RÒ HẬU MÔN

 **RÒ HẬU MÔN – Giang lậu, mạch lươn trong Y học cổ truyền**

Theo Đông Y rò hậu môn được gọi là **Giang lậu** hay bệnh mạch lươn. Bệnh thường phát sinh sau khi bị áp-xe. Sau khi nhọt ở hậu môn vỡ, dư độc chưa hết, ngăn kết không tan, khí huyết ứ trệ không thông, hoặc do tỳ phế đều hư, thấp nhiệt uất kết ở đại trường, hoặc do phong thấp táo nhiệt tương hợp kết tụ thành độc, phát thành sang lậu.

Dựa vào nguyên nhân chia 2 thể: thực chứng và hư chứng.

 1. Triệu chứng phân biệt

**Chảy mủ**

- Thực chứng: mủ vàng đặc nhiều, nặng mùi – do thấp nhiệt uất trệ, nhiệt thịnh nung nấu gây thối rữa cơ nhục.

- Hư chứng: mủ ít loãng hoặc vón trắng – do khí huyết hư, thấp nhiệt hạ trú.

**Đau sưng**

- Thực: đau dữ dội, sưng nóng đỏ, chảy mủ đặc vàng, kèm sốt cao.

- Hư: đau nhẹ kéo dài, có khi không đau, ấn đau tăng, sưng không rõ, chảy mủ ít loãng, người gầy ăn kém.

**Ngứa**: do dịch mủ thường xuyên đùn ra kích thích gây ẩm ướt, ngứa, lở loét, chàm hóa, lỗ ngoài xơ dày. Thăm hậu môn thấy trạng thái "thừng – cứng" từ trong ra, ấn có mủ ở lỗ ngoài, thường không đau.

 2. Biện chứng và điều trị

 a. Thể thấp nhiệt (thực chứng – mới mắc hoặc tái phát)

- Chứng trạng: sưng nóng đỏ đau kịch liệt, chảy mủ vàng đặc hôi, toàn thân sốt cao khát, người nặng nề, táo bón, tiểu vàng đỏ.

- Pháp: Thanh nhiệt lợi thấp

- Bài: **Tỳ giải thấm thấp thang gia giảm**

  - Tỳ giải 12g, Hoàng bá 10g, Xích linh 12g, Trạch tả 10g, Ý dĩ 20g, Xích thược 10g, Xa tiền thảo 30g, Đan bì 10g

- Ý nghĩa: Tỳ giải, Hoàng bá thanh nhiệt lợi thấp; Xích linh, Trạch tả, Ý dĩ, Xa tiền thảo lợi thủy thẩm thấp; Xích thược, Đan bì thanh nhiệt lương huyết.

Phân tích quân-thần:

- Quân: Hoàng bá, Tỳ giải – thanh hạ tiêu thấp nhiệt

- Thần: Trạch tả, Ý dĩ, Xa tiền – lợi thấp dẫn nhiệt ra tiểu

- Tá: Xích thược, Đan bì – lương huyết tiêu sưng

- Sứ: Xích linh –渗 thấp kiện tỳ

 b. Thể khí huyết hư (hư chứng – mạn tính)

- Chứng trạng: bệnh mạn, sưng không rõ, đau ít, mủ ra ít loãng không hôi, toàn thân gầy sút ăn kém, da xạm, lưỡi nhạt rêu ít, mạch trầm nhược.

- Pháp: Ích khí dưỡng huyết – trừ thấp

- Bài: **Bát trân thang gia vị**

  - Đẳng sâm 20g, Bạch truật 10g, Phục linh 10g, Chích cam thảo 10g, Đương quy 12g, Thục địa 12g, Xích thược 10g, Xuyên khung 10g, Hoàng bá 10g, Hổ trượng 30g

- Ý nghĩa: Đẳng sâm, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo bổ tỳ ích khí; Đương quy, Bạch thược, Thục địa tư dưỡng can thận; Xuyên khung lý khí trong huyết; Hoàng bá, Hổ trượng thanh lợi thấp nhiệt.

 3. Điều trị tại chỗ – then chốt

YHCT nhấn mạnh "tiêu bản đồng trị":

- Ngâm rửa: nước sắc Khổ sâm, Hoàng bá, Kim ngân hoa, Phèn phi ấm 1:5000, ngày 2–3 lần

- Đặt dẫn lưu bằng bấc thuốc (bài tiêu độc) để mủ thoát, tránh bít miệng ngoài

- Khi đã thành đường rò rõ, cần phẫu thuật cắt – xẻ – thắt (theo y học hiện đại) rồi dùng thuốc YHCT để sinh cơ, chống tái phát

Lưu ý: bài thuốc trên chỉ áp dụng cho trường hợp nhẹ, mới phát, hoặc hỗ trợ sau phẫu thuật để tăng đề kháng, không thay thế mổ khi rò phức tạp.

 4. Châm cứu hỗ trợ

- Huyệt: Trường cường, Thừa sơn, Thứ liêu, Bàng quang du, Túc tam lý

- Châm tả thực chứng, bổ hư chứng, cứu ấm khi hư hàn

 5. Dưỡng sinh và kiêng kỵ

- Ăn uống lành mạnh, kiêng đồ cay nóng, hải sản, đồ nếp dễ gây cương mủ, uống nhiều nước và ăn nhiều chất xơ.

- Giữ vệ sinh hậu môn khô thoáng, thay băng thường xuyên

- Tránh ngồi lâu, rặn mạnh, quan hệ qua hậu môn

- Tập thể dục nhẹ, nâng cao chính khí

 6. Khi nào phải phẫu thuật ngay

- Rò nhiều ngách, rò cao xuyên cơ thắt, áp xe tái phát, sốt cao

- Chảy mủ kéo dài >6 tuần không liền, nghi lao, Crohn

Lúc đó cần khám chuyên khoa hậu môn trực tràng để mổ dẫn lưu, cắt đường rò – YHCT dùng sau mổ để thanh nhiệt lợi thấp, bổ khí huyết giúp vết thương mau lành.

Bạn muốn mình soạn phác đồ chăm sóc sau mổ rò hậu môn bằng YHCT (ngâm rửa – uống trong – chế độ ăn) để dùng tại Phòng Khám Hoàng Quận không?