THOÁT THƯ

 **THOÁT THƯ (脱疽) – Hoại tử chi trong Y học cổ truyền**

Thoát thư nghĩa đen là "mủ thịt rụng ra". Sách ngoại khoa xếp vào loại **âm thư nguy hiểm nhất**, thường gặp ở ngón chân, bàn chân người già, người tiểu đường, người hút thuốc lâu năm. Y học hiện đại tương ứng với viêm tắc động mạch chi, hoại tử do đái tháo đường, hoại thư.

Khác với mụn nhọt sưng nóng đỏ, thoát thư diễn biến âm thầm, lạnh, đen, đau dữ dội về đêm, dễ phải đoạn chi nếu không can thiệp sớm.

 1. Nguyên nhân – cơ chế bệnh

YHCT quy về **bản hư – tiêu thực**:

- **Bản hư**: tỳ thận dương hư, khí huyết suy. Thận dương không ôn ấm được kinh mạch, huyết không nuôi được đầu chi.

- **Tiêu thực**:

  - Hàn thấp ngưng trệ (đi chân đất lạnh, ngâm nước lâu)

  - Nhiệt độc ứ huyết (ăn cay nóng, hút thuốc, rượu)

  - Đàm trọc, huyết ứ do tiêu khát (đái tháo đường) làm mạch máu tắc nghẽn

→ Khí trệ huyết ứ → mạch bế tắc → thịt cân xương không được nuôi → hoại tử từ đầu ngón lan dần lên.

Thường chia 4 thể lâm sàng:

1. Hàn ngưng huyết ứ

2. Thấp nhiệt độc thịnh

3. Khí huyết lưỡng hư

4. Can thận âm hư (gặp ở tiêu khát lâu năm)

 2. Triệu chứng và tứ chẩn

**Giai đoạn đầu**

- Tê bì, lạnh đầu ngón chân, da nhợt, đi một đoạn phải dừng (đau cách hồi)

- Đau tăng về đêm, đắp ấm đỡ

**Giai đoạn tiến triển**

- Ngón tím sẫm, đen, khô teo hoặc ướt loét, ranh giới rõ

- Đau như lửa đốt, như dùi đâm, không ngủ được

- Kèm mệt mỏi, ăn kém, mạch trầm tế hoặc tế sác

**Tứ chẩn**

- Vọng: da chân khô, lông rụng, móng dày, mạch mu chân yếu hoặc mất

- Văn: không hôi thối (hoại tử khô), nếu ướt thì mùi hôi khắm

- Vấn: hỏi tiền sử tiểu đường, hút thuốc, lạnh chân, đau cách hồi bao nhiêu mét

- Thiết: sờ chân lạnh, mạch Thốn khẩu trầm nhược, mạch Xích yếu; mạch chi dưới không bắt được

**Bát cương**: bệnh ở lý – hư – hàn là gốc, có thể kèm nhiệt độc (hư trung hiệp thực). Thuộc âm chứng.

 3. Phép trị theo bát pháp

- **Ôn kinh tán hàn – hoạt huyết thông lạc** (thể hàn ngưng)

- **Thanh nhiệt giải độc – hóa thấp** (thể thấp nhiệt)

- **Bổ khí dưỡng huyết – ôn bổ tỳ thận** (thể hư)

- **Tư âm giáng hỏa** (thể âm hư tiêu khát)

Nguyên tắc: **"Trị bệnh phải trị gốc, thông mạch là ưu tiên"** – không đợi hoại tử đen mới chữa.

 4. Phương thuốc tiêu biểu và phân tích quân-thần-tá-sứ

**a. Thể hàn ngưng huyết ứ – Tứ diệu dũng an thang gia giảm**

- Thành phần cổ phương: Kim ngân hoa, Huyền sâm, Đương quy, Cam thảo

- Gia: Quế chi, Tế tân, Kê huyết đằng

- Phân tích:

  - Quân: Huyền sâm – thanh nhiệt lương huyết (phòng nhiệt độc hóa)

  - Thần: Kim ngân hoa, Đương quy – hoạt huyết giải độc, dưỡng huyết

  - Tá: Quế chi, Tế tân – ôn kinh tán hàn, thông mạch

  - Sứ: Cam thảo – điều hòa

- Ý nghĩa: vừa ôn thông vừa thanh, dùng cho giai đoạn đầu chân lạnh tím.

**b. Thể thấp nhiệt độc thịnh – Tứ diệu tán hợp Ngũ vị tiêu độc ẩm**

- Thương truật, Hoàng bá, Ngưu tất, Ý dĩ, Kim ngân, Bồ công anh

- Quân: Hoàng bá, Thương truật – táo thấp thanh nhiệt ở hạ tiêu

- Thần: Kim ngân, Bồ công anh – giải độc

- Tá: Ý dĩ –渗 thấp, Ngưu tất – dẫn huyết hạ hành

**c. Thể khí huyết lưỡng hư – Thập toàn đại bổ gia Kê huyết đằng, Hoàng kỳ**

- Quân: Hoàng kỳ, Đảng sâm – ích khí thúc đẩy huyết hành

- Thần: Đương quy, Thục địa – dưỡng huyết

- Tá: Kê huyết đằng, Xuyên khung – hoạt huyết thông lạc

- Sứ: Quế chi – ôn thông mạch

**d. Thể can thận âm hư (tiêu khát) – Lục vị địa hoàng hợp Tứ diệu dũng an**

- Tư âm để nuôi mạch, phòng hoại tử lan.

> Tất cả bài thuốc phải do thầy thuốc gia giảm theo mạch chứng, không tự ý dùng, đặc biệt người đang dùng thuốc chống đông, insulin.

 5. Châm cứu – ngoại trị

- Châm: Túc tam lý, Tam âm giao, Thái khê, Huyết hải, Dương lăng tuyền, Bát phong (kẽ ngón chân) – dùng bổ pháp, ôn châm.

- Cứu ngải: cứu cách gừng huyệt Dũng tuyền, Bát phong, Túc tam lý rất quan trọng để ôn dương thông mạch (chỉ làm khi chân còn ấm, không có loét ướt nhiễm trùng).

- Ngâm chân: nước ấm 38–40°C với Quế chi, Ngải cứu, Hồng hoa, Kê huyết đằng 15 phút/ngày – giúp ôn kinh hoạt huyết (cấm ngâm khi đã loét sâu, hoại tử ướt).

- Đắp ngoài: giai đoạn chưa loét dùng dầu Hồng hoa, cao tiêu viêm hoạt huyết; giai đoạn loét phải chăm sóc vô khuẩn theo y học hiện đại.

 6. Dưỡng sinh và kiêng kỵ

**Phải làm**

- Kiểm soát đường huyết chặt chẽ nếu có tiểu đường

- Giữ ấm chân tuyệt đối, đi tất cotton, không đi chân đất, không dùng túi chườm nóng trực tiếp (dễ bỏng do mất cảm giác)

- Tập vận động nhẹ nhàng: xoay cổ chân, đi bộ ngắn nhiều lần để "bơm" máu

- Bỏ thuốc lá hoàn toàn – đây là nguyên nhân hàng đầu làm co mạch

**Tuyệt đối kiêng**

- Cắt khóe móng, cậy chai chân, ngâm chân nước quá nóng, đi giày chật

- Ăn đồ cay nóng, rượu bia, mỡ động vật nhiều

- Tự ý đắp lá, rắc bột kháng sinh lên vết loét

- Nằm bất động lâu – máu ứ trệ nặng thêm

 7. Khi nào phải đi viện ngay

Thoát thư là cấp cứu mạch máu:

- Ngón chân đen lan nhanh, đau không chịu nổi, mất cảm giác

- Sốt cao, hôi thối, đường huyết >15 mmol/L

- Mất mạch mu chân, da lạnh trắng

Lúc này cần phối hợp ngoại khoa mạch máu, kiểm soát nhiễm trùng, không thể chỉ dùng thuốc nam.

Bạn đang gặp nhiều bệnh nhân thoát thư trên nền tiểu đường ở phòng khám? Mình có thể soạn cho bạn một checklist theo dõi bàn chân mỗi ngày (màu da, nhiệt độ, mạch, cảm giác) kèm phác đồ ngâm chân ôn kinh an toàn cho giai đoạn sớm, để dùng hướng dẫn bệnh nhân tại nhà.