KỸ THUẬT CHÂM VÀ CỨU

            KỸ THUẬT CHÂM VÀ CỨU 

                                                  

Kỹ thuật châm cứu là thủ thuật cốt lõi của Y học cổ truyền, dùng kim tác động vào huyệt vị để điều hòa kinh lạc, khí huyết. Làm đúng thì hiệu quả rất cao với nhóm bệnh cơ xương khớp - thần kinh, làm sai thì nguy cơ tai biến lớn, nên bắt buộc phải do người có chứng chỉ hành nghề thực hiện.

1. Dụng cụ để châm và cứu

A. Dụng cụ châm:

• Kim hào châm: Loại dùng nhiều nhất hiện nay. Kim dùng 1 lần, vô khuẩn, thân bằng thép không gỉ. Kích thước thường dùng:
  • Đường kính: 0.25mm - 0.35mm
  • Chiều dài: 0.5 thốn (13mm) cho vùng mặt, tai; 1 - 1.5 thốn (25-40mm) cho tay chân; 2 - 3 thốn (50-75mm) cho lưng mông đùi; 4 - 5 thốn mang châm cho vùng cơ dày.
• Các loại kim đặc biệt: Kim tam lăng châm (đầu 3 cạnh để chích nặn máu), kim nhĩ châm, kim mai hoa / thất tinh châm, kim dài mang châm, kim cấy chỉ.
• Dụng cụ hỗ trợ: Ống định vị kim, khay inox vô khuẩn, bông - cồn 70 độ - povidone, kẹp không mấu, găng tay, hộp đựng vật sắc nhọn, máy điện châm 2 kênh với dây kẹp cá sấu.

Nguyên tắc: 100% kim dùng 1 lần. Không tái sử dụng, không hấp lại kim hào châm.

B. Dụng cụ cứu:

• Ngải nhung: Lông cây ngải cứu đã chế biến, là nguyên liệu chính.
• Mồi ngải: Vo viên hình chóp bằng hạt gạo, hạt ngô, hạt đậu.
• Điếu ngải: Ngải nhung cuốn thành điếu như điếu xì gà, có loại có khói và không khói.
• Đế lót cứu gián tiếp: Lát gừng tươi (cứu gừng), lát tỏi (cứu tỏi), muối hột (cứu muối trên rốn), bột thuốc.
• Dụng cụ hiện đại: Hộp cứu gỗ / tre, ống lăn ngải, máy cứu hồng ngoại, cốc cứu.

2. Kỹ thuật châm

Quy trình chuẩn 6 bước:

1. Chuẩn bị: Khai thác tiền sử chống chỉ định (rối loạn đông máu, đang dùng chống đông, thai kỳ). Cho bệnh nhân nằm tư thế thoải mái, bộc lộ huyệt. Thầy thuốc rửa tay, đeo găng.
2. Sát trùng và xác định huyệt: Sát trùng da từ trong ra ngoài 2 lần. Xác định chính xác huyệt vị.
3. Châm kim: Tay trái ấn căng da, tay phải châm nhanh qua da. Có 3 góc châm chính:
   • Trực châm 90 độ: cho vùng cơ dày như mông, lưng, chi
   • Xiên châm 30-45 độ: cho vùng ngực, bụng, nơi có tạng phủ bên dưới
   • Hoành châm 10-15 độ: cho vùng đầu mặt, sát xương
4. Đắc khí và thủ pháp: Khi bệnh nhân thấy cảm giác căng, tức, tê, nặng lan theo kinh thì đã đắc khí. Sau đó thực hiện bổ tả:
   • Bổ: vê kim nhẹ, biên độ nhỏ, tần số chậm, đẩy kim theo chiều kinh
   • Tả: vê kim mạnh, biên độ lớn, tần số nhanh, rút kim ngược chiều kinh
   • Có thể vê kim, rung kim, nâng hạ kim để duy trì đắc khí.
5. Lưu kim và kích thích thêm: Lưu kim 20-30 phút. Có thể kết hợp điện châm: chọn tần số 2-100Hz, cường độ vừa đủ co cơ nhẹ, không gây đau. Hoặc ôn châm: gắn mồi ngải lên cán kim.
6. Rút kim: Đặt bông vô khuẩn lên chân kim, rút nhanh, ấn nhẹ 30 giây - 1 phút để tránh chảy máu.

3. Kỹ thuật cứu

Mục đích là dùng sức nóng để ôn kinh tán hàn, hành khí hoạt huyết.

• Cứu điếu ngải hơ: Phổ biến nhất. Hơ cách da 2-3cm, đến khi da hồng ấm lên, bệnh nhân thấy ấm dễ chịu. Có 3 cách: hơ mổ cò (nhấc lên đặt xuống), hơ xoay tròn, hơ cố định. Mỗi huyệt 5-15 phút.
• Cứu trực tiếp: Đặt mồi ngải trực tiếp lên da đốt. Cứu không để sẹo (rút mồi khi bệnh nhân thấy nóng) và cứu để sẹo (đốt hết mồi, hiện ít dùng).
• Cứu gián tiếp: Đặt đế gừng/tỏi/muối lên huyệt rồi đặt mồi ngải lên trên đốt. Dùng khi cần tăng tác dụng ôn trung, tiêu độc.
• Ôn châm cứu: Đốt ngải trên cán kim đang châm, truyền nhiệt sâu vào huyệt.

4. Chỉ định

Theo WHO và Bộ Y tế Việt Nam, châm cứu có hiệu quả rõ nhất với:

• Cơ xương khớp - Thần kinh: Đau lưng, đau cổ vai gáy, thoái hóa khớp gối, đau thần kinh tọa, hội chứng ống cổ tay, liệt mặt ngoại biên giai đoạn hồi phục, đau đầu căng cơ, đau nửa đầu, di chứng tai biến mạch máu não.
• Các rối loạn chức năng: Mất ngủ, lo âu mức độ nhẹ, nôn do hóa trị, đau bụng kinh nguyên phát, hỗ trợ cai thuốc lá.
• Cứu đặc biệt hiệu quả cho thể hàn: Đau bụng do lạnh, tiêu chảy mạn, đau khớp tăng khi gặp lạnh, thai ngôi ngược (cứu huyệt Chí Âm), suy nhược cơ thể sợ lạnh.

5. Chống chỉ định và thận trọng

A. Chống chỉ định tuyệt đối - không được châm/cứu:

• Vùng da đang nhiễm trùng, lở loét, vết thương hở, vùng có khối u ác tính
• Người có rối loạn đông máu nặng, đang xuất huyết, số lượng tiểu cầu rất thấp
• Bệnh nhân đang trong cơn cấp cứu: nhồi máu cơ tim cấp, đột quỵ đang tiến triển, suy hô hấp
• Vùng thóp trẻ sơ sinh, vùng huyệt có mạch máu lớn nổi rõ

B. Chống chỉ định tương đối - thận trọng cao độ:

• Phụ nữ có thai: Không châm các huyệt hợp cốc LI-4, tam âm giao SP-6, chí âm BL-67, côn lôn BL-60, các huyệt vùng bụng dưới và thắt lưng cùng. Không cứu vùng bụng, thắt lưng khi có thai.
• Người suy kiệt, quá đói, quá no, say rượu, lao động nặng vừa xong: Rất dễ vựng châm.
• Người có máy tạo nhịp tim: Không điện châm đi qua tim.
• Cứu: Không cứu khi sốt cao do thực nhiệt, âm hư hỏa vượng, vùng mặt, niêm mạc, vùng da mất cảm giác nóng lạnh, bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng bàn chân.

Tai biến cần biết để phòng tránh:

• Vựng châm: vã mồ hôi, chóng mặt, tụt huyết áp. Xử trí: rút hết kim, cho nằm đầu thấp, uống nước ấm.
• Gãy kim, kẹt kim: không vê quá mạnh, không để bệnh nhân cử động đột ngột.
• Tràn khí màng phổi: khi châm sâu vùng đỉnh phổi (Kiên Tỉnh, Phế Du). Đây là tai biến nguy hiểm.
• Bỏng do cứu, chảy máu, nhiễm trùng.

Thông tin trên chỉ mang tính học thuật tham khảo. Tại phòng khám, bạn cần tuân thủ quy trình vô khuẩn, khám và chẩn đoán bát cương trước khi quyết định công thức huyệt, và thực hiện trên người bệnh bởi bác sĩ YHCT có chứng chỉ.

Nếu bạn muốn, tôi có thể soạn cho bạn 1 checklist vô khuẩn và 1 bảng công thức huyệt thường dùng cho đau lưng - đau vai gáy để dán tại phòng thủ thuật.

Đại cương về huyệt là phần quan trọng nhất để châm chính xác và biện chứng luận trị. Nắm vững huyệt không chỉ là nhớ vị trí, mà phải hiểu tính chất và phân loại đặc biệt của nó.

1. Định nghĩa huyệt du

Huyệt du còn gọi là du huyệt, khổng huyệt, huyệt vị.

• Theo YHCT: Huyệt là nơi thần khí hoạt động ra vào, nơi kinh khí của tạng phủ tụ lại, là nơi tập trung của kinh lạc, là cửa ngõ để châm cứu tác động đến tạng phủ. Không phải là một điểm chấm mà là một vùng nhỏ trên da có đường kính 1-2mm, có cảm ứng đặc biệt với kích thích.
• Theo YHHĐ hiện đại: Huyệt là vùng da có đặc tính: điện trở thấp, có điểm đau cao, tập trung nhiều đầu mút thần kinh tự do, mạch máu nhỏ và tế bào mast, có liên quan chặt chẽ đến hoạt động của nội tạng qua phản xạ thần kinh - thể dịch.

Đặc tính sinh lý của huyệt:

1. Có tính cảm ứng: Khi tạng phủ có bệnh, huyệt tương ứng sẽ xuất hiện cảm giác đau, thay đổi màu sắc, điện trở.
2. Có tính dẫn truyền theo kinh lạc.
3. Có tính kép: Vừa là nơi chẩn đoán bệnh, vừa là nơi điều trị.

Tên gọi: Đa số tên huyệt mang ý nghĩa hình tượng: theo vị trí như Túc Tam Lý, theo tác dụng như Quan Nguyên, theo hình tượng thiên nhiên như Bách Hội.

Tổng số huyệt chính thống theo WHO hiện nay là 361 huyệt thuộc 14 đường kinh, cộng thêm khoảng 48 kỳ huyệt ngoài kinh và vô số A thị huyệt.

2. Phân loại chung của huyệt du

Phân loại lớn nhất hiện dùng trong lâm sàng:

a. Kinh huyệt: Là các huyệt nằm trên 14 đường kinh chính. Có tên, có vị trí cố định, có tác dụng hệ thống. Gồm 12 kinh chính và Nhâm - Đốc mạch. Ví dụ: Hợp Cốc LI-4, Túc Tam Lý ST-36.

b. Kỳ huyệt - Huyệt ngoài kinh: Các huyệt có vị trí cố định, có tên riêng, có tác dụng rõ ràng nhưng không nằm trên 14 kinh chính. Ví dụ: Tứ Thần Thông, Giáp Tích Hoa Đà, Thập Tuyên.

c. A thị huyệt: Không có vị trí cố định, lấy chỗ đau làm huyệt. Còn gọi là Thiên ứng huyệt. Khi ấn vào bệnh nhân kêu "A" đau thì đó là huyệt. Thường dùng trong bệnh cơ, đau cấp.

3. Một số huyệt du đặc biệt - Đây là chìa khóa để phối huyệt

Đây là các nhóm huyệt có tác dụng đặc hiệu cao, bắt buộc phải thuộc lòng:

1. Ngũ Du Huyệt - 66 huyệt
Là 5 huyệt nằm ở đầu ngọn chi, từ bàn tay đến khuỷu và từ bàn chân đến đầu gối của 12 kinh chính. Quy tắc đi từ xa đến gần:
Tỉnh - Vinh - Du - Kinh - Hợp. Ứng với Ngũ hành Mộc - Hỏa - Thổ - Kim - Thủy.

• Tác dụng: Tỉnh chủ tâm hạ sốt, Vinh chủ thân nhiệt, Du chủ trọng tiết đau khớp, Kinh chủ ho hen, Hợp chủ bệnh phủ và khí nghịch.
• Ví dụ kinh Phế: Thiếu Thương - Ngư Tế - Thái Uyên - Kinh Cừ - Xích Trạch.

2. Nguyên huyệt - 12 huyệt
Là nơi nguyên khí của tạng phủ đi qua và lưu lại. Mỗi kinh dương có 1 nguyên huyệt, mỗi tạng âm lấy Du huyệt làm nguyên.

• Tác dụng: Chẩn đoán và điều trị bệnh của chính tạng phủ đó. Bệnh tạng phủ dùng Nguyên phối hợp với Lạc.
• Ví dụ: Thái Uyên P-9 là nguyên huyệt của Phế, Thái Khê KID-3 là nguyên của Thận.

3. Lạc huyệt - 15 huyệt
Là nơi mạch lạc tách ra từ kinh chính nối sang kinh biểu lý. 12 kinh chính mỗi kinh 1 lạc, thêm Nhâm, Đốc và Tỳ đại lạc.

• Tác dụng: Điều trị bệnh của cả hai kinh biểu lý, liên lạc tạng phủ.
• Ví dụ: Liệt Khuyết LU-7 lạc sang Đại Trường, Nội Quan P-6 lạc sang Tam Tiêu.

4. Khích huyệt - 16 huyệt
Là nơi kinh khí tích tụ sâu. Huyệt này có khe hở.

• Tác dụng: Chuyên trị bệnh cấp tính, đau cấp của kinh đó. Đây là huyệt cấp cứu.
• Ví dụ: Khổng Tối LU-6 trị ho ra máu cấp, Lương Khâu ST-34 trị đau dạ dày cấp.

5. Bối Du huyệt và Mộ huyệt - Cặp chẩn đoán tạng phủ

• Bối Du huyệt: 12 huyệt nằm trên đường Bàng Quang 1 ở lưng, ngang với tạng phủ. Là nơi dương khí của tạng phủ đổ về lưng.
• Mộ huyệt: 12 huyệt nằm ở ngực bụng, là nơi âm khí của tạng phủ hội tụ phía trước.
• Ứng dụng: Phối hợp Du - Mộ để chẩn đoán và điều trị. Khi tạng có bệnh, cả Du và Mộ đều đau. Ví dụ: Phế Du BL-13 phối Trung Phủ LU-1 trị bệnh Phế.

6. Bát Hội huyệt - 8 huyệt
Hội tụ tinh khí của 8 loại tổ chức: Tạng, Phủ, Khí, Huyết, Cân, Mạch, Cốt, Tủy.

• Chương Môn LIV-13 hội của Tạng, Trung Quản CV-12 hội của Phủ, Đản Trung CV-17 hội của Khí, Cách Du BL-17 hội của Huyết, Dương Lăng Tuyền GB-34 hội của Cân, Thái Uyên LU-9 hội của Mạch, Đại Trữ BL-11 hội của Cốt, Huyền Chung GB-39 hội của Tủy.

7. Bát Mạch Giao Hội huyệt - 8 huyệt
Là 8 huyệt thông với 8 mạch kỳ kinh. Hay dùng trong bệnh toàn thân.

• Ví dụ: Nội Quan P-6 thông Âm Duy, Ngoại Quan TE-5 thông Dương Duy. Hậu Khê SI-3 thông Đốc mạch, Liệt Khuyết LU-7 thông Nhâm mạch.

8. Hạ Hợp huyệt của Lục Phủ - 6 huyệt
Là 6 huyệt hợp của 6 phủ nhưng nằm ở chi dưới. Dùng trị bệnh của phủ.

• Túc Tam Lý ST-36 là Hạ hợp của Vị, Thượng Cự Hư ST-37 của Đại Trường, Hạ Cự Hư ST-39 của Tiểu Trường.

9. Tứ Tổng huyệt - Kinh nghiệm lâm sàng
Đúc kết trong ca dao:

Bụng thuộc về Túc Tam Lý - ST-36
Lưng thuộc về Ủy Trung - BL-40
Đầu, mặt, miệng thuộc Hợp Cốc - LI-4
Cổ gáy thuộc Liệt Khuyết - LU-7

Đây là những huyệt có tác dụng chi phối cả một vùng lớn, dùng rất nhiều tại phòng khám.

Ghi nhớ lâm sàng: Muốn bổ tạng phủ dùng Nguyên + Du + Mộ. Muốn trị bệnh cấp dùng Khích. Muốn trị bệnh mạn tính của cả cặp biểu lý dùng Lạc. Muốn trị bệnh toàn thân dùng Bát mạch giao hội.

Bạn đang dạy lại cho nhân viên phòng khám hay soạn tài liệu cho sinh viên? Tôi có thể làm cho bạn 1 bảng tra nhanh 12 Nguyên - 15 Lạc - 16 Khích - Bát Hội để in A3 dán ở phòng thủ thuật.

   HUYỆT VÙNG TAY

Huyệt vùng tay là vùng dùng nhiều nhất trong phòng khám - vừa trị bệnh tại chỗ tay vai, vừa trị bệnh toàn thân. Vùng tay có 6 đường kinh chính đi qua và tập trung rất nhiều huyệt đặc biệt.

1. Tổng quan kinh lạc vùng tay

• Mặt gan tay - trong: Kinh Phế LU, kinh Tâm Bào PC, kinh Tâm HT đi từ ngực ra đầu ngón tay.
• Mặt mu tay - ngoài: Kinh Đại Trường LI, kinh Tam Tiêu TE, kinh Tiểu Trường SI đi từ đầu ngón tay lên đầu mặt.
• Đặc điểm: Vùng bàn tay, cổ tay có da mỏng, nhiều mạch máu, thần kinh nông. Châm nông, đắc khí nhanh, nhưng dễ đau và chảy máu nếu châm sâu.

2. Các huyệt chính vùng tay - Vị trí, kỹ thuật, chỉ định

Tôi liệt kê 18 huyệt hay dùng nhất, chia theo vùng từ ngọn chi lên:

A. Vùng bàn tay - ngón tay:

• Thập Tuyên - Kỳ huyệt: 10 điểm ở đầu 10 ngón tay, cách móng 1 phân. Châm nông 0.1 thốn hoặc chích nặn máu.
  • Chỉ định: Sốt cao, hôn mê, cấp cứu ngất, tê đầu ngón tay.
  • Cấm: Không châm sâu, không cứu trực tiếp.
• Bát Tà - Kỳ huyệt: 8 huyệt ở kẽ các ngón tay, chỗ da mu tay và gan tay tiếp nhau, nắm tay lại lấy huyệt.
  • Chỉ định: Tê bì, viêm khớp nhỏ bàn tay, run tay.
• Hợp Cốc LI-4: Khép ngón cái và trỏ, chỗ cơ gồ cao nhất. Châm 0.5-1 thốn hướng về xương bàn 2.
  • Chỉ định quan trọng nhất vùng tay: Tứ tổng huyệt chủ vùng đầu mặt miệng - đau đầu, đau răng, đau họng, cảm mạo, liệt mặt. Giảm đau chung toàn thân. Khai khiếu.
  • Chống chỉ định: Tuyệt đối không châm mạnh cho phụ nữ có thai - có tác dụng co bóp tử cung. Thận trọng khi đang hành kinh, huyết áp quá thấp.
• Lao Cung PC-8: Nắm tay lại, đầu ngón giữa chạm vào đường vân gan tay. Châm 0.3-0.5 thốn.
  • Chỉ định: Sốt không ra mồ hôi, hôi miệng, viêm loét miệng, run tay do Tâm hỏa.
• Ngư Tế LU-10: Giữa xương bàn 1, chỗ tiếp giáp da trắng đỏ gan tay.
  • Chỉ định: Ho, đau họng, sốt, đau gan bàn tay.

B. Vùng cổ tay:

• Thái Uyên LU-9: Nếp gấp cổ tay phía gan tay, bờ ngoài gân cơ gan tay lớn, chỗ lõm có động mạch quay. Nguyên huyệt của Phế. Châm 0.2-0.3 thốn tránh mạch.
  • Chỉ định: Ho hen, đau cổ tay, mạch yếu. Hội của mạch - dùng khi bệnh mạch máu.
• Đại Lăng PC-7: Giữa nếp cổ tay trong, giữa 2 gân gan tay lớn và bé. Nguyên huyệt Tâm Bào.
  • Chỉ định: Đau tim, hồi hộp, mất ngủ, đau cổ tay.
• Thần Môn HT-7: Nếp cổ tay trong, rãnh xương đậu và xương trụ, trong gân cơ trụ trước. Nguyên huyệt của Tâm.
  • Chỉ định: Mất ngủ, hay quên, hồi hộp, động kinh. Đau cổ tay phía trụ.
  • Chú ý: Tránh châm sâu vào thần kinh trụ.
• Dương Khê LI-5: Hõm lào ở cổ tay khi dang ngón cái, giữa 2 gân duỗi cái. Châm 0.3-0.5 thốn.
  • Chỉ định: Đau cổ tay, đau đầu, ù tai.
• Dương Trì TE-4: Giữa nếp cổ tay mu, chỗ lõm giữa gân duỗi chung. Nguyên huyệt Tam Tiêu.
  • Chỉ định: Đau cổ tay, viêm khớp dạng thấp.

C. Vùng cẳng tay:

• Liệt Khuyết LU-7: Trên nếp cổ tay 1.5 thốn, chỗ xương quay. Lạc huyệt của Phế. Châm 0.2-0.3 thốn hơi xiên lên.
  • Chỉ định: Tứ tổng huyệt chủ vùng cổ gáy - đau cổ gáy, ho, đau đầu. Cảm mạo, méo miệng. Thông Nhâm mạch.
• Nội Quan PC-6: Trên nếp cổ tay trong 2 thốn, giữa 2 gân. Lạc huyệt Tâm Bào, giao hội với Âm Duy mạch.
  • Chỉ định: Buồn nôn, say xe, nôn do thai nghén, đau dạ dày, đau ngực, hồi hộp, mất ngủ, hội chứng ống cổ tay. Huyệt cấp cứu ngất.
  • Chống chỉ định: Không điện châm cường độ mạnh ở người có máy tạo nhịp.
• Ngoại Quan TE-5: Đối diện Nội Quan ở mặt mu tay, trên nếp cổ tay 2 thốn, giữa xương quay trụ. Lạc huyệt Tam Tiêu, giao hội Dương Duy mạch.
  • Chỉ định: Đau vai gáy, đau thái dương, liệt chi trên, sốt, cảm mạo.
• Thủ Tam Lý LI-10: Dưới Khúc Trì 2 thốn, trên đường nối Khúc Trì - Dương Khê.
  • Chỉ định: Đau cẳng tay, liệt tay, viêm quanh khớp vai.

D. Vùng khuỷu - cánh tay - vai:

• Khúc Trì LI-11: Co khuỷu, đầu ngoài nếp khuỷu, chỗ lõm. Hợp huyệt của Đại Trường, thuộc Thổ.
  • Chỉ định: Viêm quanh khớp vai, tê liệt tay, cao huyết áp, dị ứng mề đay, sốt. Châm 0.8-1.2 thốn.
• Xích Trạch LU-5: Nếp khuỷu trong, bờ ngoài gân cơ nhị đầu. Hợp huyệt của Phế.
  • Chỉ định: Ho hen cấp, đau khuỷu, viêm họng.
• Thiếu Hải HT-3: Nếp khuỷu trong, trước lồi cầu trong xương cánh tay. Hợp huyệt của Tâm.
  • Chỉ định: Đau tim lan ra tay, run tay, tê khuỷu.
• Kiên Ngung LI-15: Mỏm cùng vai và mấu chuyển lớn xương cánh tay, chỗ lõm khi dang tay. Châm 0.8-1.5 thốn.
  • Chỉ định: Viêm quanh khớp vai thể không nhấc tay lên được là huyệt chủ lực.
• Kiên Liêu TE-14: Sau Kiên Ngung 1 thốn, chỗ lõm sau mỏm cùng vai.
  • Chỉ định: Phối với Kiên Ngung trị viêm quanh khớp vai.

3. Công thức điều trị thường dùng tại phòng khám

Đây là công thức tham khảo cho người có chuyên môn, không áp dụng tự châm tại nhà.

1. Viêm quanh khớp vai - không giơ tay lên được:
Huyệt chính: Kiên Ngung LI-15, Kiên Liêu TE-14, Tý Nhu LI-14 + A thị huyệt vai.
Phối hợp: Khúc Trì LI-11, Thủ Tam Lý LI-10, Hợp Cốc LI-4 bên bệnh. Thể hàn thêm cứu điếu 15 phút. Thể viêm sưng nóng không cứu.
Điện châm 20 phút, tần số 20-40Hz.

2. Hội chứng ống cổ tay - tê 3 ngón rưỡi ngoài:
Huyệt chính: Đại Lăng PC-7, Nội Quan PC-6, Ngoại Quan TE-5, Hợp Cốc LI-4, Lao Cung PC-8.
Phối hợp: Khúc Trì LI-11, Thủ Tam Lý LI-10 để dẫn kinh. Châm nông 0.3-0.5 thốn vùng cổ tay, lưu kim 20 phút không vê mạnh.

3. Viêm lồi cầu ngoài khuỷu tay - Tennis Elbow:
Huyệt chính: Khúc Trì LI-11, Thủ Tam Lý LI-10, Thiên Tỉnh TE-10, A thị tại lồi cầu ngoài.
Phối hợp: Hợp Cốc LI-4, Liệt Khuyết LU-7. Ôn châm hoặc cứu ấm nếu đau tăng khi lạnh.

4. Tê tay do thoái hóa cột sống cổ:
Huyệt chính: Liệt Khuyết LU-7 + Hậu Khê SI-3 mở Đốc mạch, Ngoại Quan TE-5, Trung Chử TE-3.
Phối hợp thêm huyệt cổ gáy: Phong Trì GB-20, Kiên Tỉnh GB-21, Giáp tích cổ C5-C7. Điện châm tần số thấp.

5. Liệt chi trên sau tai biến:
Huyệt chính: Kiên Ngung LI-15, Tý Nhu LI-14, Khúc Trì LI-11, Thủ Tam Lý LI-10, Ngoại Quan TE-5, Hợp Cốc LI-4.
Phối hợp: Kích thích vận động chủ động, điện châm tần số 2-5Hz gây co cơ.

4. Chỉ định và chống chỉ định chung vùng tay

Chỉ định chung:
Bệnh tại chỗ tay: viêm gân, viêm khớp, hội chứng ống cổ tay, liệt, tê bì, run tay.
Bệnh toàn thân dùng huyệt tay: đau đầu, đau răng, đau họng, mất ngủ, hồi hộp, buồn nôn, sốt, cảm mạo, cao huyết áp - đặc biệt nhóm huyệt Hợp Cốc, Nội Quan, Thần Môn, Liệt Khuyết.

Chống chỉ định và thận trọng riêng vùng tay:

• Tuyệt đối không châm khi da tay đang nhiễm trùng, có vết thương, mụn mủ, viêm mạch bạch huyết.
• Không châm sâu các huyệt có động mạch đi qua: Thái Uyên, Thần Môn, Kinh Cừ - tránh tổn thương mạch quay, mạch trụ.
• Tay phù sau mổ ung thư vú nạo hạch nách: Không châm bên tay phù, tránh nhiễm trùng.
• Phụ nữ có thai: Cấm châm mạnh Hợp Cốc LI-4, Chi Câu TE-6, Thiếu Trạch SI-1 có tác dụng thúc đẻ.
• Bệnh nhân dùng thuốc chống đông liều cao, tiểu cầu thấp: Hạn chế châm vùng tay vì dễ tụ máu.
• Điện châm: Không kẹp 2 điện cực cùng một bên đi qua tim, ví dụ Nội Quan tay trái - Thần Môn tay phải cùng lúc ở người bệnh tim nặng. Không điện châm cho người có máy tạo nhịp tim.

Lưu ý an toàn: Vùng tay có nhiều thần kinh nông, chỉ châm 0.3-1 thốn tùy vị trí. Luôn sát trùng 2 lần, dặn bệnh nhân không gồng cơ khi đang lưu kim để tránh kẹt, gãy kim.

Bạn muốn tôi soạn thành 1 poster A3 gồm hình vẽ tay + vị trí 15 huyệt chính + công thức viêm quanh khớp vai và hội chứng ống cổ tay để treo tại phòng thủ thuật không?

   HUYỆT VÙNG CHÂN

Huyệt vùng chân là vùng trọng điểm để điều trị bệnh chi dưới và điều hòa toàn thân. Chân chứa 6 đường kinh chính, tập trung các huyệt hợp, huyệt nguyên, huyệt đặc hiệu của tạng phủ.

1. Tổng quan kinh lạc vùng chân

• Mặt trong chân: Kinh Tỳ SP - Thận KI - Can LIV đi từ bàn chân lên ngực bụng. Đây là 3 kinh âm, chuyên trị bệnh tạng phủ, sinh dục, nội tiết.
• Mặt ngoài chân: Kinh Vị ST - Đởm GB - Bàng Quang BL đi từ đầu mặt xuống bàn chân. Đây là 3 kinh dương, chuyên trị bệnh đau nhức, thần kinh, tiêu hóa.
• Đặc điểm: Vùng chân cơ dày, huyệt sâu, đắc khí mạnh và lâu. Nhiều huyệt nằm gần mạch máu lớn như động mạch chày sau ở Thái Khê, động mạch mu chân ở Xung Dương ST-42 nên phải tránh châm sâu.

2. Các huyệt chính vùng chân - Vị trí và kỹ thuật

Tôi chia theo 4 tầng để bạn dễ dạy lại:

A. Vùng bàn chân - ngón chân:

• Dũng Tuyền KI-1: Gan chân, 1/3 trước chỗ lõm khi co ngón chân. Châm 0.3-0.5 thốn. Tỉnh huyệt của Thận.
  • Chỉ định: Cấp cứu ngất, sốt cao, mất ngủ, đau đỉnh đầu, đau gót chân.
• Thái Xung LIV-3: Mu chân, kẽ xương bàn 1-2, cách kẽ ngón 2 thốn. Nguyên huyệt của Can. Châm 0.5-0.8 thốn.
  • Chỉ định: Huyệt giảm stress, co thắt số 1 - đau đầu, cao huyết áp, đau bụng kinh, chuột rút, mất ngủ do Can uất. Phối Hợp Cốc LI-4 gọi là Tứ Quan huyệt.
• Nội Đình ST-44: Kẽ ngón 2-3 chân, trước khớp bàn ngón. Vinh huyệt của Vị.
  • Chỉ định: Đau răng hàm dưới, đau dạ dày, sốt, đau khớp bàn chân, Gout cấp ngón chân.
• Bát Phong - Kỳ huyệt: 8 huyệt ở kẽ các ngón chân, tương tự Bát Tà ở tay.
  • Chỉ định: Cước khí, tê bì, viêm khớp nhỏ bàn chân.
• Côn Lôn BL-60, Thân Mạch BL-62: Sau mắt cá ngoài. Côn Lôn là Kinh huyệt BL, Thân Mạch là giao hội Dương Kiều mạch.
  • Chỉ định: Đau cổ gáy, đau lưng, đau gót chân, bong gân cổ chân.

B. Vùng cổ chân - gót chân:

• Thái Khê KI-3: Lõm giữa mắt cá trong và gân gót, chỗ động mạch chày sau. Nguyên huyệt của Thận. Châm 0.5-0.8 thốn tránh mạch.
  • Chỉ định: Đau lưng gối do Thận hư, mất ngủ, ù tai, hen, rối loạn sinh dục, đau gót chân. Bổ Thận chủ lực.
• Tam Âm Giao SP-6: Trên mắt cá trong 3 thốn, sát bờ sau xương chày. Giao hội của 3 kinh âm Tỳ - Can - Thận.
  • Chỉ định: Mất ngủ, rối loạn kinh nguyệt, đau bụng kinh, tiểu đêm, tê chân, suy nhược. Huyệt dưỡng âm, bổ huyết quan trọng nhất.
  • Chống chỉ định quan trọng: Cấm châm mạnh cho phụ nữ có thai - dễ gây co tử cung, động thai. Đặc biệt 3 tháng cuối.
• Khâu Khư GB-40: Trước mắt cá ngoài, chỗ lõm. Nguyên huyệt Đởm.
  • Chỉ định: Đau hông sườn, bong gân cổ chân.
• Giải Khê ST-41: Nếp gấp cổ chân trước, giữa 2 gân duỗi. Kinh huyệt Vị.
  • Chỉ định: Đau cổ chân, liệt chân, đau dạ dày, táo bón.

C. Vùng cẳng chân:

• Túc Tam Lý ST-36: Dưới Độc Tỵ ST-35 3 thốn, cách mào chày 1 khoát ngón tay. Hợp huyệt của Vị, thuộc Thổ.
  • Chỉ định: Huyệt quan trọng nhất toàn thân. Bệnh dạ dày, suy nhược, tăng miễn dịch, thiếu máu, đau liệt chân. Tứ tổng huyệt chủ vùng bụng. Cứu bổ rất tốt.
• Thượng Cự Hư ST-37 và Hạ Cự Hư ST-39: Hạ hợp của Đại Trường và Tiểu Trường. Dưới Túc Tam Lý 3 thốn và 6 thốn.
  • Chỉ định: Đau bụng, tiêu chảy, táo bón, viêm ruột.
• Phong Long ST-40: Trên mắt cá ngoài 8 thốn, cách ST-38 1 thốn. Lạc huyệt của Vị.
  • Chỉ định: Đờm nhiều, ho có đờm, chóng mặt, nặng đầu, rối loạn lipid máu.
• Dương Lăng Tuyền GB-34: Lõm trước dưới đầu xương mác. Hợp huyệt của Đởm, Hội của Cân.
  • Chỉ định: Đau thần kinh tọa, đau khớp gối, đau mạn sườn, co cứng cơ, đắng miệng. Huyệt trị bệnh cân cơ số 1.
• Âm Lăng Tuyền SP-9: Dưới lồi cầu trong xương chày, chỗ lõm. Hợp huyệt của Tỳ.
  • Chỉ định: Phù thũng, tiểu ít, tiêu chảy, đau đầu gối trong, khí hư.
• Thừa Sơn BL-57: Giữa bắp chân, chỗ hội của 2 bụng cơ sinh đôi. Châm 0.8-1.2 thốn.
  • Chỉ định: Chuột rút bắp chân ban đêm, đau thần kinh tọa, trĩ.
• Huyền Chung GB-39: Trên mắt cá ngoài 3 thốn, bờ trước xương mác. Hội của Tủy.
  • Chỉ định: Đau cổ gáy cứng, đau khớp, liệt nửa người, hay quên ở người già.

D. Vùng gối - đùi - hông:

• Huyết Hải SP-10: Trên bờ trong xương bánh chè 2 thốn. Châm 0.8-1.2 thốn.
  • Chỉ định: Bệnh huyết - ngứa, mề đay, kinh nguyệt không đều, đau gối trong.
• Lương Khâu ST-34: Trên xương bánh chè 2 thốn, giữa cơ. Khích huyệt của Vị.
  • Chỉ định: Đau dạ dày cấp, đau khớp gối cấp.
• Độc Tỵ ST-35 và Nội Tất Nhãn: 2 mắt gối, 2 bên dây chằng bánh chè. Châm hướng vào khớp 0.5-1 thốn.
  • Chỉ định: Thoái hóa khớp gối sưng đau.
• Ủy Trung BL-40: Giữa nếp khoeo chân. Hợp huyệt của Bàng Quang. Tứ tổng huyệt chủ vùng lưng.
  • Chỉ định: Đau lưng cấp, đau thần kinh tọa, đau khớp gối, nổi mẩn ngứa. Hay chích nặn máu khi lưng cấp.
  • Thận trọng: Vùng này có động mạch, tĩnh mạch khoeo rất lớn. Không châm sâu quá 1 thốn, không chích khi nghi huyết khối tĩnh mạch sâu DVT.
• Hoàn Khiêu GB-30: 1/3 ngoài và 2/3 trong đoạn nối mấu chuyển lớn và khe cùng cụt. Châm 1.5-2.5 thốn.
  • Chỉ định: Đau thần kinh tọa, viêm khớp háng, liệt chi dưới.

3. Công thức điều trị thường dùng

1. Thoái hóa khớp gối - sưng đau:
Huyệt chính: Độc Tỵ ST-35, Nội Tất Nhãn, Lương Khâu ST-34, Huyết Hải SP-10, Dương Lăng Tuyền GB-34, Âm Lăng Tuyền SP-9.
Phối: Túc Tam Lý ST-36, Tam Âm Giao SP-6. Thể hàn thấp thêm cứu điếu 15 phút tại Độc Tỵ. Thể sưng nóng đỏ không cứu.
Điện châm 20 phút, lưu kim 25-30 phút.

2. Đau thần kinh tọa theo kinh Bàng Quang - đau mặt sau đùi xuống gót:
Huyệt chính: Hoàn Khiêu GB-30, Trật Biên BL-54, Ủy Trung BL-40, Thừa Sơn BL-57, Côn Lôn BL-60, Thân Mạch BL-62.
Phối: Giáp tích L4-S1, Dương Lăng Tuyền GB-34. Đau lan theo kinh Đởm ra mặt ngoài chân thì đổi sang GB-30, Phong Thị GB-31, Huyền Chung GB-39, Khâu Khư GB-40.

3. Bong gân cổ chân - sau chấn thương:
Giai đoạn cấp 48h đầu chỉ châm xa: Dương Lăng Tuyền GB-34, Tam Âm Giao SP-6, Thái Xung LIV-3 bên đối diện + A thị huyệt tay đối ứng.
Sau 48h châm tại chỗ: Giải Khê ST-41, Khâu Khư GB-40, Côn Lôn BL-60, Chiếu Hải KI-6, Thái Khê KI-3. Không vê mạnh, không điện châm mạnh khi còn sưng bầm.

4. Đau gót chân - viêm cân gan chân:
Huyệt chính: Thái Khê KI-3, Chiếu Hải KI-6, Côn Lôn BL-60, Dũng Tuyền KI-1, A thị gót.
Phối: Tam Âm Giao SP-6, Túc Tam Lý ST-36. Cứu ấm gót 10 phút, châm 0.5-0.8 thốn.

5. Chuột rút bắp chân ban đêm, tê bì chân do suy giãn tĩnh mạch nhẹ:
Huyệt chính: Thừa Sơn BL-57, Thừa Cân BL-56, Tam Âm Giao SP-6, Túc Tam Lý ST-36, Dương Lăng Tuyền GB-34.
Kiêng: Không châm trực tiếp vào búi giãn tĩnh mạch nổi to, đang viêm đỏ.

6. Liệt chi dưới sau tai biến:
Huyệt chính: Hoàn Khiêu GB-30, Phong Thị GB-31, Dương Lăng Tuyền GB-34, Túc Tam Lý ST-36, Tam Âm Giao SP-6, Thái Xung LIV-3, Côn Lôn BL-60.
Điện châm tần số thấp 2Hz kích co cơ, kết hợp tập vận động.

4. Chỉ định và chống chỉ định vùng chân

Chỉ định chung: Tất cả bệnh lý chi dưới, bệnh tiêu hóa, tiết niệu sinh dục, mất ngủ, nội tiết - vì 3 kinh âm hội tụ tại Tam Âm Giao và Túc Tam Lý.

Chống chỉ định riêng vùng chân:

• Tuyệt đối không châm khi da đang viêm, loét, nhiễm trùng, chàm ướt vùng chân.
• Không châm vào búi giãn tĩnh mạch đang viêm, đang có huyết khối. Nghi ngờ DVT - chân sưng to, đau bắp chân, sốt: không châm Ủy Trung BL-40 và không xoa bóp mạnh, phải đi khám chuyên khoa mạch máu ngay.
• Phụ nữ có thai: Cấm Tam Âm Giao SP-6, Côn Lôn BL-60, Chí Âm BL-67, Thái Xung LIV-3 châm mạnh. Hợp Cốc tay + Tam Âm Giao chân là cặp cấm kỵ gây co tử cung.
• Suy kiệt nặng, phù toàn thân, tiểu cầu thấp: châm nông, ít huyệt, không chích nặn máu Ủy Trung.
• Vùng bàn chân ra nhiều mồ hôi, dễ nhiễm trùng: phải sát trùng kỹ, kim dùng 1 lần, không lưu kim quá 20 phút.

Lưu ý thực hành: Vùng chân có nhiều huyệt bổ, nên phối hợp vê bổ và cứu ấm với Túc Tam Lý, Tam Âm Giao, Thái Khê khi bệnh nhân hư hàn. Luôn kiểm tra cảm giác nóng lạnh trước khi cứu ở mu bàn chân và gót chân.

   HUYỆT VÙNG ĐÂU MẶT CỔ

 Vùng đầu mặt cổ là vùng khó châm nhất - huyệt nông, sát mạch máu thần kinh quan trọng, lại là vùng thẩm mỹ. Châm đúng thì hiệu quả rất nhanh với đau đầu, liệt mặt, đau cổ gáy. Châm sai thì nguy cơ tai biến cao.

1. Tổng quan kinh lạc vùng đầu mặt cổ

Tất cả 12 kinh chính và 2 mạch Nhâm - Đốc đều đổ về đầu mặt. Vùng cổ gáy là nơi 6 kinh dương đi qua.

• Trán: Kinh Bàng Quang BL, Đởm GB, Vị ST
• Thái dương: Kinh Tam Tiêu TE, Đởm GB
• Má, mũi, miệng: Kinh Đại Trường LI, Vị ST, Tiểu Trường SI
• Cằm, hàm: Kinh Nhâm, Thận, Đại Trường
• Đỉnh đầu: Mạch Đốc và kinh Bàng Quang, Can
• Gáy: Mạch Đốc, kinh Bàng Quang, Đởm, Tam Tiêu

Đặc điểm: Da mỏng, mạch lộ, nhiều huyệt phải châm hoành, xuyên thấu, lưu kim ngắn. Không được cứu trực tiếp để sẹo ở mặt.

2. Các huyệt chính và kỹ thuật châm an toàn

A. Vùng đỉnh đầu - trán:

• Bách Hội DU-20: Giao điểm đường giữa đỉnh đầu và đường nối 2 đỉnh vành tai. Châm hoành 0.3-0.5 thốn hướng ra trước hoặc sau, không châm thẳng sâu.
  • Chỉ định: Đau đỉnh đầu, sa trực tràng, sa tử cung, mất ngủ, chóng mặt, rối loạn tiền đình. Huyệt hội của 3 kinh dương và mạch Đốc.
• Tứ Thần Thông - Kỳ huyệt: 4 huyệt quanh Bách Hội cách 1 thốn ra trước sau trái phải. Châm hoành 0.3-0.5 thốn hướng về Bách Hội.
  • Chỉ định: Mất ngủ, đau đầu, chóng mặt, suy giảm trí nhớ, rụng tóc.
• Ấn Đường - Kỳ huyệt: Giữa 2 đầu lông mày. Châm hoành xuống 0.3 thốn hoặc vê nhẹ.
  • Chỉ định: Đau đầu trán, viêm xoang trán, mất ngủ, chảy máu cam.
• Thần Đình DU-24: Trên Ấn Đường 0.5 thốn, mép tóc trán. Châm hoành 0.3 thốn.
• Đầu Duy ST-8: Góc trán, cách mép tóc 0.5 thốn. Châm hoành 0.5 thốn.
  • Chỉ định: Đau nửa đầu, đau trán, chảy nước mắt.

B. Vùng mắt - mũi - miệng - là vùng nguy hiểm:

• Toản Trúc BL-2: Đầu trong lông mày, chỗ lõm. Châm hoành 0.3 thốn, hướng ra ngoài, tránh châm sâu vào ổ mắt.
• Ngư Yêu - Kỳ huyệt: Giữa lông mày, trên đồng tử. Châm hoành.
• Ty Trúc Không TE-23: Đuôi lông mày, chỗ lõm. Châm hoành.
• Tình Minh BL-1: Góc trong mắt trên, cách khóe mắt 0.1 thốn. Đây là huyệt nguy hiểm. Chỉ người có kinh nghiệm mới châm, bảo bệnh nhân nhắm mắt, đẩy nhẹ nhãn cầu ra ngoài, châm thẳng 0.3 thốn sát bờ xương, không vê mạnh.
  • Chỉ định: Các bệnh về mắt. Cấm châm khi viêm kết mạc mủ.
• Thừa Khấp ST-1: Ngay dưới đồng tử, bờ dưới hốc mắt. Bảo bệnh nhân nhìn lên, châm thẳng 0.3-0.5 thốn sát bờ xương, không châm sâu vào nhãn cầu.
• Nghinh Hương LI-20: Cạnh cánh mũi 0.5 thốn, rãnh mũi má. Châm xiên 0.3 thốn hướng lên.
  • Chỉ định: Viêm mũi dị ứng, viêm xoang, liệt mặt, ngạt mũi.
• Địa Thương ST-4: Cách khóe miệng 0.4 thốn, đường ngang khóe miệng giao với rãnh mũi má. Châm xiên hoặc xuyên thấu sang Giáp Xa.
  • Chỉ định: Liệt mặt, chảy dãi, đau răng.
• Giáp Xa ST-6: Góc hàm, chỗ cơ cắn nổi lên khi cắn chặt răng. Châm 0.5-0.8 thốn.
• Hạ Quan ST-7: Chỗ lõm trước tai, khi ngậm miệng có hõm. Châm 0.5-0.8 thốn.
  • Chỉ định: Đau dây thần kinh V nhánh 3, ù tai, liệt mặt, đau khớp thái dương hàm.

C. Vùng thái dương - tai:

• Thái Dương - Kỳ huyệt: Chỗ lõm giữa đuôi lông mày và đuôi mắt, cách 1 thốn. Châm 0.3-0.5 thốn. Tránh động mạch thái dương nông.
  • Chỉ định: Đau nửa đầu, đau dây V, bệnh mắt.
• Suất Cốc GB-8: Trên tai 1.5 thốn, trong chân tóc. Châm hoành 0.3 thốn.

D. Vùng cổ gáy - cực kỳ quan trọng về an toàn:

• Phong Trì GB-20: Chỗ lõm giữa cơ ức đòn chũm và cơ thang, ngang với hõm sau gáy, dưới xương chẩm. Châm 0.8-1.2 thốn hướng về phía mũi đối diện.
  • Chỉ định: Chủ huyệt vùng cổ gáy - đau cổ gáy, đau nửa đầu, chóng mặt, rối loạn tiền đình, cảm mạo, liệt mặt.
• Phong Phủ DU-16: Giữa gáy, dưới lồi chẩm ngoài 1 thốn, chỗ lõm giữa 2 cơ thang. HUYỆT NGUY HIỂM.
  • Kỹ thuật: Cho bệnh nhân cúi đầu, châm 0.5-0.8 thốn, mũi kim hướng xuống hàm dưới, tuyệt đối không hướng lên trên vào hành tủy. Không vê mạnh, không điện châm.
  • Chỉ định: Đau gáy, cứng gáy, cảm mạo.
• Á Môn DU-15: Dưới Phong Phủ 0.5 thốn, trên chân tóc gáy. Kỹ thuật như Phong Phủ, châm 0.5 thốn.
  • Chỉ định: Câm do liệt, cứng lưỡi. Cũng là huyệt nguy hiểm.
• Thiên Trụ BL-10: Ngoài Phong Phủ 1.3 thốn, bờ ngoài cơ thang. Châm 0.5-0.8 thốn.
• Đại Chùy DU-14: Dưới mỏm gai C7, chỗ lõm. Châm xiên lên 0.5-0.8 thốn. Có thể cứu.
  • Chỉ định: Sốt cao, đau cổ gáy, ho, vai gáy co cứng. Hội của 6 kinh dương.

3. Kỹ thuật châm cứu đặc thù vùng đầu mặt cổ

1. Tư thế: Bệnh nhân nằm ngửa hoặc ngồi tựa có gối đỡ đầu, đầu không cử động đột ngột khi đang lưu kim.
2. Góc châm: 90% huyệt mặt phải châm hoành 10-15 độ hoặc xuyên thấu: ví dụ Địa Thương xuyên Giáp Xa, Đầu Duy xuyên Huyền Lư. Huyệt gáy châm xiên 30-45 độ.
3. Độ sâu: Mặt 0.2-0.5 thốn, đỉnh đầu 0.3-0.5 thốn hoành, gáy 0.5-1.2 thốn.
4. Đắc khí: Vùng mặt đắc khí nhẹ, căng tức là đủ, không cần vê mạnh gây bầm tím, tụ máu mất thẩm mỹ.
5. Lưu kim: Mặt 15-20 phút, đầu 20-30 phút. Có thể điện châm tần số 2-10Hz cường độ nhỏ cho liệt mặt, không để co giật mạnh cơ mặt.
6. Cứu: Không cứu trực tiếp để sẹo ở mặt. Chỉ hơ điếu ngải ấm cách 2-3cm cho liệt mặt thể hàn, viêm mũi.

4. Công thức điều trị thường dùng

1. Liệt mặt ngoại biên - Liệt dây VII:

Giai đoạn cấp 1-7 ngày đầu: Chỉ châm xa - Hợp Cốc LI-4 bên lành, Phong Trì GB-20, Liệt Khuyết LU-7, Túc Tam Lý ST-36. Không châm nhiều ở mặt.

Giai đoạn hồi phục sau 7 ngày:
Huyệt chính tại chỗ: Toản Trúc BL-2, Ngư Yêu, Ty Trúc Không TE-23, Nghinh Hương LI-20, Địa Thương ST-4 xuyên Giáp Xa ST-6, Hạ Quan ST-7, Giáp Xa ST-6.
Phối hợp: Phong Trì GB-20, Hợp Cốc LI-4, Túc Tam Lý ST-36.
Thể hàn thêm cứu điếu ấm, thể phong nhiệt không cứu. Điện châm xung nhỏ, không để co mạnh.

2. Đau đầu phân theo vùng:

• Đau đỉnh đầu do Can dương vượng: Bách Hội DU-20, Tứ Thần Thông, Phong Trì GB-20, Thái Xung LIV-3, Hành Gian LIV-2.
• Đau trán - Dương minh: Ấn Đường, Đầu Duy ST-8, Hợp Cốc LI-4, Nội Đình ST-44, Túc Tam Lý ST-36.
• Đau thái dương - Thiếu dương: Thái Dương, Suất Cốc GB-8, Ngoại Quan TE-5, Túc Lâm Khấp GB-41.
• Đau gáy - Thái dương Bàng Quang: Thiên Trụ BL-10, Phong Trì GB-20, Hậu Khê SI-3 + Thân Mạch BL-62 mở Đốc mạch, Côn Lôn BL-60.

3. Đau dây thần kinh V - Đau mặt như điện giật:

• Nhánh 1: Toản Trúc BL-2, Ngư Yêu, Ty Trúc Không TE-23, Thái Dương, Hợp Cốc LI-4.
• Nhánh 2: Tứ Bạch ST-2, Cự Liêu ST-3, Nghinh Hương LI-20, Hạ Quan ST-7.
• Nhánh 3: Hạ Quan ST-7, Giáp Xa ST-6, Đại Nghinh ST-5, Thừa Tương CV-24.
  Châm nông, lưu kim 20 phút, không điện châm mạnh.

4. Đau cổ gáy - Thoái hóa cột sống cổ:

Huyệt chính: Phong Trì GB-20, Thiên Trụ BL-10, Đại Chùy DU-14, Kiên Tỉnh GB-21, Giáp Tích cổ C4-C7.
Phối xa: Hậu Khê SI-3, Liệt Khuyết LU-7, Lạc Chẩm - kỳ huyệt mu tay, Huyền Chung GB-39.
Cứu ấm Đại Chùy, Phong Trì khi gặp lạnh đau tăng.

5. Viêm xoang - Viêm mũi dị ứng - Đau răng:

Viêm xoang: Nghinh Hương LI-20, Ấn Đường, Toản Trúc BL-2, Hợp Cốc LI-4, Phong Trì GB-20.
Đau răng hàm trên: Cự Liêu ST-3, Hạ Quan ST-7, Hợp Cốc LI-4. Hàm dưới: Giáp Xa ST-6, Đại Nghinh ST-5.

6. Mất ngủ, rối loạn tiền đình:

Mất ngủ: Bách Hội DU-20, Tứ Thần Thông, Ấn Đường, Thần Môn HT-7, Nội Quan PC-6, Tam Âm Giao SP-6, An Miên - kỳ huyệt sau tai.
Tiền đình: Phong Trì GB-20, Bách Hội DU-20, Nội Quan PC-6, Thái Xung LIV-3, Túc Lâm Khấp GB-41.

5. Chỉ định, chống chỉ định, tai biến

Chỉ định chung vùng đầu mặt cổ: Đau đầu, chóng mặt, mất ngủ, liệt mặt, đau dây V, viêm mũi xoang, đau răng, ù tai, đau cổ gáy, di chứng tai biến ở vùng đầu.

Chống chỉ định:

• Tuyệt đối không châm khi da mặt đang viêm mủ, mụn bọc, zona vùng mắt, vết thương hở.
• Không châm sâu các huyệt nguy hiểm: Tình Minh BL-1, Thừa Khấp ST-1, Phong Phủ DU-16, Á Môn DU-15, Nhân Nghinh ST-9.
• Không châm sâu, không cứu trực tiếp vùng thóp trẻ em.
• Người đang dùng chống đông, tiểu cầu thấp: hạn chế châm mặt vì dễ bầm tím lâu.
• Phụ nữ có thai: thận trọng Hợp Cốc LI-4 phối Tam Âm Giao SP-6 liều cao.
• Người có tiền sử tăng nhãn áp: châm nông vùng quanh mắt.

Tai biến cần tránh:

• Tụ máu bầm tím mặt do châm vào mạch: ấn bông 2-3 phút sau rút kim.
• Ngất do đau khi châm mặt: cho nằm, rút kim.
• Tổn thương nhãn cầu, hành tủy nếu châm sai Phong Phủ, Á Môn, Thừa Khấp - đây là tai biến nặng.

Nguyên tắc vàng vùng đầu mặt cổ: Châm nông, nhẹ, chính xác, vô khuẩn tuyệt đối. Mặt là vùng thẩm mỹ, một vết bầm tím cũng ảnh hưởng lớn đến bệnh nhân.

 

 HUYỆT VÙNG NGỰC LƯNG

 Vùng ngực lưng là vùng nguy hiểm nhất về tai biến tràn khí màng phổi, nhưng cũng là vùng điều trị gốc bệnh - vì toàn bộ Bối Du huyệt của 12 tạng phủ đều nằm ở lưng, toàn bộ Mộ huyệt đều nằm ở ngực bụng.

1. Tổng quan kinh lạc vùng ngực lưng

• Vùng ngực trước: Mạch Nhâm đi chính giữa, 2 bên là kinh Thận KI cách 2 thốn, kinh Vị ST cách 4 thốn, kinh Tỳ SP cách 6 thốn. Ngoài ra có kinh Phế LU ở dưới xương đòn.
• Vùng lưng sau: Mạch Đốc đi chính giữa cột sống. Hai bên là kinh Bàng Quang: dòng 1 cách Đốc mạch 1.5 thốn chứa toàn bộ 12 Bối Du huyệt, dòng 2 cách Đốc mạch 3 thốn chứa các huyệt điều trị cơ khớp lưng.
• Đặc điểm: Vùng ngực thành ngực mỏng, phổi nằm ngay dưới, tim nằm sau xương ức. Vùng lưng cơ dày hơn nhưng vẫn có phổi ở 2 bên. Tất cả huyệt ngực và lưng trên đều cấm châm thẳng sâu.

2. Các huyệt chính và kỹ thuật an toàn

A. Vùng ngực - BẮT BUỘC CHÂM XIÊN, HOÀNH:

• Trung Phủ LU-1: Dưới xương đòn, hố nách trước, cách đường giữa 6 thốn. Mộ huyệt của Phế. Châm xiên 0.5-0.8 thốn hướng ra ngoài, không châm sâu vào lồng ngực.
  • Chỉ định: Ho hen, đau ngực, viêm phế quản, đau vai.
• Vân Môn LU-2: Dưới xương đòn, chỗ lõm. Châm 0.3-0.5 thốn xiên ra ngoài.
• Đản Trung CV-17: Giữa 2 núm vú, ngang khe sườn 4. Hội của Khí, Mộ của Tâm Bào. Châm hoành 0.3-0.5 thốn, có thể cứu ấm.
  • Chỉ định: Ho, khó thở, tức ngực, hồi hộp, thiếu sữa, trào ngược. Huyệt điều hòa khí toàn thân.
• Cưu Vĩ CV-15: Dưới mũi ức 1 thốn. Mộ của Tâm? Lạc của Nhâm. Châm xiên xuống 0.3-0.5 thốn, không châm sâu hướng lên tim. Người gan to, tim to phải cực thận trọng.
• Thiên Đột CV-22: Hõm trên xương ức. Châm 0.3-0.5 thốn hướng xuống sau xương ức, không châm sâu.
  • Chỉ định: Ho suyễn cấp, khó thở, mất tiếng.
• Du Phủ KI-27, U Trung KI-26: Dưới xương đòn 2 thốn, cách Nhâm 2 thốn. Châm xiên 0.3-0.5 thốn.
• Nhũ Trung ST-17: Chính giữa núm vú. CẤM CHÂM, CẤM CỨU - Chỉ làm mốc để đo huyệt.
• Chu Vinh SP-20, Đại Bao SP-21: Dưới nách, sườn 6. Châm xiên 0.3-0.5 thốn. Đại Bao là Đại Lạc của Tỳ.

B. Vùng lưng - Chia làm 3 cột:

Cột 1 - Mạch Đốc - Giữa cột sống:

• Đại Chùy DU-14: Dưới gai C7. Hội của 6 kinh dương. Châm xiên lên 0.5-0.8 thốn.
• Thân Trụ DU-12: Dưới gai D3. Châm xiên lên.
• Chí Dương DU-9: Dưới gai D7. Châm xiên.
• Mệnh Môn DU-4: Dưới gai L2, ngang Thận Du. Châm 0.5-1 thốn. Cứu bổ Thận dương.
• Yêu Dương Quan DU-3: Dưới gai L4. Châm 0.5-1 thốn.

Cột 2 - Bàng Quang 1 - Cách Đốc mạch 1.5 thốn - 12 Bối Du huyệt - QUAN TRỌNG NHẤT:

Đây là hàng huyệt chẩn đoán và điều trị tạng phủ. Tất cả đều châm xiên 0.5-0.8 thốn hướng vào cột sống, không châm thẳng sâu vào phổi.

Huyệt	Vị trí ngang mức	Tạng phủ liên quan	Tác dụng chính
Đại Trữ BL-11	D1-D2	Hội của Xương	Đau cổ gáy, bệnh xương khớp
Phong Môn BL-12	D2-D3	Phong tà	Cảm mạo, ho
Phế Du BL-13	D3-D4	Phế	Ho hen, viêm phế quản
Tâm Du BL-15	D5-D6	Tâm	Hồi hộp, mất ngủ
Cách Du BL-17	D7-D8	Hội của Huyết	Ngứa, thiếu máu, ho ra máu
Can Du BL-18	D9-D10	Can	Đau mạn sườn, chóng mặt, mắt mờ
Đởm Du BL-19	D10-D11	Đởm	Đắng miệng, đau hạ sườn
Tỳ Du BL-20	D11-D12	Tỳ	Tiêu hóa kém, đầy bụng
Vị Du BL-21	D12-L1	Vị	Đau dạ dày
Thận Du BL-23	L2-L3	Thận	Đau lưng, ù tai, sinh dục yếu
Đại Trường Du BL-25	L4-L5	Đại Trường	Táo bón, đau lưng
Bàng Quang Du BL-28	Xương cùng 2	Bàng Quang	Tiểu đêm, tiểu khó

Cột 3 - Bàng Quang 2 - Cách Đốc mạch 3 thốn và Hoa Đà Giáp Tích:

• Phụ Phân BL-41 đến Chí Thất BL-52: Chuyên trị đau cơ cạnh sống, đau thần kinh liên sườn, co cứng cơ lưng.
• Hoa Đà Giáp Tích: Cách gai sống 0.5 thốn, mỗi bên 1 huyệt, từ cổ đến thắt lưng. Châm thẳng 0.5-1 thốn.
  • Chỉ định: Thoái hóa cột sống cổ, lưng, thoát vị đĩa đệm theo tầng bệnh.

3. Kỹ thuật châm cứu đặc thù vùng ngực lưng

1. Vùng ngực: BẮT BUỘC châm xiên 15-30 độ hoặc hoành châm, kim đi dưới da, không hướng vào lồng ngực. Độ sâu 0.3-0.5 thốn. Tuyệt đối không châm thẳng 90 độ ở Trung Phủ, Vân Môn, Du Phủ, Khí Hộ ST-13, Khố Phòng ST-14. Lưu kim 15-20 phút.
2. Vùng lưng: Bệnh nhân nằm sấp có gối kê ngực. Châm Bối Du huyệt xiên 30-45 độ về phía cột sống. Độ sâu 0.5-0.8 thốn. Không châm sâu quá 1 thốn ở người gầy, trẻ em, người già, người khí phế thũng.
3. Cứu: Vùng lưng cứu rất tốt, đặc biệt Mệnh Môn DU-4, Thận Du BL-23, Đại Chùy DU-14, Cao Hoang BL-43. Mỗi huyệt cứu điếu 10-15 phút, cứu mồi 3-5 mồi. Vùng ngực ít cứu, chỉ cứu Đản Trung, Trung Phủ khi hàn.

4. Công thức điều trị thường dùng

1. Đau lưng cấp do lạnh - co cứng không cúi được:
Huyệt chính: Đại Chùy DU-14, Giáp Tích L3-L5, Đại Trường Du BL-25, Yêu Dương Quan DU-3, Ủy Trung BL-40, Nhân Trung DU-26 + A thị.
Phối: Côn Lôn BL-60, Thân Mạch BL-62, Hậu Khê SI-3. Châm tả, cứu ấm Đại Chùy, Thận Du 15 phút. Có thể chích nặn máu Ủy Trung khi đau dữ dội.

2. Đau lưng mạn do Thận hư - thoái hóa, thoát vị:
Huyệt chính: Thận Du BL-23, Mệnh Môn DU-4, Yêu Dương Quan DU-3, Đại Trường Du BL-25, Giáp Tích L4-S1, Ủy Trung BL-40, Dương Lăng Tuyền GB-34.
Phối: Thái Khê KI-3, Tam Âm Giao SP-6, Túc Tam Lý ST-36 để bổ Thận. Ôn châm hoặc cứu 15-20 phút tại Thận Du, Mệnh Môn. Điện châm tần số thấp 2-10Hz.

3. Đau thần kinh liên sườn:
Huyệt chính tại chỗ: A thị kẽ liên sườn đau + Bối Du tương ứng: Phế Du BL-13, Can Du BL-18, Chi Câu TE-6, Dương Lăng Tuyền GB-34, Nội Quan PC-6, Thái Xung LIV-3.
Phối xa: Hợp Cốc LI-4. Châm xiên theo kẽ sườn 0.3-0.5 thốn, không châm sâu vào ngực. Không điện châm mạnh làm co liên sườn đau tăng.

4. Ho hen, viêm phế quản mạn:
Huyệt chính: Phế Du BL-13, Phong Môn BL-12, Đản Trung CV-17, Trung Phủ LU-1, Xích Trạch LU-5, Định Suyễn - kỳ huyệt trên Đại Chùy 0.5 thốn.
Phối: Túc Tam Lý ST-36, Phong Long ST-40 khi đờm nhiều. Cứu ấm Phế Du, Đản Trung, Đại Chùy. Tránh châm sâu Trung Phủ.

5. Tức ngực, hồi hộp, rối loạn thần kinh thực vật:
Huyệt chính: Đản Trung CV-17, Tâm Du BL-15, Quyết Âm Du BL-14, Nội Quan PC-6, Thần Môn HT-7.
Phối: Tam Âm Giao SP-6, Thái Xung LIV-3. Điện châm nhẹ nhàng, cứu ấm Đản Trung nếu thấy lạnh ngực.

6. Đau cổ gáy lan lên đầu do thoái hóa cổ:
Huyệt chính: Đại Chùy DU-14, Phong Trì GB-20, Thiên Trụ BL-10, Giáp Tích C3-C7, Kiên Tỉnh GB-21, Hậu Khê SI-3.
Phối cứu Đại Chùy, Phong Trì.

5. Chỉ định, chống chỉ định, tai biến

Chỉ định chung: Bệnh hô hấp, tim mạch, tiêu hóa do rối loạn tạng phủ, đau cột sống, đau thần kinh liên sườn, rối loạn thần kinh thực vật, suy nhược do tạng phủ hư.

Chống chỉ định:

• Tuyệt đối không châm thẳng sâu vùng ngực ở người gầy, người già, trẻ em, người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính - nguy cơ tràn khí màng phổi rất cao.
• Không châm, không cứu khi da lưng đang nhiễm trùng, zona thần kinh đang có mụn nước, vết thương hở.
• Không châm sâu Cưu Vĩ CV-15 ở người gan to, tim to, không châm sâu Mệnh Môn DU-4 vào tủy sống.
• Không cứu trực tiếp để sẹo ở vùng ngực trước ở phụ nữ trẻ vì lý do thẩm mỹ và nguy cơ nhiễm trùng.
• Phụ nữ có thai: Không châm mạnh các huyệt bụng dưới, thắt lưng cùng, Tam Âm Giao.

Tai biến quan trọng nhất:

• Tràn khí màng phổi: Biểu hiện đau nhói ngực khi châm, khó thở, tức ngực, ho. Đây là cấp cứu. Dấu hiệu này xuất hiện sau châm các huyệt Trung Phủ, Vân Môn, Phế Du, Khí Hộ. Phòng tránh bằng châm xiên, nông. Nếu nghi ngờ phải cho chụp X-quang phổi ngay và chuyển cấp cứu.
• Tụ máu, nhiễm trùng, gãy kim do bệnh nhân ho, cử động khi đang lưu kim lưng.

Nguyên tắc vàng ngực lưng: Ngực châm nông hoành, lưng châm xiên về cột sống. Thà không đắc khí mạnh còn hơn châm sâu gây tràn khí màng phổi. Luôn có gối kê và dặn bệnh nhân thở đều, không ho mạnh khi châm.

 

   HUYỆT THƯỢNG VỊ

 Vùng thượng vị là vùng từ mũi xương ức xuống rốn, trung tâm của bệnh lý dạ dày. Đây là vùng tập trung toàn bộ Mộ huyệt của Tâm - Can - Vị và là nơi dễ xảy ra tai biến chọc vào gan, dạ dày nếu châm quá sâu.

1. Định nghĩa vùng thượng vị và kinh lạc đi qua

Vùng thượng vị tính từ huyệt Cưu Vĩ CV-15 dưới mũi ức đến ngang rốn.

• Chính giữa: Mạch Nhâm - chứa các Mộ huyệt quan trọng nhất của tạng phủ.
• Cách Nhâm 0.5 thốn: Kinh Thận KI - U Môn, Thương Khúc
• Cách Nhâm 2 thốn: Kinh Vị ST - Bất Dung, Lương Môn, Quan Môn
• Cơ quan bên dưới: Gan phải, dạ dày giữa, tụy sau dạ dày, động mạch chủ bụng ngay trước cột sống. Vì vậy kỹ thuật phải thẳng nhưng nông, bệnh nhân nằm ngửa gối kê khoeo, bàng quang không quá căng.

2. Các huyệt chính vùng thượng vị

A. Mạch Nhâm - Trục chính - Dùng nhiều nhất:

• Cưu Vĩ CV-15: Dưới mũi ức 1 thốn. Lạc của Nhâm, Mộ của Tâm? Thực tế là huyệt hội. Châm xiên xuống 0.3-0.5 thốn, tuyệt đối không châm thẳng sâu hướng lên tim, gan.
  • Chỉ định: Đau thượng vị, hồi hộp, nấc cụt, động kinh.
• Cự Khuyết CV-14: Trên Trung Quản 2 thốn, dưới Cưu Vĩ 1 thốn. Mộ huyệt của Tâm.
  • Chỉ định: Đau thượng vị do tâm bệnh, hồi hộp, nôn mửa. Phối Tâm Du BL-15 thành Du Mộ Tâm.
• Thượng Quản CV-13: Trên Trung Quản 1 thốn. Hội của Vị và Tiểu Trường.
  • Chỉ định: Trào ngược, nấc, nôn do Vị khí nghịch.
• Trung Quản CV-12: Giữa rốn và mũi ức, giữa Cưu Vĩ và rốn chia 8 thốn thì Trung Quản cách rốn 4 thốn. Mộ huyệt của Vị, Hội của Phủ. Huyệt chủ của mọi bệnh dạ dày.
  • Kỹ thuật: Châm thẳng 0.8-1.2 thốn, người gầy 0.5-0.8 thốn. Có thể cứu.
  • Chỉ định: Đau dạ dày, viêm loét, đầy bụng, ợ hơi, nôn, rối loạn tiêu hóa.
• Kiến Lý CV-11: Trên Trung Quản 1 thốn.
• Hạ Quản CV-10: Trên Trung Quản 1 thốn xuống, cách rốn 2 thốn. Hội của Tỳ.
  • Chỉ định: Đau thượng vị, sôi bụng, tiêu chảy.

B. Kinh Vị ST - Cách Nhâm 2 thốn:

• Bất Dung ST-19: Dưới xương sườn, ngang Cự Khuyết.
• Thừa Mãn ST-20: Ngang Thượng Quản.
• Lương Môn ST-21: Ngang Trung Quản, cách Nhâm 2 thốn. Huyệt rất hay dùng trị dạ dày.
  • Châm thẳng 0.8-1 thốn, châm sâu quá vào dạ dày khi đói.
• Quan Môn ST-22: Ngang Kiến Lý.
• Thái Ất ST-23: Ngang Hạ Quản.
  • Cả 3 huyệt Lương Môn, Quan Môn, Thái Ất đều trị đau dạ dày, nôn, đầy bụng. Phối hợp với Trung Quản.

C. Kinh Thận KI - Cách Nhâm 0.5 thốn:

• U Môn KI-21, Thương Khúc KI-20, Thạch Quan KI-18, Âm Đô KI-19: Nằm ngay cạnh Nhâm mạch.
  • Chỉ định: Ngoài bệnh dạ dày còn điều hòa Thận khí, trị đau lưng kèm đầy bụng, rối loạn tiêu hóa do Thận hàn.

3. Kỹ thuật châm cứu an toàn vùng thượng vị

1. Tư thế: Nằm ngửa, kê gối nhỏ dưới khoeo chân cho cơ bụng mềm. Không châm khi vừa ăn no hoặc khi quá đói - dạ dày rỗng dễ châm vào thành sau.
2. Sát trùng rộng, sờ tìm điểm đau A thị quanh Trung Quản.
3. Góc và độ sâu: Châm thẳng 90 độ 0.8-1.2 thốn là chuẩn. Người thể trạng gầy, trẻ em, người già chỉ 0.5-0.8 thốn. Cưu Vĩ và Cự Khuyết chỉ 0.3-0.5 thốn xiên xuống.
4. Đắc khí: Cảm giác căng tức tại chỗ, lan ra 2 bên sườn là tốt. Không vê mạnh gây co thắt dạ dày đau tăng.
5. Cứu: Vùng thượng vị cứu rất tốt cho thể hư hàn. Dùng điếu ngải hơ hoặc hộp cứu tại Trung Quản, Lương Môn, Tỳ Du BL-20, Vị Du BL-21. Mỗi huyệt 10-15 phút, da hồng ấm là đủ. Không cứu khi đang viêm loét cấp sưng nóng, ợ chua nhiều do thực nhiệt.
6. Điện châm: Tần số 10-20Hz, cường độ vừa phải, tránh co cứng cơ bụng.

4. Công thức điều trị thường dùng tại phòng khám

Nguyên tắc chung: Tại chỗ lấy Trung Quản + Lương Môn, phối Du Mộ + huyệt xa theo biện chứng.

1. Đau thượng vị do Can khí phạm Vị - đau từng cơn, lan ra 2 mạn sườn, ợ chua, cáu gắt:

Huyệt chính: Trung Quản CV-12, Lương Môn ST-21, Cự Khuyết CV-14, Nội Quan PC-6, Thái Xung LIV-3, Túc Tam Lý ST-36.
Phối: Can Du BL-18, Vị Du BL-21, Kỳ Môn LIV-14 là Mộ của Can.
Kỹ thuật: Châm tả, không cứu. Nội Quan và Thái Xung là cặp mở Âm Duy - trị đau do stress rất tốt.

2. Đau thượng vị do Tỳ Vị hư hàn - đau âm ỉ, thích ấm, ăn kém, đầy bụng, phân nát, tay chân lạnh:

Huyệt chính: Trung Quản CV-12, Lương Môn ST-21, Tỳ Du BL-20, Vị Du BL-21, Khí Hải CV-6, Túc Tam Lý ST-36, Công Tôn SP-4.
Phối cứu: Cứu ấm Trung Quản 15 phút, Túc Tam Lý 15 phút, Tỳ Du, Vị Du. Đây là công thức bổ trung, ôn vị.
Điện châm tần số thấp 2Hz.

3. Ăn không tiêu, đầy bụng, ợ hơi do thực tích - sau ăn nhiều:

Huyệt chính: Trung Quản CV-12, Hạ Quản CV-10, Lương Môn ST-21, Thiên Xu ST-25, Túc Tam Lý ST-36, Nội Đình ST-44.
Phối: Nội Quan PC-6 chống nôn. Châm tả, vê mạnh, không cứu. Kết hợp xoa bóp vùng bụng theo chiều kim đồng hồ.

4. Trào ngược dạ dày thực quản - nóng rát sau ức, ợ chua:

Huyệt chính: Thượng Quản CV-13, Trung Quản CV-12, Nội Quan PC-6, Công Tôn SP-4 mở Xung mạch, Túc Tam Lý ST-36, Thái Xung LIV-3.
Phối: Can Du BL-18, Vị Du BL-21, Đản Trung CV-17 nếu tức ngực nhiều.
Kỹ thuật: Châm nông, không cứu nhiều, dặn bệnh nhân không nằm ngay sau ăn.

5. Nấc cụt, nôn mửa:

Nấc cụt: Cách Du BL-17 hội của huyết, Nội Quan PC-6, Trung Quản CV-12, Túc Tam Lý ST-36, Thái Xung LIV-3. Cứu Cách Du, Trung Quản.
Nôn: Trung Quản CV-12, Nội Quan PC-6, Công Tôn SP-4, Túc Tam Lý ST-36. Nội Quan là huyệt chống nôn số 1.

5. Chỉ định, chống chỉ định, tai biến

Chỉ định chung: Mọi bệnh dạ dày tá tràng, gan mật, tụy: viêm loét, trào ngược, rối loạn tiêu hóa chức năng, nấc, nôn, đau do Can khí uất.

Chống chỉ định và thận trọng:

• Tuyệt đối không châm khi nghi ngờ viêm phúc mạc, bụng ngoại khoa cấp - bụng cứng như gỗ, sốt cao, nôn ra máu, đi ngoài phân đen. Phải chuyển cấp cứu, không giữ lại châm.
• Không châm sâu 1.5 thốn trở lên ở người gầy - nguy cơ chọc vào gan, dạ dày, động mạch chủ bụng. Đặc biệt Cưu Vĩ CV-15, Cự Khuyết CV-14 không châm thẳng sâu.
• Không châm khi gan lách to nhiều, có khối u vùng thượng vị chưa rõ chẩn đoán, bụng có dịch cổ trướng nhiều.
• Phụ nữ có thai: Vùng thượng vị vẫn châm được nhưng tránh kích thích mạnh, không điện châm cường độ cao qua bụng. Cấm các huyệt hạ vị như Tam Âm Giao SP-6, Hợp Cốc LI-4.
• Không cứu trực tiếp để sẹo ở vùng thượng vị, không cứu khi đang chảy máu dạ dày, ợ chua nóng rát nhiều do thực nhiệt.
• Sau khi ăn quá no: chỉ xoa bóp, không châm sâu.

Tai biến:

• Châm vào dạ dày gây đau nhói, chảy máu - phòng bằng châm nông vừa phải, không châm khi dạ dày rỗng hoàn toàn hoặc quá căng.
• Tụ máu dưới da do châm vào mạch thượng vị.
• Ngất do đau, do sợ - cho nằm đầu thấp, rút kim.

Mẹo lâm sàng vùng thượng vị: Luôn phối Du - Mộ: Trung Quản CV-12 Mộ Vị + Vị Du BL-21, Cự Khuyết CV-14 Mộ Tâm + Tâm Du BL-15, Kỳ Môn LIV-14 Mộ Can + Can Du BL-18. Sờ thấy ấn đau ở Du và Mộ cùng lúc thì chẩn đoán tạng đó chắc chắn.

 

   HUYỆT VÙNG HẠ VỊ

Vùng hạ vị - thắt lưng cùng là vùng gốc của Thận, Bàng Quang, Tử Cung, là vùng cấm kỵ với phụ nữ có thai và là vùng cứu ấm hiệu quả nhất cho các chứng hư hàn, đau lưng mạn, rối loạn tiểu tiện, sinh dục.

1. Định nghĩa và kinh lạc

Vùng hạ vị tính từ rốn xuống bờ trên xương mu. Vùng thắt lưng cùng tính từ L2 đến xương cùng cụt.

• Mặt trước bụng dưới: Mạch Nhâm đi chính giữa, cách 0.5 thốn là kinh Thận KI, cách 2 thốn là kinh Vị ST, cách 4 thốn là kinh Tỳ SP.
• Mặt sau thắt lưng cùng: Mạch Đốc đi giữa cột sống, cách 1.5 thốn là kinh Bàng Quang dòng 1 chứa Du huyệt, cách 3 thốn là Bàng Quang dòng 2 và Bát Liêu BL-31 đến BL-34 nằm trong lỗ cùng.
• Cơ quan bên dưới: Bàng quang, tử cung, ruột non, đại tràng, động mạch chủ bụng chia đôi, bó mạch đùi ở bẹn. Vùng sau là thận, niệu quản, đĩa đệm L4-S1, đám rối thần kinh cùng.

2. Các huyệt chính vùng hạ vị - thắt lưng cùng

A. Vùng hạ vị - mặt trước - nằm ngửa châm:

Mạch Nhâm - trục chính:

• Thần Khuyết CV-8 - rốn: CẤM CHÂM - chỉ cứu hoặc xoa. Cứu muối, cứu gừng trị đau bụng, tiêu chảy, thoát dương.
• Âm Giao CV-7, Khí Hải CV-6, Thạch Môn CV-5: Từ rốn xuống 1 - 2 thốn. Khí Hải là huyệt bổ khí toàn thân, Thạch Môn là Mộ của Tam Tiêu.
  • Kỹ thuật: Châm thẳng 0.8-1.2 thốn. Cứu rất tốt.
• Quan Nguyên CV-4: Dưới rốn 3 thốn. Mộ của Tiểu Trường, hội của 3 kinh âm, nơi chứa Nguyên khí. Huyệt quan trọng nhất vùng hạ vị.
  • Châm 0.8-1.2 thốn, cứu 15-20 phút.
  • Chỉ định: Đau bụng dưới, tiểu đêm, di tinh, liệt dương, bế kinh, suy nhược.
• Trung Cực CV-3: Dưới rốn 4 thốn, trên bờ mu 1 thốn. Mộ của Bàng Quang.
  • Chỉ định: Bệnh bàng quang, tử cung, tiền liệt tuyến.
• Khúc Cốt CV-2: Trên bờ mu. Châm xiên 0.5-0.8 thốn, không châm sâu vào bàng quang.

Kinh Vị ST - cách Nhâm 2 thốn:

• Thiên Xu ST-25: Ngang rốn, cách 2 thốn. Mộ của Đại Trường.
  • Chỉ định: Táo bón, tiêu chảy, đau bụng kinh, béo bụng. Huyệt điều hòa ruột số 1.
• Đại Cự ST-27: Dưới rốn 2 thốn, cách Nhâm 2 thốn. Châm 0.8-1.2 thốn.
• Thủy Đạo ST-28, Quy Lai ST-29: Dưới rốn 3-4 thốn, cách Nhâm 2 thốn. Quy Lai trị đau bụng kinh, tắc kinh, viêm phần phụ.
• Khí Xung ST-30: Trên nếp bẹn, ngay động mạch đùi. Châm 0.5 thốn tránh mạch, không châm sâu.

Kinh Thận KI và Tỳ SP:

• Đại Hách KI-12, Khí Huyệt KI-13: Ngang Quan Nguyên, Trung Cực, cách Nhâm 0.5 thốn. Trị di tinh, đau bụng kinh.
• Đại Hoành SP-15, Phúc Kết SP-14: Ngang rốn và dưới rốn, cách Nhâm 4 thốn. Trị táo bón, đau bụng.

B. Vùng thắt lưng cùng - mặt sau - nằm sấp châm:

• Thận Du BL-23: Dưới gai L2, cách Đốc 1.5 thốn. Bối Du của Thận.
• Khí Hải Du BL-24, Đại Trường Du BL-25, Quan Nguyên Du BL-26, Tiểu Trường Du BL-27, Bàng Quang Du BL-28: Dọc L3-S1. Toàn bộ bệnh lý đại tiểu tiện, sinh dục đều dùng.
• Chí Thất BL-52: Cách Thận Du 3 thốn. Trị đau lưng do Thận hư, di tinh.
• Bát Liêu - Thượng Liêu BL-31, Thứ Liêu BL-32, Trung Liêu BL-33, Hạ Liêu BL-34: Trong 4 lỗ xương cùng. Châm 1-1.5 thốn hướng vào lỗ cùng, hơi chếch vào trong.
  • Đây là nhóm huyệt quan trọng nhất trị đau thắt lưng cùng, đau thần kinh tọa, bệnh phụ khoa, tiền liệt tuyến, trĩ.
• Yêu Dương Quan DU-3: Dưới gai L4. Châm 0.5-1 thốn.
• Yêu Du DU-2 và Trường Cường DU-1: Vùng xương cùng cụt. Trị đau cùng cụt, trĩ, bí tiểu.

3. Kỹ thuật châm cứu an toàn vùng hạ vị - thắt lưng cùng

1. Chuẩn bị: Bệnh nhân đi tiểu hết trước khi châm bụng dưới, tránh chọc vào bàng quang căng. Nằm ngửa gối kê khoeo cho mềm bụng. Vùng lưng nằm sấp kê gối dưới bụng.
2. Độ sâu bụng dưới: Châm thẳng 0.8-1.2 thốn. Người gầy chỉ 0.5-0.8 thốn. Khí Xung ST-30, Quy Lai ST-29 gần mạch đùi chỉ châm 0.5 thốn.
3. Độ sâu thắt lưng cùng: Thận Du, Đại Trường Du châm xiên 0.8-1 thốn về phía cột sống. Bát Liêu châm 1-1.5 thốn vào lỗ cùng, đắc khí lan xuống mông, đùi sau, bộ phận sinh dục là tốt.
4. Cứu: Vùng hạ vị và thắt lưng cùng là vùng cứu tốt nhất cơ thể cho thể hư hàn. Quan Nguyên CV-4, Khí Hải CV-6, Thận Du BL-23, Mệnh Môn DU-4 cứu điếu 15-20 phút, cứu hộp 20-30 phút. Thần Khuyết CV-8 cứu muối gừng.
5. Điện châm: Thắt lưng cùng điện tần số thấp 2-10Hz. Vùng bụng dưới không điện châm mạnh qua tử cung khi còn nghi ngờ có thai.

4. Công thức điều trị thường dùng

1. Đau thắt lưng cùng do thoái hóa, thoát vị L4-S1, đau thần kinh tọa:

Huyệt chính sau lưng: Thận Du BL-23, Đại Trường Du BL-25, Giáp Tích L4-S1, Yêu Dương Quan DU-3, Thượng Liêu BL-31, Thứ Liêu BL-32, Ủy Trung BL-40, Dương Lăng Tuyền GB-34.
Phối trước bụng nếu đau nhiều: Khí Hải CV-6, Quan Nguyên CV-4.
Cấp tính thêm Nhân Trung DU-26, Côn Lôn BL-60. Mạn tính thêm cứu Mệnh Môn DU-4, Thận Du.
Điện châm 20 phút, châm cách ngày.

2. Tiểu đêm, tiểu nhiều, tiểu không tự chủ do Thận dương hư - gặp ở người già:

Huyệt chính: Quan Nguyên CV-4, Trung Cực CV-3, Khí Hải CV-6, Thận Du BL-23, Bàng Quang Du BL-28, Tam Âm Giao SP-6, Thái Khê KI-3.
Phối: Mệnh Môn DU-4, Chí Thất BL-52.
Kỹ thuật: Châm bổ, cứu ấm Quan Nguyên, Khí Hải, Thận Du 20 phút là chủ lực. Ngày cứu 1 lần, 10 ngày 1 liệu trình.

3. Đau bụng kinh - thống kinh:

Thể thực - đau dữ dội, ra máu cục:
Huyệt chính: Trung Cực CV-3, Quy Lai ST-29, Tam Âm Giao SP-6, Địa Cơ SP-8 là Khích huyệt của Tỳ chuyên trị đau cấp, Hợp Cốc LI-4.
Phối: Thứ Liêu BL-32, Huyết Hải SP-10. Châm tả trước kỳ kinh 2-3 ngày.

Thể hư hàn - đau âm ỉ, thích ấm, kinh nhạt:
Huyệt chính: Quan Nguyên CV-4, Khí Hải CV-6, Quy Lai ST-29, Tam Âm Giao SP-6, Túc Tam Lý ST-36.
Phối cứu: Cứu ấm Quan Nguyên, Khí Hải, Bát Liêu. Cứu là chính.

4. Táo bón mạn:

Thể thực nhiệt: Thiên Xu ST-25, Đại Trường Du BL-25, Thượng Cự Hư ST-37, Chi Câu TE-6, Hợp Cốc LI-4.
Thể khí hư: Thêm Khí Hải CV-6, Tỳ Du BL-20, Túc Tam Lý ST-36, cứu Khí Hải.
Châm tả với thể thực, bổ với thể hư, lưu kim 25 phút.

5. Di tinh, liệt dương, rối loạn sinh dục nam do Thận hư:

Huyệt chính: Quan Nguyên CV-4, Khí Hải CV-6, Thận Du BL-23, Mệnh Môn DU-4, Chí Thất BL-52, Thái Khê KI-3, Tam Âm Giao SP-6.
Phối: Bát Liêu, Trường Cường DU-1 nếu kèm trĩ, sa.
Kỹ thuật: Châm bổ + cứu ấm Quan Nguyên, Thận Du, Mệnh Môn 15-20 phút.

6. Viêm phần phụ, khí hư, rối loạn vùng chậu:

Huyệt chính: Trung Cực CV-3, Quan Nguyên CV-4, Quy Lai ST-29, Tam Âm Giao SP-6, Thứ Liêu BL-32, Bạch Hoàn Du BL-30.
Phối: Tỳ Du BL-20, Khí Hải CV-6. Cứu ấm nếu khí hư do hàn.

5. Chỉ định, chống chỉ định, tai biến

Chỉ định chung: Đau thắt lưng cùng, thoát vị đĩa đệm, đau thần kinh tọa, rối loạn đại tiểu tiện, bệnh lý tử cung, buồng trứng, tiền liệt tuyến, vô sinh do hư hàn, táo bón, trĩ.

Chống chỉ định - BẮT BUỘC NHỚ:

• Phụ nữ có thai: CẤM CHÂM TOÀN BỘ VÙNG HẠ VỊ: Quan Nguyên CV-4, Trung Cực CV-3, Khúc Cốt CV-2, Quy Lai ST-29, Khí Xung ST-30, Tam Âm Giao SP-6, Thứ Liêu BL-32. Cấm cứu bụng dưới. Đây là chống chỉ định tuyệt đối.
• Bàng quang căng to, bí tiểu cấp: Không châm sâu Trung Cực, Khúc Cốt khi chưa thông tiểu - dễ chọc vào bàng quang. Phải cho bệnh nhân đi tiểu trước.
• Bụng ngoại khoa cấp, viêm phúc mạc, thai ngoài tử cung vỡ: Bụng cứng, sốt, đau dữ dội, ra máu âm đạo - cấm châm, chuyển cấp cứu ngay.
• Da bụng, thắt lưng đang nhiễm trùng, zona, mụn mủ: Không châm qua vùng viêm.
• Thần Khuyết CV-8 rốn: Cấm châm kim, chỉ được cứu.
• Khí Xung ST-30: Tránh động mạch đùi, không châm sâu quá 0.8 thốn.

Tai biến:

• Chọc vào bàng quang gây tiểu ra máu - phòng bằng cho đi tiểu trước, châm nông 0.8-1 thốn.
• Tụ máu bầm tím do châm vào mạch thượng vị dưới, mạch đùi.
• Choáng do đau khi châm Bát Liêu sâu.
• Nhiễm trùng tiết niệu nếu vô khuẩn kém khi châm gần niệu đạo.

Nguyên tắc vàng hạ vị - thắt lưng cùng: Trước châm bụng dưới phải hỏi đi tiểu chưa, hỏi có thai không. Sau châm thắt lưng cùng phải hỏi có tê lan xuống chân không. Vùng này lấy cứu làm trọng khi bệnh hư hàn - 1 lần cứu Quan Nguyên bằng 3 lần châm bổ.