BỆNH ĐỘNG THAI .

 **BỆNH ĐỘNG THAI – Thai động bất an**

Động thai là khi có thai dưới 3 tháng mà đau bụng lâm râm, lưng mỏi, ra huyết âm đạo ít, thai vẫn còn sống. YHCT gọi là “thai lậu, thai động bất an”. Gốc bệnh ở **thận hư, xung nhâm tổn, khí huyết không dưỡng thai**.

 I. NGUYÊN NHÂN – BỆNH CƠ

1. **Thận hư** (Nguyên nhân chính 70%): thận tàng tinh chủ bào thai, thận hư thì thai không bám chắc → thận là gốc tiên thiên

2. **Khí huyết hư**: Tỳ vị hư không sinh huyết, huyết không dưỡng thai → thai gầy, dễ động

3. **Huyết nhiệt**: Can nhiệt, huyết nhiệt bức thai → thai nhiệt bất an

4. **Khí uất huyết ứ**: Can uất khí trệ → huyết ứ bào cung → đau bụng

5. **Ngoại thương, phòng sự**: Té ngã, lao lực, quan hệ mạnh → tổn thương xung nhâm

Bệnh cơ chung: **Thai hệ ở thận, dưỡng ở tỳ, hệ ở khí huyết**. Khi thận hư, khí huyết hư thì thai không an.

 II. TRIỆU CHỨNG CHUNG

- Đau bụng dưới âm ỉ, lưng mỏi

- Ra huyết đỏ tươi hoặc nâu ít

- Mệt mỏi, hồi hộp

- Mạch xích nhược hoặc hoạt sác

 III. BIỆN CHỨNG LUẬN TRỊ (4 thể chính)

**1. THỂ THẬN HƯ – hay gặp nhất**

- Triệu chứng: Đau lưng mỏi gối, chóng mặt ù tai, ra huyết nâu ít, tiểu đêm, mạch trầm tế

- Phép trị: Bổ thận cố xung an thai

- Phương: **Thọ thai hoàn**

  - Thỏ ty tử, Tục đoạn, Tang ký sinh, Đỗ trọng (quân bổ thận cố thai)

  - A giao (Thần dưỡng huyết chỉ huyết)

  - Ý nghĩa: Bổ mà không trệ, cố thận thì thai bám chắc

**2. THỂ KHÍ HUYẾT HƯ**

- Triệu chứng: Mệt mỏi, sắc nhợt, ra huyết nhạt loãng, tim đập nhanh, mạch tế nhược

- Phép trị: Ích khí dưỡng huyết an thai

- Phương: **Thai nguyên ẩm**

  - Nhân sâm, Đương quy (quân ích khí sinh huyết)

  - Thục địa, Bạch thược (thần dưỡng huyết)

  - Đỗ trọng, Bạch truật (tá kiện tỳ bổ thận an thai)

  - Chích cam thảo (sứ điều hòa)

**3. THỂ HUYẾT NHIỆT**

- Triệu chứng: Ra huyết đỏ tươi, bứt rứt nóng, miệng khô, táo bón, lưỡi đỏ, mạch hoạt sác

- Phép trị: Thanh nhiệt lương huyết an thai

- Phương: **Bảo âm tiễn**

  - Sinh địa, Hoàng cầm (quân thanh nhiệt lương huyết an thai)

  - Bạch thược, Đương quy (thần dưỡng huyết)

  - Hoàng kỳ, Cam thảo (tá ích khí cố thai)

**4. THỂ KHÍ UẤT HUYẾT Ứ**

- Triệu chứng: Đau bụng chướng, ngực sườn đầy, ra huyết đen cục, cáu gắt, mạch huyền sáp

- Phép trị: Sơ can lý khí, hoạt huyết an thai

- Phương: **Tiêu dao tán gia A giao, Thỏ ty tử**

  - Sài hồ, Đương quy, Bạch thược (quân thần sơ can dưỡng huyết)

  - A giao Thỏ ty (tá an thai)

 IV. CHÂM CỨU AN THAI

- Huyệt chính: Thận du, Quan nguyên, Tam âm giao, Túc tam lý

- Cứu ngải nhẹ: Quan nguyên, Khí hải (thận hư)

- Tuyệt đối không châm Hợp cốc, Tam âm giao mạnh, Kiên tỉnh

 V. ĐIỀU DƯỠNG – KIÊNG KỴ

- Nằm nghỉ tuyệt đối, kê cao mông

- Kiêng phòng sự, kiêng leo cầu thang, mang vác

- Ăn ấm: Cháo gạo nếp, cá chép, hạt sen, tránh đồ sống lạnh, cay nóng

- Giữ tinh thần an tĩnh – sợ hãi hại thận

- Theo dõi: Nếu ra huyết nhiều, đau tăng, phải phối hợp YHHĐ ngay

> Động thai chữa phải nhớ 3 chữ: **NGHỈ – BỔ – AN**. Nghỉ là gốc, bổ thận kiện tỳ là chính, an thai là đích. Khi thận vững, khí huyết đầy thì thai như cây bám rễ sâu.

Bạn muốn mình làm phác đồ “an thai 4 tuần” cho thể thận hư khí huyết hư, có thực đơn và huyệt cứu ngải cụ thể để áp dụng tại phòng khám không?

**THỂ THẬN HƯ trong bệnh phụ khoa – thai sản**

Thận là gốc tiên thiên, tàng tinh, chủ về phát dục và sinh dục, là nguồn của thiên quý. Thận sinh tủy, thận chủ cốt, thận khai khiếu ra nhị âm. Xung Nhâm đều bắt nguồn từ thận. Vì vậy, hầu hết bệnh kinh – đới – thai – sản đều liên quan thận hư.

 1. Đại cương

Thận hư chia 2 thể lớn: **Thận âm hư** và **Thận dương hư**, nhưng lâm sàng hay gặp **thận khí hư, thận tinh hư, thận âm dương lưỡng hư**.

2. Nguyên nhân

- Tiên thiên bất túc (cha mẹ suy yếu)

- Phòng sự quá độ, sinh đẻ nhiều, nạo phá thai

- Bệnh lâu, tuổi cao thiên quý suy

- Sợ hãi quá hại thận

 3. Cơ chế chung

- Thận hư → tinh huyết không đầy → Xung Nhâm hư → huyết hải không đầy

- Thận hư không cố sáp → bào cung không giữ → động thai, sảy

- Thận hư không hóa khí → thủy thấp đình → đới hạ

- Thận hư không sinh tủy → não kém → chóng mặt, hay quên

 4. Biểu hiện phân biệt nhanh

**Thận dương hư**: Lưng gối lạnh đau, sợ lạnh, tay chân lạnh, tiểu đêm nhiều, kinh muộn ít nhạt, đới trong loãng, mạch trầm trì

**Thận âm hư**: Lưng gối mỏi nóng, bốc hỏa, ra mồ hôi trộm, kinh sớm ít đỏ, khô âm đạo, mạch tế sác

**Thận tinh hư**: Chậm có kinh, bế kinh sớm, vô sinh, tóc rụng, răng lung lay

 5. Các chứng phụ khoa – thai sản điển hình

- Kinh nguyệt: Kinh muộn, ít, bế kinh, rong huyết

- Đới hạ: Trắng trong (dương hư) hoặc vàng ít (âm hư)

- Thai sản: Vô sinh, động thai, sảy liên tiếp, thai kém phát triển, đẻ non

- Sau sinh: Thiếu sữa, đau lưng kéo dài

 6. Phép trị chung

- Bổ thận – cố xung nhâm – an bào cung

 7. Phương thuốc đại diện

**a) Thận dương hư – Hữu quy hoàn**

- Quân: Phụ tử chế, Quế nhục – ôn bổ mệnh môn

- Thần: Thục địa, Sơn thù – tư âm phối dương

- Tá: Đỗ trọng, Thỏ ty tử – bổ thận cố tinh

- Sứ: Cam thảo – điều hòa

**b) Thận âm hư – Tả quy hoàn**

- Quân: Thục địa, Sơn thù – tư thận âm

- Thần: Sơn dược, Câu kỷ – bổ tinh

- Tá: Ngưu tất – dẫn huyết hạ hành

- Sứ: Quy bản – tư âm tiềm dương

**c) Thận khí hư động thai – Thọ thai hoàn**

- Thỏ ty tử, Tang ký sinh, Tục đoạn, A giao – bổ thận an thai, cố xung nhâm

 8. Châm cứu

- Bổ thận: Thận du, Mệnh môn, Thái khê, Quan nguyên, Khí hải

- Cố tinh: Chí thất, Tam âm giao

- An thai: Tử cung, Túc tam lý

- Cứu ngải cho dương hư, châm bổ cho âm hư

 9. Dưỡng sinh

- Giữ ấm thắt lưng, tránh lạnh

- Ngủ trước 23h, tránh sợ hãi

- Ăn: hạt óc chó, mè đen, kỷ tử, thận dê (dương hư); mộc nhĩ, đậu đen (âm hư)

- Tiết chế phòng sự, tránh mang vác nặng khi mang thai

> Thận hư là “gốc rễ của thai sản”. Chữa phải nhớ: **bổ thận phải phân âm dương, an thai phải cố xung nhâm, không dùng thuốc công phạt**. Khi thận đầy tinh, Xung Nhâm thịnh thì kinh điều, thai vững, sinh nở dễ.

Bạn muốn mình làm sơ đồ chẩn đoán phân biệt 5 thể thận hư trong phụ khoa để treo tại phòng khám không?

**THỂ KHÍ HUYẾT HƯ – gốc của hầu hết bệnh kinh đới thai sản**

Khí là soái của huyết, huyết là mẹ của khí. Tỳ Vị là cha của khí huyết, là nguồn sinh hóa. Khi tỳ hư, nguồn không đủ thì khí huyết đều hư, Xung Nhâm không đầy, bào cung không nuôi.

 1. Biểu hiện điển hình

- Sắc mặt trắng nhợt, môi nhợt, mệt mỏi hụt hơi

- Kinh ít, nhạt, muộn, hoặc rong rỉ kéo dài không cầm

- Chóng mặt hoa mắt, tim đập nhanh, ngủ kém

- Mang thai: Thai gầy, động thai; sau sinh: thiếu sữa, ra mồ hôi, sa tử cung

- Lưỡi nhạt, mạch tế nhược

 2. Phép trị

- Ích khí sinh huyết – kiện tỳ dưỡng tâm – cố xung nhâm

 3. Các phương thuốc chính (phân tích quân-thần-tá-sứ)

**A. BÁT TRÂN THANG – khí huyết lưỡng hư kinh ít bế kinh**

- Quân: **Nhân sâm 12g, Thục địa 15g** – một bổ khí, một bổ huyết, khí huyết song bổ

- Thần: **Đương quy 12g, Bạch truật 12g** – quy dưỡng huyết hòa huyết, truật kiện tỳ sinh khí

- Tá: **Bạch thược 12g, Xuyên khung 8g** – thược liễm âm, khung hành khí trong huyết

- Sứ: **Phục linh 12g, Cam thảo 4g** – kiện tỳ thấm thấp, điều hòa các vị

→ Ý nghĩa: bổ mà không trệ, hành mà không phá

**B. BỔ TRUNG ÍCH KHÍ THANG – khí hư hạ hãm rong kinh sa dạ con**

- Quân: **Hoàng kỳ 20g** – thăng đề bổ khí cố biểu

- Thần: **Đảng sâm, Bạch truật** – kiện tỳ ích khí

- Tá: **Thăng ma, Sài hồ** – thăng dương cử hãm

- Sứ: **Trần bì, Cam thảo** – lý khí hòa trung

→ Dùng khi khí hư không nhiếp huyết, kinh ra rỉ rả, mệt sau sinh

**C. THAI NGUYÊN ẨM – khí huyết hư động thai**

- Quân: **Nhân sâm, Đương quy**

- Thần: **Thục địa, Bạch thược**

- Tá: **Đỗ trọng, Bạch truật** – bổ thận kiện tỳ an thai

- Sứ: **Chích thảo**

→ Bổ khí dưỡng huyết để thai có chỗ bám

**D. QUY TỲ THANG – khí huyết hư mất ngủ sau sinh**

- Quân: **Hoàng kỳ, Đảng sâm**

- Thần: **Đương quy, Long nhãn**

- Tá: **Phục thần, Viễn chí, Táo nhân** – dưỡng tâm an thần

- Sứ: **Mộc hương, Cam thảo** – lý khí tỉnh tỳ

 4. Châm cứu phối hợp

- Bổ khí: Túc tam lý, Khí hải, Tỳ du

- Dưỡng huyết: Huyết hải, Cách du, Tam âm giao

- Cứu ngải Quan nguyên 15 phút mỗi tối

 5. Ăn uống dưỡng sinh

- Ngày dùng: Cháo gạo nếp + táo đỏ 10 quả + long nhãn 15g + kỷ tử 10g

- Tránh: Đồ sống lạnh, giảm cân quá mức, thức khuya

> Khí huyết hư chữa phải nhớ: **Bổ khí trước, dưỡng huyết sau, kiện tỳ là gốc**. Không dùng thuốc hành khí phá huyết mạnh. Khi khí vượng huyết đầy, kinh tự điều, thai tự an, sữa tự về.

Bạn muốn mình làm bảng “chọn phương theo mức độ khí huyết hư nhẹ – vừa – nặng” để dùng nhanh tại phòng khám không?

**THỂ HUYẾT NHIỆT trong bệnh phụ khoa – thai sản**

Huyết là vật chất của kinh nguyệt và dưỡng thai. Nhiệt bức huyết thì huyết hành nhanh, vọng hành. Huyết nhiệt hay gặp ở người trẻ, thể nhiệt, ăn cay nóng, can uất hóa hỏa.

 1. Nguyên nhân

- Ăn cay nóng, rượu bia, thức khuya

- Can uất hóa hỏa, tâm hỏa vượng

- Ngoại cảm nhiệt tà, hoặc âm hư sinh nội nhiệt

- Khi mang thai dương huyết tụ về bào cung dễ sinh nhiệt

 2. Cơ chế

- Nhiệt bức huyết vọng hành → kinh sớm, rong huyết

- Nhiệt thiêu đốt bào lạc → động thai

- Nhiệt hạ chú → đới hạ vàng hôi

 3. Biểu hiện

- Kinh sớm 7-10 ngày, lượng nhiều đỏ tươi hoặc đỏ sẫm, vón cục

- Rong huyết kéo dài, nóng bứt rứt

- Khi mang thai: ra huyết đỏ, miệng khô, táo bón

- Lưỡi đỏ, rêu vàng, mạch sác hoạt

 4. Các chứng điển hình

- Kinh nguyệt sớm, băng lậu

- Động thai do huyết nhiệt

- Đới hạ vàng hôi

- Mụn nhọt vùng kín tái phát

 5. Phép trị

- Thanh nhiệt lương huyết – chỉ huyết an thai

 6. Phương thuốc

**A. THANH NHIỆT CỐ KINH THANG – huyết nhiệt rong kinh**

- Quân: **Sinh địa 20g, Địa du 12g** – lương huyết chỉ huyết

- Thần: **Hoàng cầm 10g, Bạch thược 12g** – thanh nhiệt dưỡng âm

- Tá: **A giao 10g, Ngải diệp sao 8g** – chỉ huyết an thai

- Sứ: **Cam thảo 4g**

**B. BẢO ÂM TIỄN – huyết nhiệt động thai**

- Quân: **Sinh địa, Hoàng cầm** – thanh nhiệt an thai

- Thần: **Bạch thược, Đương quy** – dưỡng huyết

- Tá: **Hoàng kỳ, Cam thảo** – ích khí cố thai

- Sứ: **Trần bì**

**C. TỨ VẬT ĐÀO HỒNG gia Hoàng cầm** – huyết nhiệt có ứ

- Đào nhân Hồng hoa hoạt huyết, Hoàng cầm thanh nhiệt

7. Châm cứu

- Lương huyết: Huyết hải, Khúc trì, Thái xung

- Thanh nhiệt: Đại chùy, Hành gian

- An thai: Tam âm giao, Âm lăng tuyền

 8. Kiêng kỵ

- Tuyệt đối kiêng ớt, tiêu, rượu, cà phê, nhãn vải

- Ăn mát: rau má, diếp cá, bột sắn, đậu xanh

- Tránh nóng giận, thức khuya

> Huyết nhiệt chữa phải nhớ: **Thanh nhiệt không phạt huyết, lương huyết không lưu ứ**. Khi huyết mát, nhiệt lui thì kinh yên, thai an.

Bạn muốn mình làm tờ hướng dẫn “ăn uống thanh huyết nhiệt” cho bệnh nhân rong kinh không?

**THỂ KHÍ UẤT HUYẾT Ứ trong bệnh phụ khoa – thai sản**

Can chủ sơ tiết, điều đạt khí cơ. Khi tình chí uất ức, giận dữ, lo nghĩ thì can khí uất, khí trệ lâu ngày thì huyết ứ. Khí là soái của huyết, khí hành thì huyết hành, khí trệ thì huyết ứ. Đây là thể hay gặp ở phụ nữ thành thị, stress nhiều.

 1. Nguyên nhân

- Tình chí thất điều: giận, buồn, lo, stress

- Lao động trí óc căng thẳng

- Sau sinh, sau sảy huyết không ra hết

- Hàn ngưng, đàm thấp trở lạc

 2. Cơ chế

- Khí uất → huyết hành không暢 → ứ ở bào cung → Xung Nhâm tắc

- Huyết ứ → tân huyết không sinh → kinh rối, đau, vô sinh

 3. Biểu hiện

- Kinh nguyệt không đều, trước sớm sau muộn

- Đau bụng kinh dữ dội, đau chướng hạ sườn, ngực căng

- Máu kinh đen sẫm, vón cục, ra cục thì đỡ đau

- Sắc mặt tối, môi thâm, hay thở dài, cáu gắt

- Lưỡi tím hoặc có điểm ứ, mạch huyền sáp

Khi mang thai: đau bụng chướng, thai động không yên do khí trệ

Sau sinh: Sản dịch không ra, đau bụng từng cơn

 4. Các chứng điển hình

- Thống kinh thể huyết ứ

- Bế kinh, vô sinh do ứ

- U xơ tử cung, lạc nội mạc (theo YHHĐ)

- Sản hậu đau bụng do ứ huyết

 5. Phép trị

- Sơ can lý khí – hoạt huyết hóa ứ – thông bào lạc

- Nếu có thai: phải nhẹ tay, dùng hoạt huyết nhẹ phối an thai

 6. Phương thuốc

**A. CÁCH HẠ TRỤC Ứ THANG – khí uất huyết ứ nặng đau kinh**

- Quân: **Đương quy, Xuyên khung** – hoạt huyết dưỡng huyết

- Thần: **Đào nhân, Hồng hoa** – phá ứ

- Tá: **Chỉ xác, Hương phụ, Sài hồ** – sơ can lý khí

- Sứ: **Cam thảo, Ngũ linh chi** – điều hòa chỉ thống

→ Ý nghĩa: hành khí trước, hoạt huyết sau, khí hành huyết mới hành

**B. TIÊU DAO TÁN gia Đào hồng – khí uất nhẹ**

- Quân: **Sài hồ** – sơ can

- Thần: **Đương quy, Bạch thược** – dưỡng huyết nhu can

- Tá: **Phục linh, Bạch truật** – kiện tỳ

- Sứ: **Cam thảo, Bạc hà**

→ Dùng cho kinh không đều do stress

**C. SINH HÓA THANG – sản hậu huyết ứ**

- Quân: **Đương quy**

- Thần: **Xuyên khung, Đào nhân**

- Tá: **Bào khương, Chích thảo**

- Sứ: **Hoàng tửu**

→ Hóa ứ sinh tân, không làm tổn khí huyết

 7. Châm cứu

- Sơ can: Thái xung, Can du, Kỳ môn, Nội quan

- Hoạt huyết: Huyết hải, Tam âm giao, Tử cung, Thứ liêu

- Châm tả, cứu ấm nếu có hàn

 8. Dưỡng sinh

- Giải tỏa stress: Đi bộ, thở sâu, yoga

- Tránh giận dữ, thức khuya

- Ăn: Nghệ, gừng ấm, hành, tránh đồ lạnh

- Xoa bụng theo chiều kim đồng hồ trước kinh

> Khí uất huyết ứ chữa phải nhớ: **Lý khí là chính, hoạt huyết là phụ, không công phá mạnh khi có thai**. Khi khí thông huyết hành, đau hết kinh đều, thai dễ đậu.

Bạn muốn mình làm bài tập thở – xoa bóp 5 phút “giải uất an bào cung” để hướng dẫn bệnh nhân tại phòng khám không?