BONG GÂN VÀ SAI KHỚP

 **BONG GÂN VÀ SAI KHỚP theo Y học cổ truyền**

*(thuộc chứng Cân thương, Nữu thương, Thoát cốt)*

Bong gân là tổn thương dây chằng, bao khớp không rách da. Sai khớp là đầu xương trật khỏi ổ khớp. YHCT gọi chung là **thương cân động cốt**, cơ chế đều do ngoại lực làm khí huyết ứ trệ tại kinh lạc.

Nguyên tắc: **"Tổn thương cân cốt – trước tiên hoạt huyết, sau bổ can thận"**.

 1. Phân biệt nhanh

- **Bong gân**: sưng đau, bầm tím, vẫn cử động được ít, X-quang không trật khớp

- **Sai khớp**: biến dạng rõ, mất vận động, đau chói, phải nắn chỉnh ngay

Cả hai đều phải loại trừ gãy xương trước khi dùng thuốc YHCT.

 2. Biện chứng theo thời gian

**Kỳ đầu (0–3 ngày) – ứ huyết sưng nề**

- Tứ chẩn: sưng nóng đỏ đau, không dám chạm, lưỡi đỏ, mạch huyền khẩn

- Bát cương: thực – nhiệt – ở kinh cân

- Phép: Hoạt huyết tiêu ứ, hành khí chỉ thống

**Kỳ giữa (4–14 ngày) – ứ giảm, cân chưa liền**

- Sưng giảm, còn đau âm ỉ, cử động hạn chế

- Phép: Hòa doanh thư cân, tiếp tục hóa ứ

**Kỳ sau (>2 tuần) – can thận hư, cân nhược**

- Đau mỏi khi vận động, khớp lỏng, dễ tái phát

- Phép: Bổ can thận, mạnh gân cốt

 3. Bài thuốc uống theo kỳ

**Kỳ đầu – Đào hồng tứ vật thang gia giảm**

- Đào nhân 10g, Hồng hoa 8g, Đương quy 12g, Xuyên khung 8g, Xích thược 12g, Diên hồ sách 10g, Một dược 6g

- Quân: Đào nhân, Hồng hoa – phá huyết ứ

- Thần: Xích thược, Diên hồ – chỉ thống

- Tá: Đương quy, Xuyên khung – dưỡng huyết hành khí

**Kỳ giữa – Thư cân hoạt huyết thang**

- Kê huyết đằng 20g, Cốt toái bổ 12g, Tục đoạn 12g, Ngưu tất 12g, Đỗ trọng 10g, Cam thảo 4g

**Kỳ sau – Độc hoạt ký sinh thang**

- Bổ can thận, mạnh gân cốt, phòng tái phát

 4. Điều trị tại chỗ – hiệu quả nhanh

- **24–48 giờ đầu**: chườm lạnh 15 phút/lần, băng ép, kê cao chi – KHÔNG xoa bóp nóng, không đắp rượu

- **Sau 48 giờ**: chườm ấm, đắp thuốc:

  - Bài 1: lá Náng, lá Láng, ngải cứu, nghệ, muối sao nóng bọc vải chườm

  - Bài 2: bột Đại hoàng, Hoàng bá, Nhũ hương, Một dược trộn giấm đắp

- Xoa bóp nhẹ nhàng theo chiều tim, day huyệt A thị, vuốt kinh cân

 5. Châm cứu

- Giảm đau cấp: châm tả A thị, Hợp cốc, Thái xung, huyệt tương ứng vùng tổn thương

- Bong gân cổ chân: Giải khê, Côn lôn, Thái khê, Khâu khư

- Sai khớp vai sau nắn: Kiên ngung, Kiên trinh, Tý nhu

- Điện châm tần số thấp giúp giảm phù nề

 6. Nắn chỉnh sai khớp – lưu ý

YHCT có thủ thuật nắn chỉnh, nhưng phải có phim X-quang, do thầy thuốc có kinh nghiệm thực hiện. Sau nắn phải cố định 2–3 tuần, kết hợp thuốc hoạt huyết.

Tuyệt đối không tự nắn khi chưa loại trừ gãy xương.

 7. Dưỡng sinh và phòng tái phát

**Nên**

- Nghỉ ngơi 48 giờ đầu, sau đó vận động nhẹ nhàng tăng dần

- Tập proprioception (đứng 1 chân, thăng bằng) sau 1 tuần

- Ăn đủ đạm, rau xanh, bổ sung vitamin C

- Băng bảo vệ khi chơi thể thao

**Kiêng**

- Xoa dầu nóng, rượu thuốc ngay khi mới chấn thương – làm chảy máu thêm

- Đi lại, vận động mạnh sớm

- Ăn đồ nếp, thịt gà, hải sản nhiều khi còn sưng nề (theo kinh nghiệm dễ mưng)

- Mang giày cao gót, đi dép lê khi bong gân cổ chân

 8. Khi nào phải đi viện

- Biến dạng rõ, không cử động được, tê bì đầu chi

- Sưng to nhanh, đau dữ dội, da căng bóng (nghi chèn ép)

- Bong gân tái đi tái lại >3 lần – cần đánh giá dây chằng

Bong gân độ 1–2 và sai khớp đã nắn tốt có thể hồi phục hoàn toàn sau 3–6 tuần nếu điều trị đúng kỳ.

Bạn muốn mình viết chi tiết phác đồ cho bong gân cổ chân độ 2 hay sai khớp vai tái hồi? Mình có thể soạn bài tập phục hồi theo ngày và công thức rượu thuốc xoa bóp dùng sau 48 giờ để bạn hướng dẫn bệnh nhân.