CHẨN ĐOÁN BỆNH PHỤ KHOA

**CHẨN ĐOÁN BỆNH PHỤ KHOA bằng TỨ CHẨN YHCT: vọng – văn – vấn – thiết**

Trong phụ khoa, tứ chẩn không chỉ để phân biệt hàn nhiệt hư thực, mà còn để đánh giá trực tiếp **Xung Nhâm – khí huyết – ngũ tạng**.

 1. VỌNG CHẨN – nhìn

**a) Toàn thân**

- Sắc mặt trắng nhợt → huyết hư (Tâm Tỳ hư)

- Sắc vàng úa → Tỳ hư thấp

- Sắc tối sạm quanh mắt → Thận hư, huyết ứ Xung

- Hình gầy nóng → âm hư huyết nhiệt; hình béo mệt → khí hư đàm thấp

**b) Lưỡi**

- Lưỡi nhạt, rêu trắng → huyết hư, hàn

- Lưỡi đỏ, ít rêu → âm hư, Nhâm nhiệt

- Lưỡi tím, có điểm ứ → huyết ứ Xung mạch

- Rêu vàng nhớt → thấp nhiệt hạ tiêu

**c) Khí hư, kinh nguyệt (vọng trực tiếp)**

- Khí hư trắng trong loãng → Tỳ Thận dương hư, Đới lỏng

- Khí hư vàng đặc hôi → thấp nhiệt

- Kinh thâm đen vón cục → huyết ứ

- Kinh nhạt loãng → huyết hư

 2. VĂN CHẨN – nghe, ngửi

- **Nghe tiếng nói**: nói nhỏ yếu, thở ngắn → Phế khí hư, khí không thống huyết → rong kinh

- **Nghe tiếng rên khi đau bụng kinh** → thực chứng huyết ứ

- **Ngửi mùi khí hư**: tanh hôi → thấp nhiệt; không mùi → hư hàn

- **Ngửi mùi kinh**: hôi khẳm → nhiệt độc

 3. VẤN CHẨN – hỏi (quan trọng nhất trong phụ khoa)

Hỏi theo trục **kinh – đới – thai – sản**

**Kinh nguyệt**

- Tuổi có kinh, chu kỳ, lượng, màu, đau? Kinh sớm → huyết nhiệt; kinh muộn → hàn, huyết hư; không đều → can uất.

- Can uất gây kinh nguyệt không đều, thống kinh.

- Tỳ hư gây bế kinh, rong huyết.

**Đới hạ**

- Màu, lượng, mùi, thời điểm ra nhiều

- Kèm lưng mỏi, tiểu đêm → Thận hư

**Thai sản**

- Số lần có thai, sảy, sinh, nạo hút (tổn thương Xung Nhâm)

- Khi mang thai có nghén, phù, động thai không

- Sau sinh có ứ sản dịch, ít sữa, đau lưng không

**Toàn thân**

- Thất tình: giận hay cáu → hại can; lo nghĩ → hại tỳ; sợ hãi → hại thận

- Ăn ngủ, đại tiểu tiện, sợ lạnh/nóng, đau lưng gối

- Tiền sử: vì thận tàng tinh chủ về phát dục và sinh dục, nên hỏi kỹ về dậy thì, mãn kinh

 4. THIẾT CHẨN – sờ nắn, bắt mạch

**a) Bắt mạch**

- Mạch **trầm tế xích nhược** → Thận hư, Xung Nhâm hư (vô sinh, kinh ít)

- Mạch **huyền** → Can uất khí trệ (thống kinh)

- Mạch **sáp** → huyết ứ

- Mạch **hồng sác** → huyết nhiệt (rong huyết)

- Mạch **hoạt** → có thai hoặc đàm thấp

**b) Sờ bụng (thiết bụng dưới)**

- Bụng dưới lạnh, ấn đau giảm → hàn ở bào cung, Đốc hư

- Ấn đau tăng, có hòn cục → huyết ứ Xung

- Bụng mềm nhão, ấn không đau → khí hư, Tỳ Thận hư

**c) Sờ lưng**

- Ấn Thận du, Mệnh môn đau → Thận hư

- Ấn Bạch hoàn du đau → Đới mạch tổn thương

 5. Tổng hợp tứ chẩn trong phụ khoa

- **Khí huyết**: “khí đi huyết theo”, khí suy huyết kém → vọng sắc nhợt, vấn mệt mỏi, mạch tế

- **Ngũ tạng**: huyết sinh ở Tỳ, thống quản ở Tâm, tàng trữ ở Can, phân phối ở Phế, gạn lọc ở Thận – nên tứ chẩn luôn phải đối chiếu 5 tạng

- **Xung Nhâm**: vọng kinh, vấn thai sản, thiết mạch xích, sờ bụng dưới là cách trực tiếp đánh giá

> Quy trình nhanh tại phòng khám:

> 1. Vọng sắc mặt + lưỡi

> 2. Văn mùi khí hư

> 3. Vấn kỹ kinh-đới-thai-sản + thất tình

> 4. Thiết mạch xích + ấn bụng dưới

Từ đó biện chứng: Can uất huyết ứ, Tỳ hư không nhiếp, Thận hư Xung Nhâm bất cố, thấp nhiệt hạ chú...

Bạn muốn mình làm một phiếu “tứ chẩn phụ khoa” dạng checklist để nhân viên hỏi bệnh nhanh, tích vào là ra thể bệnh không? 

**NHỮNG NGUYÊN TẮC ĐIỀU TRỊ BỆNH PHỤ KHOA trong YHCT — lấy Xung Nhâm làm gốc, khí huyết làm then chốt**

 1. Trị bệnh phải trị gốc ở Thận – Xung – Nhâm

- Thận tàng tinh, chủ về phát dục và sinh dục. Thận là gốc của thiên quý.

- Nhâm là bể của các mạch âm, nguồn gốc sinh đẻ. Xung là huyết hải kiểm soát khí huyết.

- Cả Nhâm, Xung, Đốc đều bắt nguồn từ bào cung. Vì vậy mọi bệnh kinh – đới – thai – sản đều phải xét Xung Nhâm trước.

> Nguyên tắc: bổ thận để sinh thiên quý, điều Xung Nhâm để kinh nguyệt có chỗ ra vào.

 2. Điều hòa khí huyết là then chốt

- “Khí là thống soái của huyết”, “khí đi huyết theo”. Khí suy thì huyết lưu kém.

- Khi khí huyết cân bằng cơ thể khỏe; ngược lại dễ phát sinh bệnh.

- Tỳ Vị là cha của khí huyết, Tâm Thận là mẹ, Can Phế là nơi cư trú.

Ứng dụng:

- Khí hư → bổ khí nhiếp huyết (Bổ trung ích khí)

- Khí trệ → sơ can lý khí (Tiêu dao tán)

- Huyết hư → dưỡng huyết điều kinh (Tứ vật thang)

- Huyết ứ → hoạt huyết hóa ứ (Đào hồng tứ vật)

- Huyết nhiệt → lương huyết chỉ huyết (Tê giác địa hoàng thang gia giảm)

 3. Biện chứng theo tạng phủ, không chỉ chữa tại chỗ

- **Can**: giận hại can → can uất → kinh không đều, thống kinh. Trị: sơ can giải uất

- **Tỳ**: lo nghĩ hại tỳ → tỳ hư → rong huyết, đới hạ. Trị: kiện tỳ thăng đề

- **Thận**: sợ hại thận → thận hư → bế kinh, vô sinh, động thai. Trị: bổ thận cố tinh

- **Tâm**: vui quá hại tâm → tâm hỏa → băng huyết. Trị: dưỡng tâm an thần

- **Phế**: buồn hại phế → phế khí hư → khí hư không nhiếp. Trị: bổ phế ích khí

 4. Phân trị theo kinh – đới – thai – sản

- **Kinh**: điều Xung Nhâm là chính. Kinh sớm do nhiệt thì thanh, kinh muộn do hàn thì ôn, kinh bế do hư thì bổ, do ứ thì thông

- **Đới**: bệnh ở Đới mạch, do thấp. Thấp do tỳ hư → kiện tỳ trừ thấp; thấp nhiệt → thanh nhiệt lợi thấp

- **Thai**: an thai trọng ở bổ thận cố Xung Nhâm, kiêng công phạt. Động thai do thận hư → Thọ thai hoàn; do huyết nhiệt → Bảo âm tiễn

- **Sản**: sản hậu đa hư đa ứ → vừa bổ khí huyết vừa hoạt huyết trục ứ, không được đại bổ quá sớm

 5. Ôn ấm tử cung – giữ Đốc mạch

- Đốc là chỗ đô hội các mạch dương. Tử cung lạnh do Đốc hàn thì khó thụ thai.

- Nguyên tắc: “hư hàn thì ôn bổ”. Dùng Ngải cứu, Quế chi, Đỗ trọng, cứu Mệnh môn – Quan nguyên trước kỳ rụng trứng.

 6. Thông – bổ kết hợp, không lạm công phạt

- Phụ nữ lấy huyết làm gốc, dễ hư. Khi dùng hoạt huyết phải kèm dưỡng huyết; khi dùng thanh nhiệt phải hộ vị khí.

- Bệnh mới, thực chứng → có thể công tà (trục ứ, thanh nhiệt)

- Bệnh lâu, hư chứng → phải bổ chính là chính (bổ thận kiện tỳ)

 7. Trị theo thời điểm chu kỳ

- **Sau hành kinh (pha nang)**: huyết hải trống → bổ huyết dưỡng âm, tư thận填精

- **Giữa chu kỳ (rụng trứng)**: dương khí hóa → trợ dương, ôn thận, hành khí hoạt huyết nhẹ

- **Trước hành kinh (pha hoàng thể)**: khí cơ dễ uất → sơ can lý khí, phòng thống kinh

- **Khi hành kinh**: không dùng thuốc bổ nê trệ, chỉ điều khí hoạt huyết nếu đau

 8. Điều trị toàn diện: tâm – thân – sinh hoạt

- Thất tình gây bệnh nội thương. Điều trị phải kèm điều chỉnh tinh thần, ngủ đủ, tránh stress

- Kiêng lạnh khi hành kinh, giữ ấm bụng – thắt lưng

- Ăn uống điều độ để Tỳ Vị sinh hóa khí huyết

 9. Kết hợp YHHĐ khi cần thiết

- Cấp tính: viêm nhiễm, băng huyết nặng, chửa ngoài → YHHĐ xử lý trước (kháng sinh, cầm máu, phẫu thuật)

- Mạn tính tái phát: sau khi YHHĐ kiểm soát, dùng YHCT điều Xung Nhâm, bổ thận kiện tỳ để giảm tái phát và nâng chất lượng nội mạc, noãn

> Tóm lại, chữa phụ khoa YHCT không phải “thấy viêm cho kháng sinh thảo dược, thấy rong cho cầm máu”, mà là: **bổ thận để có gốc, điều Xung Nhâm để có đường, hòa khí huyết để có nuôi dưỡng, kiện tỳ sơ can để vận hành trơn tru**. Khi gốc vững, ngọn tự yên.

Bạn muốn mình lập bảng “nguyên tắc – bài thuốc – huyệt” cho 6 chứng phụ khoa hay gặp nhất (thống kinh, rong kinh, bế kinh, khí hư, vô sinh, động thai) để nhân viên dễ áp dụng không?