SỎI ĐƯỜNG TIẾT NIỆU ( Thạch Lâm )

 **SỎI ĐƯỜNG TIẾT NIỆU – THẠCH LÂM trong Y học cổ truyền**

Sỏi tiết niệu bao gồm sỏi thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo. Bình thường trong nước tiểu có calci, phosphate, oxalate ở nồng độ thấp, khi vượt ngưỡng và gặp điều kiện thuận lợi sẽ kết thành sỏi.

YHCT gọi là **Thạch lâm** – tiểu ra sỏi, là một trong ngũ lâm (nhiệt lâm, huyết lâm, thạch lâm, cao lâm, lao lâm). Sỏi lớn gọi thạch lâm, sỏi nhỏ gọi sa lâm.

 1. Nguyên nhân – cơ chế bệnh

- Nội Kinh: *Tỳ thấp làm đàm ứ lại, đàm hóa hỏa, hỏa sinh nhiệt hạ tiêu làm chưng kiệt nước tiểu, cặn lắng lại mà thành thạch.*

- Tuệ Tĩnh: *Thận khí hư làm thủy hỏa mất điều hòa, hỏa của tâm đi xuống hạ tiêu chưng khô nước tiểu mà thành thạch; thận âm hư sinh nội nhiệt, nội nhiệt làm hao tân dịch nên tiểu ít.*

- Thấp nhiệt hạ tiêu do viêm đường tiết niệu, nhiệt kết bàng quang làm hư hao thủy dịch.

- Nằm lâu bất động → huyết ứ trệ, thủy dịch kém lưu thông.

Tóm lại 3 gốc sinh bệnh:

- Thấp nhiệt hạ tiêu

- Khí huyết ứ trệ

- Thận hư

 2. Chứng trạng điển hình

Bụng dưới đau co cứng, một bên thắt lưng đau quặn, đau lan xuống bụng dưới và bộ phận sinh dục, tiểu tiện đau buốt khó đi, nước tiểu vàng đục có khi ra máu, có khi ra lẫn sỏi cát.

 3. Phân thể và điều trị

 a. Thể thấp nhiệt (sỏi có viêm nhiễm)

- Triệu chứng: đau từ eo lưng lan xuống đùi và sinh dục ngoài, tiểu vàng sẫm đỏ đục nóng rát, tiểu nhiều lần, có thể ra sỏi, gai sốt, miệng khô khát, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch sác.

- Phép trị: Thanh nhiệt, bài thạch, trừ thấp, lợi niệu.

- Phương thuốc kinh nghiệm: Kim tiền thảo 40g, Sa tiền tử 20g, Uất kim 16g, Trạch tả 10g.

- Cổ phương: Xích đạo tán gia vị – Sinh địa 12g, Trúc diệp 16g, Mộc thông 16g, Cam thảo tiêu 10g, Sa tiền tử 10g, gia Kim tiền thảo 20g, Kê nội kim 10g.

 b. Thể khí huyết ứ trệ (sỏi đái ra máu)

- Triệu chứng: tiểu đau tức nặng trước âm nang, tiểu ra máu đỏ tươi, tiểu không hết, nước tiểu vừa máu vừa đục, lưỡi có điểm ứ huyết, mạch khẩn.

- Phép trị: Lý khí hành trệ, thông lâm bài thạch.

- Phương Nam: Đào nhân 8g, Uất kim 8g, Ngưu tất 8g, Chỉ xác 6g, Kim tiền thảo 20g, Sa tiền tử 20g, Kê nội kim 8g, Ý dĩ 12g, Bạch mao căn 16g.

- Cổ phương: Huyết phủ trục ứ thang – Đương quy 12g, Sinh địa 8g, Đào nhân 8g, Hồng hoa 8g, Chỉ xác 6g, Xích thược 8g, Sài hồ 8g, Cam thảo 4g, Xuyên khung 8g, Ngưu tất 8g, gia Kim tiền thảo 20g, Hạn liên thảo 20g.

 c. Thể thận hư (sỏi mạn, có biến chứng)

- Triệu chứng: tiểu ít đục có mủ, bệnh âm ỉ sốt kéo dài, mệt mỏi, bụng trướng hoặc phù, sắc mặt trắng bệch, lưỡi nhợt bệu rêu trắng dính, mạch tế sác vô lực.

- Phép trị: Bổ thận, lợi niệu, thông lâm.

- Phương Nam: Dây tơ hồng 30g, Thổ phục linh 20g, Củ mài 30g, Tỳ giải 30g, Mã đề 16g, Hạt sen 30g.

- Cổ phương: Tế sinh thận khí hoàn gia vị – Phụ tử 8g, Thục địa 16g, Hoài sơn 12g, Sơn thù 12g, Đơn bì 12g, Phục linh 12g, Trạch tả 8g, gia Kim tiền thảo 20g, Sa tiền tử 16g.

 4. Phân tích quân-thần-tá-sứ (lấy bài thấp nhiệt làm mẫu)

- Quân: Kim tiền thảo – chủ dược lợi niệu bài thạch, ức chế kết tinh

- Thần: Sa tiền tử, Trạch tả –渗 thấp lợi thủy, tăng lưu lượng nước tiểu

- Tá: Uất kim – hành khí hoạt huyết, giảm đau quặn; Mộc thông – thông lâm

- Sứ: Cam thảo tiêu – điều hòa, dẫn thuốc xuống hạ tiêu

 5. Châm cứu – xoa bóp hỗ trợ

- Huyệt chính: Thận du, Bàng quang du, Tam âm giao, Âm lăng tuyền, Thủy đạo, Trung cực

- Đau quặn: châm tả A thị vùng lưng, Ủy dương, Côn lôn

- Cứu ấm thận du, Quan nguyên cho thể thận dương hư (không cứu khi đang sốt nhiễm khuẩn)

 6. Dưỡng sinh và phòng tái phát

**Nên**

- Uống 2–2.5 lít nước/ngày, chia đều, không nhịn tiểu

- Vận động đều, tránh ngồi lâu, nằm lâu

- Ăn nhạt, giảm đạm động vật, giảm oxalate (rau chân vịt, socola, trà đặc)

- Uống nước râu ngô, mã đề, kim tiền thảo khi có cơ địa sỏi nhỏ

**Kiêng**

- Nhịn tiểu, uống ít nước

- Ăn mặn, nhiều purin (nội tạng, hải sản), vitamin C liều cao kéo dài

- Dùng thuốc lợi tiểu tùy tiện khi đang đau quặn

- Tự ý tán sỏi bằng thuốc nam khi sỏi >10mm, sỏi niệu quản gây ứ nước thận độ 3–4

 7. Khi nào phải đi viện ngay

- Cơn đau quặn thận không giảm sau 1 giờ, nôn nhiều, sốt cao rét run

- Vô niệu, tiểu ra máu cục, phù toàn thân

- Sỏi gây ứ nước thận, suy thận cấp

Lúc đó cần siêu âm, can thiệp tán sỏi, dẫn lưu – YHCT chỉ hỗ trợ sau giai đoạn cấp.

Bạn đang muốn mình lập phác đồ cụ thể cho thể nào hay gặp ở phòng khám – thấp nhiệt cấp hay thận hư mạn? Mình có thể viết sẵn đơn thuốc tham khảo kèm chế độ uống nước theo cân nặng để bạn dùng tư vấn bệnh nhân.

**NHIỆT LÂM – chứng tiểu buốt do nhiệt**

Nhiệt lâm là 1 trong 5 chứng lâm của YHCT (cùng với thạch lâm, huyết lâm, cao lâm, lao lâm). Các chứng lâm đều có triệu chứng chủ yếu là tiểu nhiều lần, tiểu khó, tiểu buốt, đau tức vùng bụng dưới. Theo y học hiện đại tương ứng với viêm bàng quang, viêm niệu đạo cấp do nhiễm khuẩn.

 1. Nguyên nhân

- Thấp nhiệt tích tụ tại hạ tiêu: làm trở ngại chức năng khí hoá của bàng quang sinh ra tiểu nhiều lần, tiểu khó và gắt.

- Nhiệt thịnh uất kết tại bàng quang – chính là định nghĩa của Nhiệt lâm.

 2. Triệu chứng điển hình

Tiểu nhiều lần, tiểu rất buốt, nước tiểu vàng, có lúc đục, bụng dưới đau hoặc đau lưng, trong người nóng, miệng khô, hoặc sốt, táo bón, lưỡi đỏ, rêu dày vàng, mạch Sác.

So với các lâm khác:

- Thạch lâm: có sỏi, đau quặn

- Huyết lâm: tiểu ra máu

- Cao lâm: nước tiểu đục như nước vo gạo

- Lao lâm: tiểu nhiều lần do hư lao

 3. Biện chứng bát cương

- Vị trí: hạ tiêu (bàng quang)

- Tính chất: thực – nhiệt

- Bệnh cấp tính, thuộc dương chứng

 4. Phép trị

Thanh nhiệt, lợi thấp, thông lâm.

Bài chủ đạo: **Bát Chính Tán gia giảm**.

Thành phần gốc và tác dụng:

- Chi tử, Đại hoàng – thanh nhiệt

- Biển súc, Cù mạch, Hoạt thạch, Mộc thông – lợi thấp, thông lâm

Gia giảm theo chứng:

- Sốt nhiều thêm Hoàng bá, Kim ngân hoa, Liên kiều để tăng cường thanh nhiệt giải độc.

 5. Phân tích quân-thần-tá-sứ (Bát Chính Tán)

- Quân: Hoạt thạch, Xa tiền tử – thấm thấp lợi niệu, thanh nhiệt hạ tiêu

- Thần: Cù mạch, Biển súc, Mộc thông – thông lâm, dẫn nhiệt ra ngoài qua tiểu

- Tá: Chi tử, Đại hoàng – tả hỏa ở tam tiêu, thông đại tiện để nhiệt có đường ra

- Sứ: Cam thảo tiêu – điều hòa, giảm đau buốt

 6. Châm cứu hỗ trợ

- Châm tả: Trung cực, Khúc cốt, Tam âm giao, Âm lăng tuyền, Bàng quang du

- Cứu: không cứu khi đang sốt nhiệt

- Nhĩ châm: Bàng quang, Thận, Giao cảm

 7. Dưỡng sinh – phòng tái phát

**Nên**

- Uống đủ 2 lít nước/ngày, không nhịn tiểu

- Vệ sinh vùng kín đúng cách, đi tiểu sau quan hệ

- Ăn đồ mát: rau má, mã đề, râu ngô, bí đao

- Nghỉ ngơi khi sốt, tránh lao lực

**Kiêng**

- Rượu bia, ớt tiêu, đồ chiên rán, thịt dê

- Nhịn tiểu lâu, ngồi lâu, mặc quần bó

- Quan hệ tình dục khi đang viêm cấp

- Tự ý dùng kháng sinh không đủ liều – dễ thành mạn

 8. Khi nào cần đi khám Tây y ngay

- Sốt cao >38.5°C, rét run, đau hông lưng dữ dội (nghi viêm thận bể thận)

- Tiểu ra mủ, nước tiểu hôi, mệt lả

- Phụ nữ có thai, người tiểu đường, trẻ nhỏ

- Tái phát >3 lần/năm

Lúc đó cần cấy nước tiểu, dùng kháng sinh theo kháng sinh đồ – YHCT phối hợp để thanh nhiệt lợi thấp, giảm tái phát.

Bạn muốn mình viết chi tiết liều lượng Bát Chính Tán gia giảm cho thể nhiệt lâm đơn thuần, hay cần thêm bài thuốc Nam đơn giản (rau má, mã đề, râu ngô) để hướng dẫn bệnh nhân tự sắc tại nhà?