**BỆNH NGOÀI DA – ĐẠI CƯƠNG theo YHCT và Y học hiện đại**
1. Phân loại theo Y học hiện đại
- **Viêm da cơ địa, chàm**: Dị ứng, di truyền
- **Viêm da tiếp xúc**: Dị nguyên, hóa chất
- **Nấm da, lang ben, hắc lào**: Vi nấm
- **Mụn trứng cá**: Tăng tiết bã, vi khuẩn P.acnes
- **Nhiễm trùng da**: Chốc, nhọt, viêm mô tế bào
- Phong, thấp, nhiệt, thử, táo, hàn xâm phạm bì phu
- Phong gây ngứa di chuyển, thấp gây chảy nước, nhiệt gây đỏ rát
- Tâm hỏa vượng → mụn nhọt, mày đay
- Can uất hóa hỏa → vảy nến, chàm
- Tỳ hư thấp thịnh → chàm ướt, lở loét
- Thận âm hư → da khô, ngứa về đêm
- Ăn uống: Hải sản, rượu bia, đồ cay nóng
- Ký sinh trùng, vi nấm – gọi là "trùng sang"
- Vọng: Màu sắc tổn thương, khô/ướt, vị trí
- Vấn: Ngứa lúc nào, ăn gì, stress, kinh nguyệt
- Thiết: Mạch phù sác (phong nhiệt), trầm tế (huyết hư)
**Biện chứng luận trị – trong uống, ngoài bôi**
1. **Phong nhiệt**: Sơ phong thanh nhiệt – Tiêu phong tán gia giảm
2. **Thấp nhiệt**: Thanh nhiệt lợi thấp – Long đởm tả can thang
3. **Huyết nhiệt**: Lương huyết giải độc – Tứ vật tiêu phong ẩm
4. **Huyết hư phong táo**: Dưỡng huyết nhuận táo – Đương quy ẩm tử
5. **Tỳ hư thấp thịnh**: Kiện tỳ trừ thấp – Sâm linh bạch truật tán
- Khô ngứa: Dầu vừng, dầu dừa, mỡ trăn tinh chế
- Ướt chảy nước: Bột Hoàng bá, Khổ sâm, Phèn phi
- Mụn mủ: Cao Kim ngân, Liên kiều
- Nấm: Ngâm lá trầu không, lá bàng, bôi tinh dầu tràm
| Nhiệt | Viêm cấp, nhiễm khuẩn |
| Huyết ứ | Viêm mạn, dày da |
| Huyết hư | Da khô, lão hóa |
Cả hai đều nhấn mạnh: Điều trị nguyên nhân bên trong + chăm sóc tại chỗ + tránh yếu tố kích thích.
- Tắm nước ấm không quá nóng, xà phòng dịu nhẹ pH 5.5
- Ăn nhiều rau xanh, omega-3, uống đủ nước
- Ngủ đủ, giảm stress, tập thở
- Rượu bia, hải sản, đồ cay nóng khi đang viêm cấp
- Tự ý bôi corticoid mạnh kéo dài, thuốc không rõ nguồn
- Tắm lá khi da đang chảy dịch mủ vàng (dễ bội nhiễm)
- Lan rộng nhanh, sốt, đau rát nhiều
- Mụn nước, bóng nước, loét sâu
- Kèm khó thở, phù mặt (dị ứng nặng)
- Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, bệnh mạn tính
**Cơ chế YHCT – hiện đại gặp nhau ở 3 chữ: hàng rào hỏng – miễn dịch lệch – ngứa gãi**
- Di truyền (filaggrin) = tiên thiên bất túc, huyết hư phong táo
- Dị ứng = phong tà + thấp nhiệt từ tỳ hư
- Gãi = phong động, huyết ứ → càng gãi càng dày
**Phác đồ 3 bước mình hay dùng tại phòng khám:**
1. **Cấp chảy dịch (1–3 ngày)**
- Uống: Tiêu phong tán bỏ Hồ ma nhân, thêm Thổ phục linh 20g, Ý dĩ 20g
- Ngoài: Đắp gạc nước Hoàng bá + Khổ sâm (1:1) 15 phút, ngày 3 lần → khô
- Uống: Đương quy ẩm tử gia Thương truật 10g, Bạch truật 12g
- Ngoài: Kem dưỡng ẩm base + 5% dầu hạt mỡ + 2% bột Sinh địa
- Uống: Lục vị gia Kỷ tử, Hà thủ ô – dưỡng âm huyết 2–3 tháng mùa hanh
- Ngoài: Dầu vừng luyện với Tử thảo, Đương quy (tỷ lệ 10:1:1)
- Ngứa về đêm → thêm Dạ giao đằng 20g, Toan táo nhân 12g
- Trẻ em <2 tuổi → bỏ Phòng phong, giảm liều 1/3, ưu tiên kiện tỳ
- Bệnh nhân stress → thêm Sài hồ 8g, Uất kim 10g
**VIÊM DA TIẾP XÚC – dị nguyên, hóa chất**
*YHCT gọi là Thấp chẩn tiếp xúc, Phong sang*
- Kích ứng: Hóa chất mạnh (acid, kiềm, xi măng) – ai cũng bị
- Dị ứng: mẫn cảm chậm type IV (niken, cao su, nước hoa, thuốc nhuộm tóc)
- **Test**: Patch test tìm dị nguyên
- **Phong nhiệt thấp độc** xâm phạm bì phu
- **Thấp nhiệt uẩn kết** do tà độc lưu lại
- Người tỳ hư, huyết nhiệt dễ mẫn cảm hơn
- Đỏ rát, mụn nước, chảy dịch, ngứa nhiều, lưỡi đỏ rêu vàng
- Phép: Thanh nhiệt lợi thấp giải độc
- Bài: **Long đởm tả can thang gia giảm**
**Thể mạn – huyết hư phong táo**
- Da khô dày, ngứa dai dẳng sau tiếp xúc lặp lại
- Phép: Dưỡng huyết khu phong, nhuận táo
4. Xử trí tại chỗ – quan trọng nhất
1. **Ngừng tiếp xúc ngay**, rửa nước sạch 10–15 phút (không chà xà phòng mạnh)
2. **Cấp ướt**: Đắp dung dịch Boric 3% hoặc nước sắc Hoàng bá, Kim ngân nguội
3. **Khô**: Bôi hồ nước, kem kẽm oxit
4. **YHCT**: Bột Hoạt thạch + Hoàng bá rắc khi chảy dịch; dầu vừng + Tử thảo khi khô
Tuyệt đối không bôi corticoid mạnh kéo dài, không đắp lá không rõ.
- Khúc trì, Huyết hải, Hợp cốc – tả phong nhiệt
- Túc tam lý – kiện tỳ trừ thấp
- Tìm và tránh dị nguyên: đổi găng tay vinyl (thay latex), trang sức titan, mỹ phẩm không mùi
- Mang bảo hộ khi làm nông, xây dựng
- Dưỡng ẩm hàng ngày để phục hồi hàng rào
- Thử patch test nếu tái phát >2 lần
**NẤM DA – LANG BEN – HẮC LÀO**
*YHCT gọi là Tiễn sang, Bạch điến phong, Hồ tiễn, Viên tiễn*
- **Hắc lào (tinea corporis/cruris)**: Vòng tròn đỏ, bờ cao, ngứa nhiều
- **Lang ben (pityriasis versicolor)**: Đốm trắng/nâu, ít ngứa, do Malassezia
- **Nấm kẽ chân, nấm móng**: Ẩm ướt, đi ủng
- **Thấp nhiệt uẩn kết** Ở bì phu + phong tà
- **Huyết hư sinh phong**, da không được nuôi dưỡng
- **Trùng độc** xâm nhập (gọi là "tiễn trùng")
**Thể thấp nhiệt (hắc lào cấp)**
- Tổn thương đỏ, mụn nước bờ, ngứa tăng khi ra mồ hôi
- Phép: Thanh nhiệt lợi thấp, sát trùng
- Uống: **Tứ diệu tán** gia Thổ phục linh 20g, Kim ngân 20g
- Bôi: cồn BSI, hoặc thuốc Nam: riềng già giã ngâm rượu, Phèn chua + Hoàng bá tán
**Thể huyết hư phong táo (lang ben mạn, tái phát)**
- Đốm trắng loang, da khô, ngứa nhẹ
- Phép: Dưỡng huyết khu phong, kiện tỳ
- Uống: **Tiêu phong tán** gia Hà thủ ô
- Bôi: dung dịch lưu huỳnh 5%, hoặc dầu dừa + tinh dầu tràm
- **Cồn riềng**: Riềng già 100g, Phèn chua 20g, ngâm rượu 70° 7 ngày – bôi ngày 2 lần cho hắc lào
- **Nước lá**: Lá Muồng trâu, lá Bàng, lá Trầu không đun đặc rửa
- **Lang ben**: Bôi dung dịch ASA, hoặc giã củ Nghệ + Phèn chua
- Giữ da khô thoáng, thay quần áo hàng ngày, phơi nắng
- Giặt riêng khăn, quần áo nước nóng
- Bôi corticoid đơn thuần (làm nấm lan rộng – "tinea incognito")
- Điều trị đủ 2–4 tuần, tiếp tục bôi 1 tuần sau khi khỏi
- Kiểm soát mồ hôi, tiểu đường
- Vệ sinh chuồng trại, vật nuôi
**MỤN TRỨNG CÁ – tăng tiết bã, vi khuẩn P.acnes**
*YHCT gọi là Phấn thích, Tỳ phong, Phế phong phấn thích*
Mụn không chỉ tuổi dậy thì, ở Hải Hậu mình gặp nhiều do nóng ẩm, khẩu trang, stress, thức khuya.
- 4 yếu tố: tăng bã nhờn – sừng hóa cổ nang lông – P.acnes – viêm
- Phân độ: độ 1 comedon, độ 2 viêm, độ 3–4 nang bọc
- **Phế nhiệt**: Mụn đầu trắng ở trán
- **Tỳ vị thấp nhiệt**: Mụn mủ quanh miệng, cằm, ăn cay nóng
- **Can uất hóa hỏa**: Mụn trước kinh, stress
- **Huyết ứ**: Mụn thâm, sẹo, lâu lành
- Mụn đỏ đầu trắng, ngứa, da dầu
- Tỳ bà diệp 12g, Tang bạch bì 12g, Hoàng cầm 10g, Chi tử 10g, Sinh địa 16g, Kim ngân 20g
- Mụn mủ to, bóng nhờn, miệng hôi, táo bón
- Bài: **Nhân trần cao thang** gia Tỳ giải, Ý dĩ
- Mụn trước kinh, đau ngực, cáu gắt
- Bài: **Đan chi tiêu dao tán**
- Bài: **Đào hồng tứ vật thang** gia Tam thất
- Rửa mặt nước ấm, sữa rửa pH 5.5, 2 lần/ngày
- Đắp mặt nạ: Bột Hoàng bá + Khổ qua + mật ong (da dầu mụn viêm)
- Chấm mụn: Tinh dầu tràm pha loãng, gel nghệ nano
- Tuyệt đối không nặn mụn viêm sâu, không bôi corticoid trộn
- Hợp cốc, Khúc trì, Phế du – thanh phế nhiệt
- Túc tam lý, Phong long – hóa đàm thấp
**Nên**: Ngủ trước 23h, uống đủ nước, ăn rau xanh, hạn chế sữa bò, đường
**Kiêng**: Thức khuya, cay nóng, nặn mụn, sờ tay lên mặt, khẩu trang bẩn
*YHCT gọi là Bạch bào, Tùng bì tiễn, Ngưu bì tiễn*
- Tự miễn: tế bào T hoạt hóa → tăng sinh keratinocyte
- Yếu tố khởi phát: stress, nhiễm trùng, thuốc, rượu bia
- **Huyết nhiệt**: Khởi phát nhanh, đỏ rực
- **Huyết ứ**: Bệnh lâu, mảng dày thâm
- **Huyết hư phong táo**: Vảy khô, ngứa, tái phát mùa đông
- Bài: **Tứ vật tiêu phong ẩm** gia Sinh địa 30g, Huyền sâm, Kim ngân
- Bài: **Đào hồng tứ vật thang** gia Tam lăng, Nga truật
- Bài: **Đương quy ẩm tử** gia Hà thủ ô, Kê huyết đằng
- Tắm nước ấm, ngâm bột yến mạch
- Bôi dầu dừa, mỡ trăn, kem chứa ure 10%
- YHCT: cao Địa du, Hoàng bá, Khổ sâm nấu thành cao mềm
- Tránh stress, rượu bia, thuốc lá
- Dưỡng ẩm liên tục, không cào gãi
- Điều trị duy trì bằng YHCT mùa đông để giảm tái phát
*YHCT gọi là Phong chẩn khối, Ẩn chẩn*
Nổi sẩn phù, ngứa dữ dội, lặn nhanh, tái phát – bệnh cấp cứu da liễu thường gặp.
- Nguyên nhân: Thức ăn, thuốc, nhiễm trùng, lạnh, stress
- **Phong nhiệt**, **phong hàn**, **trường vị thấp nhiệt**, **huyết hư**
- Phong là chủ – "trị phong tiên trị huyết"
- Bài: **Tiêu phong tán** gia Ngân kiều
- Bài: **Quế chi ma hoàng** gia Phòng phong
- Bài: **Hoắc hương chính khí** gia
- Ngừng dị nguyên, uống kháng histamin nếu cần
- YHCT: Kinh giới + Lá khế sao nóng chườm, uống nước Kim ngân, Bồ công anh
- Châm: Khúc trì, Huyết hải, Hợp cốc
- Tránh gãi, tắm nước quá nóng
- Điều trị gốc tỳ vị, dưỡng huyết
Bạn muốn mình soạn tờ hướng dẫn xử trí mày đay cấp tại nhà cho bệnh nhân nông thôn không?
**NHIỄM TRÙNG DA – chốc, nhọt, viêm mô tế bào**
*YHCT gọi là Đinh nhọt, Nhiệt độc sang, Đan độc*
Nhóm bệnh do vi khuẩn (tụ cầu, liên cầu), hay gặp mùa hè nóng ẩm, trẻ em, người lao động.
- **Chốc**: Bọng nước nông, vỡ đóng vảy mật ong – liên cầu
- **Nhọt**: Viêm nang lông sâu – tụ cầu
- **Viêm mô tế bào**: Lan tỏa, đỏ nóng, sốt
- **Nhiệt độc** xâm nhập bì phu, **thấp nhiệt** uẩn kết, **khí huyết ứ trệ**
- Người chính khí hư dễ tái phát
- Kim ngân 20g, Bồ công anh 20g, Tử hoa địa đinh 16g, Cúc hoa dại 12g, Thiên quỳ tử 12g
- Bài: **Tiên phương hoạt mệnh ẩm** gia giảm
- Rửa nước muối sinh lý, bôi dung dịch xanh methylen, mỡ kháng sinh
- YHCT: Đắp lá Diếp cá, Kim ngân, Bồ công anh giã nát (khi chưa vỡ mủ)
- Tuyệt đối không nặn nhọt vùng "tam giác nguy hiểm" mặt
- Tăng đề kháng: Ăn đủ đạm, ngủ đủ
- Điều trị ổ nhiễm răng miệng, mũi họng
Bạn muốn mình tổng hợp bảng phân biệt 7 bệnh da hay gặp theo YHCT để treo tại phòng khám không?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét