YHCT chỉ hỗ trợ sau khi đã qua giai đoạn nguy hiểm.
Bạn đang muốn mình soạn phác đồ YHCT hỗ trợ cho giai đoạn hồi phục sau viêm tụy (thể tỳ hư thấp trệ) để dùng tại phòng khám, hay cần bảng thực đơn chi tiết 2 tuần đầu sau ra viện?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét