CÔT LAO YHCT

 **CỐT LAO – LƯU ĐÀM trong Y học cổ truyền**

Hai tên này thường đi đôi trong ngoại khoa YHCT:

- **Cốt lao**: lao ở xương khớp (cột sống, khớp háng, khớp gối) – y học hiện đại gọi lao xương.

- **Lưu đàm**: ổ mủ lạnh, không sưng nóng đỏ, chảy rỉ rả, dai dẳng – chính là áp-xe do lao, do đàm trọc ứ đọng lâu ngày.

Cả hai đều không phải nhọt nóng cấp tính, mà là bệnh **hư lao** – chính khí suy, tà khí lưu trú.

 1. Nguyên nhân – cơ chế bệnh

Theo YHCT, không có vi trùng riêng mà quy về "hư – đàm – ứ":

- **Tiên thiên bất túc, thận tinh hư**: thận chủ cốt tủy. Thận hư thì xương không được nuôi, tà dễ xâm.

- **Hậu thiên tỳ phế hư**: tỳ hư sinh đàm, phế hư vệ khí kém. Đàm trọc theo kinh lạc đọng ở khớp xương.

- **Lao lực, phòng dục quá độ, bệnh lâu ngày**: chính khí suy, tà khí (phong hàn thấp) thừa cơ vào lý, hóa hỏa, nung đốt tân dịch thành đàm, đàm ứ lâu ngày thành mủ loãng gọi là lưu đàm.

- **Ngoại thương** làm huyết ứ, lâu ngày hóa hư.

Y học hiện đại bổ sung: Lao phổi là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn lao, triệu chứng ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, gầy sút cân, ho ra máu. Vi khuẩn theo máu đến xương gây cốt lao.

 2. Triệu chứng và tứ chẩn

**Cốt lao**

- Đau âm ỉ trong xương, tăng về đêm, sốt hâm hấp chiều, ra mồ hôi trộm, gầy rộc.

- Khớp sưng to nhưng da không đỏ nóng (khác nhọt thường), vận động hạn chế, lâu ngày teo cơ, biến dạng.

- Lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.

**Lưu đàm**

- Khối sưng mềm, không nóng, da tím nhạt, ấn lõm, không đau nhiều.

- Vỡ ra chảy mủ loãng, lợn cợn như bã đậu, lâu liền, miệng rò rỉ.

- Toàn thân mệt mỏi, ăn kém, đại tiện lỏng.

**Tứ chẩn trọng điểm**

- Vọng: sắc mặt trắng bệch hoặc gò má đỏ (âm hư), lưỡi đỏ, rêu ít.

- Văn: ho khan, tiếng nói nhỏ.

- Vấn: hỏi tiền sử lao phổi, tiếp xúc người bệnh, đau tăng khi nghỉ.

- Thiết: mạch tế sác (âm hư hỏa vượng) hoặc trầm nhược (khí huyết hư).

**Bát cương**: lý – hư – hàn (giai đoạn đầu) xen nhiệt (hư hỏa). Bệnh thuộc âm chứng, mạn tính.

 3. Phép trị theo bát pháp

Không dùng thanh nhiệt mạnh như nhọt cấp, mà phải:

- **Bổ pháp** làm gốc: bổ phế thận, kiện tỳ ích khí

- **Hóa đàm – nhuyễn kiên – thấu nung**: làm mềm ổ bã, dẫn mủ ra

- **Tư âm giáng hỏa**: trị sốt hâm hấp, mồ hôi trộm

- **Hoạt huyết thông lạc**: nuôi xương, chống dính khớp

 4. Phương thuốc tiêu biểu và phân tích quân-thần-tá-sứ

**Thể phế thận âm hư (giai đoạn đầu cốt lao)**

- Bài: **Bách hợp cố kim thang gia giảm** (dùng nhiều trong lao)

- Thành phần chính: Mạch môn, Sinh địa, Huyền sâm, Bách hợp, Xuyên bối mẫu

- Phân tích:

  - Quân: Mạch môn – tính hàn, vị ngọt hơi đắng, quy kinh phế vị, hóa đờm trừ ho, chữa ho lao. Sinh địa – tư âm bổ thận

  - Thần: Huyền sâm, Bách hợp – dưỡng âm nhuận phế

  - Tá: Xuyên bối mẫu – hóa đàm chỉ khái

  - Sứ: Cam thảo – điều hòa

- Ý nghĩa: tư âm giáng hỏa, phù hợp sốt chiều, ho khan.

Mạch môn được dùng trong điều trị lao phổi giai đoạn đầu, khi phổi và thận bị tổn thương, có tác dụng tăng miễn dịch.

**Thể tỳ phế thận đều hư (cốt lao lâu ngày, lưu đàm không liền)**

- Bài: **Đảng sâm dưỡng vinh thang gia Quy bản, Miết giáp**

- Đảng sâm 16g, Bạch truật, Hoài sơn, Mạch môn, Thiên môn, Quy bản 12g, A giao 8g

- Quân: Đảng sâm – bổ trung ích khí, kiện tỳ (tỳ là gốc sinh đàm)

- Thần: Mạch môn, Thiên môn – dưỡng phế âm

- Tá: Quy bản, Miết giáp – tư âm, nhuyễn kiên tán kết (làm mềm ổ lao)

- Sứ: A giao – bổ huyết chỉ huyết

- Đảng sâm có tác dụng bổ trung ích khí, sinh tân, kiện tỳ dưỡng huyết, rất tốt cho người lao phổi giai đoạn sau khi tỳ phế thận đều hư.

**Bài ngoài đắp lưu đàm**

- Cao tiêu độc lưu đàm: Huyền sâm, Xạ can, Bạch chỉ, Nhũ hương, Một dược nấu cao, dán quanh miệng rò để hút mủ, sinh cơ.

- Rửa bằng nước sắc Khổ sâm, Hoàng bá.

 5. Châm cứu – cấy chỉ

- Nguyên tắc: bổ là chính, không tả mạnh.

- Huyệt bổ phế thận: Phế du, Thận du, Cao hoang, Túc tam lý, Tam âm giao, Đại chùy (cứu ấm).

- Huyệt tại chỗ: Giáp tích tương ứng cột sống, A thị huyệt quanh ổ lưu đàm – dùng ôn châm hoặc cấy chỉ để tăng tuần hoàn, nhuyễn kết.

- Tuyệt đối không châm sâu vào ổ mủ đang hoạt động.

 6. Dưỡng sinh và kiêng kỵ

**Nên**

- Ăn giàu đạm dễ tiêu: cháo gạo lứt với bách hợp, phổi lợn hầm, cá chép – giúp thanh nhiệt, bồi bổ.

- Ngủ sớm, tránh lao lực, giữ ấm lưng ngực.

- Tập thở, khí công dưỡng sinh nhẹ nhàng, phơi nắng sáng.

**Kiêng**

- Rượu bia, thuốc lá, thức khuya, phòng dục quá độ (hao thận tinh).

- Ăn đồ sống lạnh, cay nóng, mỡ nhiều (tổn tỳ sinh đàm).

- Tự ý đắp lá nóng, rạch mủ tại nhà – lưu đàm rất dễ nhiễm trùng lan.

 7. Lưu ý quan trọng

Cốt lao – lưu đàm là bệnh truyền nhiễm mạn tính. YHCT hỗ trợ nâng chính khí, giảm triệu chứng, làm ổ lao xơ hóa. **Bắt buộc phải phối hợp phác đồ kháng lao của y học hiện đại ít nhất 6–9 tháng**, không được bỏ thuốc Tây để chỉ dùng thuốc nam.

Nếu trong quá trình dùng thuốc thấy sốt cao, đau tăng, rò mủ nhiều, tê liệt chi – phải đến bệnh viện chuyên khoa lao ngay.

Bạn đang theo dõi ca cốt lao cột sống hay lưu đàm ở khớp háng? Mình có thể lập bảng phân biệt thể âm hư hỏa vượng với thể khí huyết lưỡng hư, kèm thực đơn dưỡng sinh từng tuần để bạn dùng cho bệnh nhân tại phòng khám.