GẪY XƯƠNG

 **GÃY XƯƠNG theo Y học cổ truyền**

*(thuộc chứng Chấn thương cân cốt, Cốt chiết)*

YHCT gọi gãy xương là "cốt chiết", "cốt đoạn". Nguyên tắc chữa nổi tiếng từ Hải Thượng Lãn Ông: **"Chỉnh cốt – tiếp cốt – hành huyết – sinh tân – bổ thận"**. Phải phối hợp nắn chỉnh – cố định của y học hiện đại, YHCT chủ yếu giúp giảm đau, tiêu sưng, nhanh liền xương, chống teo cơ cứng khớp.

 1. Cơ chế bệnh theo YHCT

- Chấn thương → huyết ly kinh mạch → ứ trệ → sưng đau

- Huyết ứ hóa nhiệt → sốt nhẹ, khát

- Lâu ngày huyết ứ không tan → can thận hư → cốt tủy không được nuôi → chậm liền

- Tỳ hư → không sinh khí huyết → cơ nhục teo

 2. Phân kỳ điều trị (3 giai đoạn)

 a. Kỳ đầu (1–7 ngày) – ứ huyết sưng đau

- Tứ chẩn: sưng nóng đỏ đau, lưỡi đỏ, mạch huyền sác

- Bát cương: thực – nhiệt – ở kinh lạc

- Phép: Hoạt huyết hóa ứ, tiêu thũng chỉ thống

- Bài: **Phục nguyên hoạt huyết thang gia giảm**

  - Quân: Đào nhân, Hồng hoa – phá ứ

  - Thần: Đại hoàng (chế), Xích thược – tả ứ nhiệt

  - Tá: Đương quy, Xuyên khung – dưỡng huyết hành khí

  - Sứ: Cam thảo, Sài hồ – dẫn thuốc lên xuống

- Ngoài: đắp lá chìa vôi, lá náng, ngải cứu sao giấm nóng (khi đã cố định vững)

 b. Kỳ giữa (1–3 tuần) – liền xương non

- Biểu hiện: sưng giảm, còn đau âm ỉ, X-quang có can xương mờ

- Phép: Tiếp cốt, hòa doanh, sinh tân

- Bài: **Tục đoạn tiếp cốt thang**

  - Tục đoạn 12g, Cốt toái bổ 12g, Đỗ trọng 10g, Ngưu tất 12g, Đương quy 10g, Đan sâm 12g, Kê huyết đằng 20g

- Quân: Tục đoạn, Cốt toái bổ – bổ can thận, tiếp cốt

- Thần: Đỗ trọng, Ngưu tất – mạnh gân xương

- Tá: Đương quy, Đan sâm – dưỡng huyết hoạt huyết

- Sứ: Kê huyết đằng – dẫn thuốc vào cân cốt

 c. Kỳ sau (sau 3 tuần) – dưỡng cốt, mạnh gân

- Biểu hiện: xương đã liền, cơ teo, khớp cứng, người mệt

- Phép: Bổ can thận, kiện tỳ ích khí

- Bài: **Độc hoạt ký sinh thang** hoặc **Lục vị địa hoàng hoàn gia** Cốt toái bổ, Tục đoạn

- Thêm: Hoàng kỳ, Đẳng sâm để sinh cơ, chống teo

 3. Châm cứu – xoa bóp

- Giảm đau: châm tả A thị, Hợp cốc, Thái xung

- Tăng tuần hoàn: châm xuyên huyệt quanh vùng gãy (sau khi đã cố định)

- Chống teo cơ: điện châm Túc tam lý, Dương lăng tuyền, Huyết hải

- Xoa bóp nhẹ nhàng vùng trên dưới chỗ gãy, tập vận động sớm theo hướng dẫn

 4. Bó thuốc Nam (chỉ khi đã nắn chỉnh chuẩn)

- Bài bó ngoài kỳ đầu: lá Đại tướng quân, lá Náng, Nghệ, Gừng, muối sao nóng chườm

- Bài bó kỳ giữa: Cốt toái bổ, Tục đoạn, Huyết giác tán bột trộn rượu đắp

- Lưu ý: không bó khi vết thương hở, nhiễm trùng, gãy hở

 5. Dưỡng sinh và kiêng kỵ

**Nên**

- Ăn giàu canxi, protein, vitamin D, C (cá nhỏ, tôm, sữa, rau xanh)

- Phơi nắng sáng 15 phút

- Tập vận động sớm theo từng giai đoạn, tránh cứng khớp

- Ngủ đủ, giữ tinh thần lạc quan – can chủ cân, stress làm chậm liền

**Kiêng**

- Rượu bia, thuốc lá – ức chế tạo xương

- Ăn quá mặn, uống nhiều cà phê

- Tự ý tháo bột, vận động mạnh sớm

- Đắp thuốc không rõ nguồn lên vết mổ hở

 6. Khi nào phải đến bệnh viện ngay

- Gãy hở, biến dạng nhiều, mất cảm giác đầu chi, da tím lạnh

- Đau tăng dữ dội sau bó bột (nghi chèn ép khoang)

- Sốt cao, chảy dịch mủ, vết mổ sưng đỏ

Gãy xương cần nắn chỉnh – cố định chuẩn bằng y học hiện đại trước, YHCT là hỗ trợ để nhanh liền và phục hồi chức năng.

Bạn muốn mình soạn phác đồ cụ thể cho gãy xương nào – cổ tay, xương đòn, hay gãy kín chi dưới? Mình có thể viết chi tiết bài thuốc uống 3 kỳ và bài tập phục hồi theo tuần để bạn dùng tại phòng khám.