BỆNH THAI SẢN YHCT

 **BỆNH THAI SẢN – ĐẠI CƯƠNG VÀ NGUYÊN NHÂN**

Trong YHCT, thai sản là quá trình “thận sinh tinh – tinh hóa huyết – huyết dưỡng thai”. Gốc ở **thận, tỳ, can, xung nhâm**. Thận tàng tinh chủ về phát dục và sinh dục, là gốc của thiên quý. Tỳ Vị là cha của khí huyết, là nguồn nuôi thai. Can tàng huyết, chủ sơ tiết, điều hòa khí huyết. Tâm Thận là mẹ của khí huyết.

 I. ĐẠI CƯƠNG

Bệnh thai sản chia 3 giai đoạn:

1. **Bệnh khi mang thai** (thai tiền): Ốm nghén, động thai, đau bụng, phù thũng, tiểu khó

2. **Bệnh khi sinh** (sản thời): Khó sinh, băng huyết

3. **Bệnh sau sinh** (sản hậu): Sản hậu huyết vựng, sốt, thiếu sữa, đau bụng, băng lậu

Nguyên tắc chung: **dưỡng thai phải an – chữa bệnh phải lành – không được công phạt mạnh**

 II. NGUYÊN NHÂN SINH BỆNH

**1. Nội nhân – tạng phủ hư tổn**

- **Thận hư**: Thận chủ bào thai, thận hư thì thai không vững → động thai, sảy liên tiếp

- **Tỳ hư**: Tỳ là nguồn khí huyết nuôi thai, tỳ hư không sinh huyết → thai gầy, phù thũng

- **Can uất**: Giận hại can, can khí uất → khí nghịch lên gây nôn nghén nặng

- **Huyết hư**: Huyết không dưỡng thai → thai kém phát triển

**2. Ngoại nhân – lục dâm**

- Hàn, thấp, nhiệt xâm phạm bào cung → động thai, đau bụng

- Ngoại cảm phong hàn khi mang thai dễ gây cảm mạo kéo dài

**3. Bất nội ngoại nhân**

- Lao lực quá độ, té ngã chấn thương → tổn thương xung nhâm

- Ăn uống thất thường: ăn sống lạnh gây hàn, ăn cay nóng gây nhiệt

- Phòng sự quá độ khi mang thai → động thai

- Tình chí thất điều: lo sợ hại thận, giận hại can

**4. Khí huyết bất hòa – Xung Nhâm thất điều**

- Khí là thống soái của huyết, huyết là mẹ của khí. Khi mang thai, huyết tụ dưỡng thai, khí phải hành để vận huyết. Khí trệ → huyết ứ → đau bụng. Khí hư → huyết không giữ → băng huyết sau sinh

- Xung là huyết hải, Nhâm là bể âm. Hai mạch này đều bắt nguồn từ bào cung. Khi xung nhâm hư tổn → thai không bám chắc

 III. BỆNH CƠ CỐT LÕI

- **Khi có thai**: Âm huyết tụ về bào cung nuôi thai, dương khí dễ vượng → sinh nhiệt, sinh hỏa

- **Khi sinh**: Mất huyết hao khí đột ngột → đa hư

- **Sau sinh**: “Sản hậu đa hư đa ứ” – vừa hư khí huyết, vừa ứ huyết trong tử cung

 IV. PHÂN LOẠI NGUYÊN NHÂN THEO GIAI ĐOẠN

| Giai đoạn | Nguyên nhân chính |

| Mang thai | Thận hư, tỳ hư, can uất, huyết nhiệt, ngoại cảm |

| Sinh nở | Khí huyết hư, khí trệ huyết ứ, hàn ngưng |

| Sau sinh | Huyết hư, huyết ứ, khí hư, ngoại tà xâm nhập |

 V. NGUYÊN TẮC PHÒNG BỆNH

1. **Trước mang thai**: Bổ thận kiện tỳ, điều kinh cho đều

2. **Khi mang thai**: Dưỡng tỳ an thai, tránh hàn nhiệt, giữ tinh thần an tĩnh

3. **Khi sinh**: Bồi khí dưỡng huyết, không để mất sức

4. **Sau sinh**: Km áp, nghỉ ngơi, bổ khí huyết, trục ứ sinh tân

> Tóm lại, bệnh thai sản gốc ở **thận hư – tỳ hư – can uất – xung nhâm thất điều**. Chữa thai sản phải nhớ: **An thai là chính, không công phạt, dùng thuốc bình hòa, lấy bổ làm chủ**.

Bạn muốn mình làm tiếp phần chi tiết từng bệnh thai kỳ như ốm nghén, động thai, phù thũng với biện chứng luận trị không?

**THỂ VỊ HƯ trong bệnh thai sản (thường gặp ở ốm nghén)**

Vị chủ thu nạp, tỳ chủ vận hóa. Khi mang thai, huyết tụ về bào cung, khí của xung mạch nghịch lên phạm vị → vị khí không giáng. Nếu vốn tỳ vị hư sẵn, thì nghén nặng, nôn mửa, ăn kém.

 Ý nghĩa bệnh cơ

- Vị hư → không thu nạp được thủy cốc → nôn

- Tỳ hư → không sinh khí huyết → mệt mỏi

- Khí hư → thai không được nuôi → gầy yếu

Phép trị: **Kiện tỳ hòa vị – giáng nghịch chỉ nôn – an thai**

 Phương thuốc chủ đạo: HƯƠNG SA LỤC QUÂN TỬ THANG gia giảm

Thành phần gốc:

- Nhân sâm 12g

- Bạch truật 12g

- Phục linh 12g

- Cam thảo chích 4g

- Trần bì 8g

- Bán hạ chế 8g

- Mộc hương 6g

- Sa nhân 6g

**Phân tích quân – thần – tá – sứ**

**Quân dược** (chủ soái, chữa nguyên nhân chính):

- **Nhân sâm, Bạch truật**: Đại bổ nguyên khí, kiện tỳ ích khí. Tỳ là cha của khí huyết, tỳ khỏe thì vị mới thu nạp được.

**Thần dược** (hỗ trợ quân, tăng tác dụng):

- **Phục linh**: Kiện tỳ thẩm thấp, giúp tỳ vận hóa thủy thấp không sinh đàm

- **Trần bì, Bán hạ**: Lý khí hòa vị, giáng nghịch chỉ nôn

**Tá dược** (điều trị kiêm chứng, hoặc chế độc):

- **Mộc hương, Sa nhân**: Hành khí tỉnh tỳ, ấm vị, chống đầy trướng, an thai (sa nhân là thuốc an thai nổi tiếng)

- Tá còn giúp Bán hạ không táo

**Sứ dược** (điều hòa các vị, dẫn thuốc):

- **Cam thảo chích**: Điều hòa trung tiêu, hòa hoãn tính táo của các vị hành khí, dẫn thuốc vào tỳ vị

 Ý nghĩa phối ngũ

1. Bổ mà không trệ: Sâm Truật bổ khí nhưng dễ đầy, có Trần bì Mộc hương hành khí → bổ mà không nê

2. Kiện mà không táo: Phục linh thẩm thấp phối Bán hạ hóa đàm → trừ thấp mà không傷âm

3. Hòa vị giáng nghịch: Bán hạ Trần bì giáng khí vị nghịch → hết nôn

4. An thai: Sa nhân ấm trung, lý khí an thai, phù hợp phụ nữ có thai

 Gia giảm theo chứng

- Nôn nhiều: thêm Trúc nhự, Hoắc hương

- Mệt mỏi nhiều: tăng Nhân sâm, thêm Hoàng kỳ

- Đầy bụng: tăng Mộc hương

- Thai động không yên: Thêm Bạch truật sao, Tô ngạnh

 Châm cứu phối hợp

- Hòa vị giáng nghịch: Nội quan, Túc tam lý, Trung quản

- Kiện tỳ: Tỳ du, Công tôn

- An thai: Tam âm giao

> Vị hư trong thai nghén không được dùng thuốc công phạt mạnh. Phương này “bổ chính mà không lưu tà, hành khí mà không hao khí” – đúng nguyên tắc chữa thai: an toàn, bình hòa.

Bạn muốn mình phân tích thêm một phương nữa cho thể Vị hư hàn nặng là **Tiểu bán hạ gia phục linh thang** với quân thần tá sứ không?

**THỂ CAN NHIỆT trong bệnh phụ khoa – thai sản**

Can chủ sơ tiết, tàng huyết, là nơi huyết tụ về khi ngủ. Can nhiệt là do can khí uất lâu hóa hỏa, hoặc huyết nhiệt dồn vào can. Can nhiệt thì huyết theo hỏa vọng hành, Xung Nhâm rối loạn.

 1. Nguyên nhân

- Giận quá hại can, uất ức lâu ngày hóa hỏa

- Ăn cay nóng, rượu bia, thức khuya làm can hỏa vượng

- Thận âm hư không nuôi can → can dương vượng

- Khi mang thai dương huyết tụ về bào cung dễ sinh nhiệt

 2. Cơ chế bệnh lý

- Can nhiệt bức huyết → huyết vọng hành → kinh sớm, rong huyết, động thai

- Can hỏa phạm vị → nôn nghén nặng

- Can nhiệt hạ chú → đới hạ vàng hôi, ngứa

- Can hỏa thiêu đốt bào lạc → thai nhiệt, bồn chồn

 3. Biểu hiện lâm sàng – tứ chẩn

**Vọng**: Mặt đỏ, mắt đỏ, lưỡi đỏ rìa, rêu vàng

**Vấn**: Kinh sớm đỏ tươi, lượng nhiều, đau đầu chóng mặt, cáu gắt, miệng đắng, ngực sườn đầy, ngủ kém, khi mang thai bứt rứt nóng trong, đới hạ vàng

**Văn**: Thở gấp, hay thở dài

**Thiết**: Mạch huyền sác, ấn hạ sườn đau

 4. Các chứng phụ khoa – thai sản điển hình

- Kinh nguyệt sớm, rong kinh rong huyết

- Thống kinh do huyết nhiệt

- Đới hạ thấp nhiệt

- Ốm nghén nặng do can vị bất hòa

- Động thai do nhiệt bức thai

- Sau sinh bốc hỏa, mất ngủ

 5. Phép trị

- Thanh can tả hỏa – lương huyết an thai (nếu có thai)

 6. Phương thuốc

**a) Can nhiệt kinh sớm**

- **Đan chi tiêu dao tán**: Đan bì Chi tử (quân thanh can nhiệt), Sài hồ Bạch thược (thần sơ can dưỡng huyết)

**b) Can hỏa động thai**

- **Hoàng cầm thang gia vị**: Hoàng cầm Bạch truật (quân thanh nhiệt an thai), Đương quy (thần dưỡng huyết)

**c) Can nhiệt đới hạ**

- **Long đởm tả can thang**: Long đởm thảo Hoàng cầm (quân), Trạch tả Xa tiền (tá lợi thấp)

Quân luôn là thuốc đắng hàn thanh can (Chi tử, Hoàng cầm, Long đởm), thần là dưỡng huyết nhu can.

 7. Châm cứu

- Thanh can: Thái xung, Hành gian, Can du, Kỳ môn

- Lương huyết: Huyết hải, Khúc trì

- An thần: Nội quan, Thần môn

- Châm tả

 8. Dưỡng sinh – kiêng kỵ

- Tránh giận dữ, thức khuya sau 23h

- Ăn mát: rau má, atiso, hoa cúc, tránh ớt rượu cà phê

- Uống nước đủ, tập thở sâu

- Khi mang thai: Giữ tâm bình, không lo sợ

> Can nhiệt là “lửa thiêu huyết hải”. Chữa phải nhớ: **Thanh can không phạt quá, phải phối dưỡng huyết nhu can**. Khi can mát huyết yên, kinh đều thai an.

Bạn muốn mình làm bảng phân biệt nhanh “Can uất – Can nhiệt – Can hỏa vượng” trong phụ khoa để dễ dùng lâm sàng không?

**THỂ ĐÀM THẤP trong bệnh phụ khoa – thai sản**

Đàm là tân dịch ngưng tụ, thấp là thủy ẩm đình trệ. Tỳ hư không vận hóa thì sinh thấp, thấp tụ lâu thành đàm. Đàm thấp theo kinh đi xuống bào cung, làm tắc Xung Nhâm.

 1. Nguyên nhân

- Tỳ hư sinh thấp – gốc của đàm. Lo nghĩ hại tỳ, ăn béo ngọt

- Thận dương hư không hóa khí thủy → thủy thấp ngưng

- Ăn uống thất thường, ít vận động

Đặc tính của thấp: Hay bài tiết chất đục, dính nhớt, bệnh hay tái phát.

 2. Cơ chế bệnh lý

- Đàm thấp ứ ở bào cung → khí huyết không thông → kinh nguyệt không đều, bế kinh, vô sinh

- Đàm thấp ngăn trở tinh noãn gặp nhau → khó thụ thai

- Khi mang thai đàm thấp phạm vị → nôn nghén kéo dài, béo bệu

- Đàm thấp hóa nhiệt → đới hạ vàng dính

 3. Biểu hiện lâm sàng – tứ chẩn

**Vọng**: Người béo mập, mặt trắng bệu, lưỡi bệu rêu trắng nhớt dày

**Vấn**: Kinh muộn ít, bế kinh, đới hạ trắng dính nhiều, ăn kém đầy bụng, buồn nôn, nặng đầu, người nặng nề, khi mang thai tăng cân nhanh

**Văn**: Miệng dính nhớt

**Thiết**: Mạch hoạt, bụng mềm, ấn không đau

 4. Các chứng điển hình

- Vô sinh do đàm thấp ứ tắc

- Bế kinh, kinh thưa do đàm trở bào cung

- Đới hạ do tỳ hư thấp

- Ốm nghén kéo dài do đàm ẩm

- Hội chứng buồng trứng đa nang (theo YHHĐ)

 5. Phép trị

- Kiện tỳ – táo thấp – hóa đàm – thông bào lạc

 6. Phương thuốc

**a) Đàm thấp bế kinh vô sinh**

- **Thương phụ đạo đàm hoàn**: Thương truật Bạch truật (quân táo thấp kiện tỳ), Bán hạ Trần bì (thần hóa đàm), Hương phụ (tá hành khí)

**b) Đàm thấp đới hạ**

- **Hoàn đới thang gia Bán hạ**: Đảng sâm Bạch truật (quân), Sơn dược (thần), Thương truật (tá táo thấp)

**c) Ốm nghén đàm thấp**

- **Nhị trần thang gia Sa nhân**: Bán hạ Trần bì (quân hóa đàm giáng nghịch), Phục linh (thần), Sa nhân (tá an thai)

Quân luôn là thuốc táo thấp hóa đàm (Thương truật, Bán hạ), thần là kiện tỳ.

 7. Châm cứu

- Hóa đàm: Phong long, Trung quản, Túc tam lý

- Kiện tỳ: Tỳ du, Âm lăng tuyền

- Thông bào cung: Tử cung, Tam âm giao, Quan nguyên

 8. Dưỡng sinh – kiêng kỵ

- Ăn ít béo ngọt, sữa, đồ nếp

- Ăn ý dĩ, đậu đỏ, bí đao, vỏ quýt

- Vận động ra mồ hôi để trừ thấp

- Tránh môi trường ẩm, ngồi lâu

> Đàm thấp là “bùn trong bào cung”. Chữa phải nhớ: **Kiện tỳ là gốc, hóa đàm là ngọn, phải kiên trì**. Khi đàm hết thấp tiêu, Xung Nhâm thông thì kinh về, thai dễ đậu.

Bạn muốn mình làm thực đơn 7 ngày “kiện tỳ hóa đàm” cho bệnh nhân vô sinh thể đàm thấp không?

**THỂ KHÍ HUYẾT HƯ trong bệnh phụ khoa – thai sản**

Khí là thống soái của huyết, huyết là mẹ của khí. Khí sinh huyết, khí hành huyết, khí nhiếp huyết. Tỳ Vị là cha của khí huyết. Khi tỳ vị hư, nguồn sinh hóa kém thì khí huyết đều hư, Xung Nhâm không đầy.

 1. Nguyên nhân

- Tỳ vị hư không sinh huyết

- Mất máu sau sinh, sau sảy, rong kinh kéo dài

- Lao lực quá độ, ăn uống kém

- Bệnh lâu ngày hao tổn khí huyết

 2. Cơ chế bệnh lý

- Khí hư → không nhiếp huyết → rong kinh, băng lậu

- Huyết hư → huyết hải không đầy → kinh ít, bế kinh, thai kém dưỡng

- Khí huyết hư → bào cung không ấm không nuôi → vô sinh, động thai, sau sinh thiếu sữa

 3. Biểu hiện lâm sàng – tứ chẩn

**Vọng**: Sắc mặt trắng nhợt, môi nhợt, lưỡi nhạt rêu trắng mỏng

**Vấn**: Kinh ít nhạt loãng, hoặc rong kéo dài, mệt mỏi hồi hộp, hụt hơi, chóng mặt hoa mắt, ăn kém, ngủ kém, sau sinh ra mồ hôi, sữa ít

**Văn**: Tiếng nói nhỏ

**Thiết**: Mạch tế nhược vô lực, bụng mềm

 4. Các chứng điển hình

- Kinh nguyệt quá ít, bế kinh

- Rong kinh do khí hư không nhiếp

- Vô sinh do huyết hư

- Động thai do khí huyết không dưỡng thai

- Sản hậu huyết vựng, thiếu sữa, sa tử cung

 5. Phép trị

- Ích khí dưỡng huyết – kiện tỳ sinh huyết – an thai

 6. Phương thuốc

**a) Khí huyết hư kinh ít bế kinh**

- **Bát trân thang**: Tứ quân (Nhân sâm Bạch truật Phục linh Cam thảo) là quân ích khí, Tứ vật (Thục địa Đương quy Bạch thược Xuyên khung) là thần dưỡng huyết

Phân tích:

- Quân: Nhân sâm – đại bổ nguyên khí

- Thần: Thục địa Đương quy – bổ huyết

- Tá: Bạch thược Xuyên khung – hòa huyết hành huyết

- Sứ: Cam thảo – điều hòa

**b) Khí hư rong kinh**

- **Bổ trung ích khí thang gia A giao**: Hoàng kỳ (quân thăng đề), Đảng sâm (thần), Thăng ma Sài hồ (tá)

**c) Huyết hư động thai**

- **Thai nguyên ẩm**: Nhân sâm Đương quy (quân), Thục địa Bạch thược (thần), Đỗ trọng (tá an thận)

 7. Châm cứu

- Bổ khí huyết: Tỳ du Vị du, Túc tam lý, Khí hải Huyết hải, Tam âm giao, Cách du

- Cứu ngải: Quan nguyên, Khí hải

 8. Dưỡng sinh – kiêng kỵ

- Ăn: cháo gà, táo đỏ, long nhãn, kỷ tử, thịt bò, gan

- Ngủ đủ, tránh lao lực

- Sau sinh: Nghỉ ngơi ấm áp, không làm sớm

- Tránh ăn sống lạnh hại tỳ

> Khí huyết hư là “đất cằn không nuôi được cây”. Chữa phải nhớ: **bổ khí để sinh huyết, dưỡng huyết để chở khí, kiện tỳ là gốc**. Khi khí huyết đầy, Xung Nhâm thịnh thì kinh đều, thai vững, sữa về.

Bạn muốn mình soạn phác đồ “bổ khí huyết 3 tháng trước mang thai” cho bệnh nhân khí huyết hư không?