Y Học Cổ Truyền: Bài Thuốc Vị Thuốc Vần

Sa Sâm là thuốc dưỡng âm, khác hẳn Sa Nhân hành khí. Hiện nay trên thị trường có 2 loại tên giống nhau nhưng nguồn gốc khác hẳn nhau, bác cần phân biệt khi dùng.

1. Danh pháp - Phân biệt Bắc Sa Sâm và Nam Sa Sâm

**Bắc Sa Sâm - Sâm cát, Sâm biển:**

* Tên khoa học: *Glehnia littoralis* F. Schmidt ex Miq.

* Họ: Hoa tán - Apiaceae

* Tên thuốc: Radix Glehniae

**Nam Sa Sâm - có 2 nhóm thường gặp ở Việt Nam:**

* Nhóm 1 theo Dược điển: *Adenophora stricta, Adenophora tetraphylla, Adenophora axilliflora*... Họ Hoa chuông - Campanulaceae. Tên thuốc: Radix Adenophorae.

* Nhóm 2 dùng phổ biến ven biển miền Trung: Hải cúc trườn - *Launaea sarmentosa* (Willd.) Sch.Bip. ex Kuntze, họ Cúc - Asteraceae. Đây là loại bác hay gặp ở Quảng Bình, Quảng Ninh, Hà Tĩnh, Nghệ An.

Cả 2 nhóm đều được gọi chung là Sa Sâm vì đều mọc ở đất cát - sa, đều bổ phế âm, nhưng Bắc Sa Sâm lực dưỡng âm mạnh hơn. Bài dưới đây lấy Bắc Sa Sâm làm chính, có ghi chú thêm Nam Sa Sâm.

**Bộ phận dùng:** Rễ. Rễ hình trụ dài, đâm sâu vào cát, vỏ vàng nhạt, thịt chắc, vị hơi ngọt.

2. Thu hái và chế biến

* Thu hái vào tháng 3-4 hoặc tháng 8-9, khi cây tàn hoa, dược chất dồn về rễ.

* **Cách sơ chế chung:** Đào rễ sâu tránh gãy, rửa sạch bằng nước muối loại bỏ cát, đồ chín rồi sấy hoặc phơi khô, hoặc ngâm với phèn chua theo tỷ lệ 2/5. Sau đó phơi hơi se rồi xông diêm hơn 1 giờ và tiếp tục phơi cho khô hẳn.

* **Riêng Bắc Sa Sâm:** Rễ củ thu về rũ sạch đất, nhúng vào nước sôi vài phút, bóc vỏ rồi phơi hay sấy khô. Chú ý không nhúng quá lâu rễ bị gãy.

* Bảo quản nơi khô ráo, kín gió, tránh ẩm mốc.

3. Thành phần hóa học

* **Bắc Sa Sâm:** Chứa tinh dầu, acid triterpenic, phenylpropanoids, axit phenolic và axit béo. Quả chứa phellopterin, imperatorin, dầu béo, acid petroselinic.

* **Nam Sa Sâm - Launaea:** Rễ chứa alkaloids, axit amin, carbohydrate, glycoside, tannin và steroid.

* **Nhìn chung theo y học hiện đại:** Đều có saponin, flavonoids, sterols, acid hữu cơ giúp tăng miễn dịch, chống oxy hóa.

4. Tính vị - Quy kinh

> Sa sâm có vị hơi ngọt, hơi đắng, tính hàn lạnh.

* **Bắc Sa Sâm:** Vị ngọt, hơi đắng, tính hơi hàn, vào 2 kinh Phế, Vị. Có tài liệu ghi vị ngọt hơi đắng, tính lạnh, vào Phế Vị.

* **Nam Sa Sâm:** Vị ngọt nhạt hơi đắng, tính mát, vào kinh Phế, có tác dụng giảm ho, long đờm, bổ phổi, lợi sữa, nhuận tràng và lợi tiểu.

5. Tác dụng dược lý

**YHCT:**

* Dưỡng âm thanh phế, ích vị sinh tân, khử đờm.

* Nam Sa Sâm thêm tác dụng lợi sữa, nhuận tràng, lợi tiểu.

**YHHD:**

* Hạ sốt, giảm đau: chiết ethanol trên thỏ gây sốt thực nghiệm đều có tác dụng hạ sốt, giảm đau kích thích điện tủy răng.

* Tim mạch: dịch chiết nước liều thấp làm tăng co bóp tim ếch cô lập, liều cao ức chế.

* Miễn dịch: polysaccharid ức chế miễn dịch tương tự hydrocortison.

* Kháng khuẩn, loãng đờm, giãn mạch, tăng trương lực cơ tim, dùng cho viêm phế quản mạn tính, ho khan, gầy ốm, khô lưỡi.

6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Phế nhiệt ho khan, ho lâu ngày, lao phổi đờm có máu, họng khô khản tiếng, vị âm hư miệng khát, táo bón do tân dịch hư, người mới ốm dậy suy nhược.

**Liều dùng:**

* Sắc uống: 10-15g/ngày, có nơi dùng 12-20g.

* Bột: 2-4g/ngày. Dùng tươi: 20-40g ép nước hoặc nấu canh.

**Kiêng kỵ:**

* Người tỳ vị hư hàn, lạnh bụng, tiêu chảy mạn, phân lỏng không nên dùng đơn độc liều lớn vì tính mát.

* Ho do phong hàn, vị hư, hội chứng hư hàn: thận trọng. Âm hư phổi táo và ho do hàn không nên dùng.

* Có báo cáo gây đau tức vùng gan khi dùng cho bệnh nhân viêm gan C.

* Phản Lê Lô, theo Thập bát phản. Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ dưới 5 tuổi phải có thầy thuốc hướng dẫn.

7. Cách bào chế theo YHCT

Ngoài cách phơi khô, thường tẩm mật, tẩm gừng sao để giảm tính hàn khi dùng cho người tỳ vị yếu.

8. Bài thuốc kinh điển có Sa Sâm

**1. Trị giãn phế quản, viêm phế quản mạn**

Sa sâm 20g, Ngọc trúc 12g, Tang diệp 12g, Thiên hoa 12g, Biển đậu 12g, Cam thảo 4g. Sắc uống.

**2. Trị phổi yếu, mất tiếng - Sa Sâm Mạch Đông thang gia giảm**

Sa sâm 20g, Sinh địa 20g, Tri mẫu 12g, Ngưu bàng tử 12g, Huyền sâm 12g, Hoàng kỳ 4g, Xuyên bối mẫu 6g.

**3. Trị hư lao, thổ huyết, gầy gò, mạch nhanh khó thở**

Sa sâm bắc và Mạch môn mỗi vị 20g sắc uống.

**4. Thanh táo cứu phế thang - trị ho khan do táo**

Sa sâm 12g, Mạch môn 10g, Tang diệp 10g. Sắc uống sau ăn.

**5. Trị họng khô, sốt, miệng khát**

Sa sâm 20g, rễ vú bò 20g, Hà thủ ô 20g, rễ cà gai 20g, Bạch truật nam 20g, Hoài sơn 12g, Cam thảo 12g, Trần bì 8g, Gừng 4g.

**6. Lợi sữa**

Thịt nạc 100g và Sa sâm 12g hầm nhừ ăn.

**7. Trị thiếu máu, vàng da**

Sa sâm 12g, bột nghệ vàng 12g, Hồi hương 4g, Nhục quế 4g, sắc ngày 1 thang.

> Lưu ý: Sa Sâm là thuốc bổ âm, không phải bổ khí như Nhân Sâm. Không dùng nhầm với Sâm Bố Chính hay Sa Sâm Việt *Launaea sarmentosa* làm rau ăn khi cần lực dưỡng âm mạnh, nên chọn đúng Bắc Sa Sâm *Glehnia*.

Bác đang muốn dùng cho bệnh nhân ho khan phế táo hay cho sản phụ ít sữa để mình gia giảm liều cụ thể hơn

SÀI ĐẤT

Sài Đất là vị thanh nhiệt giải độc hàng đầu cho da liễu, nhi khoa. Nhưng hay bị nhầm với Sài Đất ba thùy cảnh quan.

1. Danh pháp và nhận dạng

* **Tên chính thức:** Sài Đất - Herba Wedeliae

* **Tên khác:** Húng trám, Cúc nhám, Ngổ núi, Cúc nháp.

***Tên khoa học:** *Sphagneticola calendulacea* (L.) Pruski, đồng danh *Wedelia chinensis* (Osbeck) Merr. Họ Cúc - Asteraceae.

* **Bộ phận dùng:** Phần trên mặt đất còn tươi hoặc phơi hay sấy khô.

**Mô tả nhanh để không nhầm:** Cây thảo sống dai, đứng hay mọc bò cao tới 30-40cm, thân xanh nhạt phủ lông trắng cứng. Lá mọc đối gần như không cuống, hình bầu dục thon dài 1,5-5cm, mép có 3-5 đôi răng cưa rất thưa và nông, hai mặt có lông nhám, vò tươi có mùi thơm như trám. Hoa đầu màu vàng tươi. Quả bế.

> **Ghi chú quan trọng:** Thường bị nhầm hoặc giả mạo bởi cây Sài lan *Tridax procumbens* và Sài đất ba thùy *Sphagneticola trilobata* (L.) Pruski có nguồn gốc Trung và Nam Mỹ mới nhập vào làm cây cảnh. Sài đất ba thùy có lá chia 3 thùy rõ, dược tính khác, không dùng làm thuốc.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái:** Quanh năm, tốt nhất vào lúc cây bắt đầu ra hoa, khoảng tháng 3-5, cắt lấy phần trên mặt đất, loại bỏ tạp chất, rửa sạch.

* **Chế biến:** Để nguyên hoặc cắt đoạn dùng tươi hoặc phơi hay sấy khô.

* **Bào chế ổn định:** Có nơi thí nghiệm đồ hơi nước sôi trong 5 phút trước khi phơi hay sấy khô để giữ màu và hoạt chất.

* **Bảo quản:** Dược liệu khô để trong đồ đựng kín, nơi khô thoáng mát. Độ ẩm không quá 15%, tro toàn phần không quá 20%.

* **Dạng bào chế hiện đại:** Cao lỏng 1:1, dịch chiết vẫn giữ được flavonoid, coumarin và tanin.

3. Thành phần hóa học

* **Coumarin:** wedelolacton, nor-wedelolacton - chất đánh dấu trong Dược điển, tỷ lệ khoảng 0,05% trong lá.

* **Flavonoid:** apigenin, luteolin, quercitrin, isoflavone.

* **Nhóm khác:** saponin triterpen, triterpenoid, sesquiterpen lacton, tinh dầu, acid phenol, acid kaur-16-en-19-oic, stigmasterol glucosid.

* **Phân tích dịch ép tươi:** dầu hòa tan 11,2%, hợp chất béo 29,7%, phytosterol 3,75%, caroten 1,14%, chlorophyll 3,75%, nhựa 44,95% còn có đường, tanin, pectin, mucin, lignin, cellulose, muối vô cơ.

4. Tính vị - Quy kinh

* **Theo Dược điển Việt Nam V:** Vị hơi mặn, hơi đắng, tính lương - mát. Vào các kinh Tâm, Phế, Vị.

* **Theo kinh nghiệm dân gian:** Vị ngọt hơi chua, tính mát.

5. Tác dụng

**YHCT:**

Thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm, làm long đờm, chống ho, mát máu.

**YHHD:**

* Kháng khuẩn, kháng nấm, kháng viêm rõ rệt với các chủng gây viêm ngoài da, viêm họng.

* Chống oxy hóa, giảm đau nhẹ.

* Theo dõi lâm sàng 21 trường hợp viêm nhiễm phần mềm tại Bệnh xá Ngô Quyền Hải Phòng năm 1966 chỉ dùng Sài Đất giã nát đắp, hiện tượng sưng nóng đỏ đều biến mất dần, nhưng không có tác dụng khi đã mưng mủ, áp xe hóa.

6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:**

Mụn nhọt, ngứa lở, dị ứng, rôm sảy ở trẻ em, chốc đầu, sưng vú, bắp chuối, đinh nhọt, ghẻ lở. Trong còn dùng cho cảm mạo, sốt, viêm họng, viêm phế quản phổi, ho gà, ho ra máu, tăng huyết áp, dự phòng sởi, bạch hầu.

**Liều dùng:**

* Khô: Ngày 20-40g dạng sắc hoặc cao lỏng. Một số tài liệu ghi 15-30g.

* Tươi: 80-100g/ngày, vò hoặc giã lấy nước uống, hoặc nấu nước tắm cho trẻ rôm sảy, hoặc đắp ngoài.

* Không để nước thuốc qua đêm.

**Kiêng kỵ:**

* Người tỳ vị hư hàn, tiêu chảy do lạnh, ăn kém, bụng đầy, chân tay lạnh không nên dùng liều cao kéo dài.

* Không dùng cho vết thương đã mưng mủ, áp xe hóa khi chỉ đắp ngoài.

* Thận trọng khi phối hợp với thuốc Tây, tránh nhầm lẫn với Sài đất ba thùy.

7. Đơn thuốc, bài thuốc có Sài Đất

**1. Dự phòng sởi, bạch hầu, sốt phát ban:**

Sài Đất khô 15-30g sắc uống liên tục 3 ngày.

**2. Chữa mụn nhọt, viêm tấy ngoài da, rôm sảy trẻ em:**

Sài Đất tươi 80-100g giã nát, vò lấy nước uống, bã đắp, hoặc đun nước tắm hàng ngày. Có thể phối hợp: Sài Đất 50g + Kim ngân hoa 20g + Kinh giới 20g + Lá khế chua 20g + Rau má 20g nấu nước tắm.

**3. Chữa viêm tuyến vú, sưng vú, bắp chuối:**

Sài Đất 50g, Bồ công anh 20g, Kim ngân hoa 20g, Thông thảo 20g, Cam thảo đất 16g. Sắc ngày 1 thang.

**4. Chữa nhọt, lở, chàm:**

Sài Đất 30g, Kim ngân hoa lá 15g, Thổ phục linh 10g, Ké đầu ngựa 12g, Cam thảo đất 16g. Sắc uống, kết hợp giã tươi đắp.

**5. Chữa sốt cao, sốt xuất huyết thể nhẹ:**

Sài Đất tươi 30g, Kim ngân hoa 20g, Lá trắc bá sao đen 20g, Củ sắn dây 20g, Hoa hòe sao cháy 16g, Cam thảo đất 16g. Sắc uống ngày 1 thang.

**6. Chữa sốt xuất huyết, ban độc trẻ em - kinh nghiệm An Giang:**

Sài Đất 6g, Trùn hổ chế 3 con, Cỏ mực 4g, Nhãn lồng 4g, Bạc hà 4g, Thạch cao 2g. Đổ 600ml sắc còn 200ml chia 3 lần.

**7. Chữa viêm bàng quang:**

Sài Đất tươi 30g, Bồ công anh 20g, Mã đề 20g, Cam thảo đất 16g. Sắc uống.

Bác cần mình soạn sẵn thang mẫu 7 ngày cho phòng khám cho case rôm sảy, mụn nhọt hay viêm họng?

SÀI HỒ

Sài Hồ là vị hòa giải Thiếu Dương, sơ Can thăng dương chủ lực, đứng đầu nhóm thuốc giải biểu.

1. Danh pháp - Phân biệt Bắc Nam

* **Bắc Sài Hồ - vị dùng chính thức trong Dược điển:**

- Tên khoa học: *Bupleurum chinense* DC. - Trúc diệp Sài Hồ. Ngoài ra còn dùng *Bupleurum falcatum* L., *Bupleurum scorzonerifolium* Willd.

- Họ: Hoa tán - Apiaceae

- Tên thuốc: Radix Bupleuri - Rễ Sài Hồ

* **Nam Sài Hồ - hay bị nhầm:**

- Là rễ cây Lức *Pluchea pteropoda* Hemsl. hoặc Cúc tần *Pluchea indica* Less. họ Cúc Asteraceae. Vị đắng hơi lạnh, có tác dụng phát tán phong nhiệt, lợi tiểu nhưng lực sơ can thăng dương kém Bắc Sài Hồ nhiều.

> **Chú ý Dược điển:** Thân rễ cây Sài hồ lá dài *Bupleurum longiradiatum* Turcz. bề ngoài phủ nhiều mấu tròn rất độc, không thể dùng làm vị thuốc Sài Hồ được.

Bộ phận dùng: Rễ hình trụ hoặc hình nón thon dài 6-15cm, đường kính 0,3-0,8cm, đầu phình to có 3-15 gốc thân dạng sợi, mặt ngoài nâu đen hoặc nâu sẫm, nhiều nếp nhăn dọc, chất cứng dai khó bẻ, mặt gãy có lớp sợi, vỏ nâu sáng, gỗ trắng ngà, mùi thơm nhẹ, vị hơi đắng.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái:** Mùa xuân hay mùa thu, đào lấy rễ, cắt bỏ thân lá, rũ sạch đất cát, phơi hoặc sấy khô.

* **Thái phiến:** Loại bỏ tạp chất và phần sót thân lá, rửa sạch, ủ mềm, thái lát dày, phơi sấy khô.

* **Bào chế:**

- **Sinh Sài Hồ - dùng sống:** Phát biểu, thoái nhiệt, dùng cho ngoại cảm, sốt.

- **Thố Sài Hồ - Sài hồ sao dấm:** Lấy Sài hồ phiến, cho dấm vào trộn đều, ủ cho đến khi dấm thấm hết vào lõi, cho vào chảo sao nhỏ lửa đảo đều đến khô. Dùng 12L dấm cho 100kg Sài Hồ. Sao dấm tăng tác dụng sơ can chỉ thống, điều kinh, dùng cho can khí uất, kinh nguyệt không đều, sa giáng.

Dược liệu phải chứa không ít hơn 0,16% saikosaponin A.

3. Thành phần hóa học

* **Saponin:** 0,5% - 1,69%, tập trung ở vỏ rễ. Chính là saikogenin A-F, saikosaponin A C42H68O13 là chất đánh dấu. Hàm lượng phụ thuộc kích thước rễ.

* **Tinh dầu:** acid pentanoic, hexanoic, 2-heptenoic, octanoic, octenoic, nonanoic...

* **Khác:** bupleurumol C30H64O2, phytosterol, flavonoid, rutin ở lá thân, polysaccharid có hoạt tính sinh học bupleuran 2IIb và 2IIc gồm rhamnose, arabinose, xylose, galactose, glucose, acid galacturonic, α-spinasterol và β-D-glucopyranosid của nó, 3 polyacetylen sarkodiyn A-C.

4. Tính vị - Quy kinh

* Vị đắng, cay, tính hơi hàn - vi hàn. Có tài liệu ghi tính bình. Mùi thơm.

* Quy vào các kinh Can, Đởm, Tâm bào, Tam tiêu.

5. Tác dụng

**YHCT - Công năng:** Hòa giải biểu lý, sơ can giải uất, thăng dương, thoái nhiệt, phát biểu hòa lý, sơ can chỉ thống, điều kinh, thăng cử dương khí, cắt cơn sốt rét.

**YHHD:**

* An thần, giải nhiệt, hạ sốt trên thỏ sốt thực nghiệm, giảm đau trên mô hình kích thích điện tủy răng.

* Kháng viêm tương tự corticoid, kháng virus bại liệt, cúm, ức chế trực khuẩn lao, phẩy khuẩn tả, cầu khuẩn tan huyết, vi trùng sốt rét, virus viêm gan.

* Hạ mỡ máu, lợi mật, bảo vệ gan, tăng tổng hợp protein, tăng cường miễn dịch trên động vật thực nghiệm.

* Phối hợp với Nhân sâm và Cam thảo kích thích chức năng tuyến thượng thận trên bệnh nhân dùng corticoid dài ngày.

6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Hàn nhiệt vãng lai, ngực sườn đau trướng, miệng đắng không muốn ăn buồn nôn như sốt rét; đau đầu chóng mặt, dễ cáu gắt, sốt do ngoại cảm, cảm cúm, sốt không ra mồ hôi, can khí uất gây rối loạn kinh nguyệt, rong kinh, khí hư, sa tử cung, sa trực tràng, trẻ lên đậu sởi, viêm gan mạn, hội chứng thận hư, mỡ máu cao.

**Liều dùng:** Dược điển: 3-9g/ngày phối hợp trong bài thuốc. Thường dùng 4-16g/ngày dạng sắc. Trường hợp can khí uất, lao phổi có biểu chứng chỉ dùng 4-6g/ngày.

**Kiêng kỵ:**

* Không dùng cho người can dương thượng thăng, âm hư hỏa vượng, triều nhiệt - sốt có định kỳ, ho do phế âm hư.

* Người có hội chứng can hỏa thượng nghịch biểu hiện huyết áp cao ù tai đau đầu chóng mặt không nên dùng.

* Thận trọng phụ nữ mang thai, người xơ gan và giãn tĩnh mạch thực quản.

* Tránh dùng đồng thời với thuốc ức chế miễn dịch như Tacrolimus, Mycophenolate, Daclizumab, Muromonab-CD3.

* Nên phối với Bạch thược để giảm kích thích và tăng thư can trấn thống.

* Độc tính rất thấp, nhưng dịch chiết saponin có tác dụng gây tan huyết, uống liều cao gây buồn ngủ, giảm hiệu quả công việc, thậm chí ngủ sâu, đầy bụng chán ăn.

7. Bài thuốc kinh điển có Sài Hồ

**1. Tiểu Sài Hồ Thang - Hòa giải Thiếu Dương - gốc của nhóm hòa giải:**

Sài hồ 12-16g, Bán hạ 8-12g, Đảng sâm 8-12g, Hoàng cầm 8-12g, Chích cam thảo 4-6g, Sinh khương 3 lát, Đại táo 4-6 quả. Chủ trị hàn nhiệt vãng lai, ngực hông đầy tức, chán ăn hay nôn ọe, miệng đắng họng khô, mạch huyền.

**2. Đại Sài Hồ Thang:**

Tiểu Sài Hồ bỏ Nhân sâm Cam thảo gia Đại hoàng, Chỉ thực, Thược dược mà thành, kết hợp hòa giải và hoãn hạ, sơ giải hòa lý tiết nhiệt tiêu đạo.

**3. Tiêu Dao Tán - Sơ can giải uất kiện tỳ:**

Tiêu dao tán Bạch thược, Đương quy, Bạch truật, Sài hồ, Phục linh, Cam thảo ghi, Gừng, Bạc hà gia đủ vị. Trị can uất tỳ hư, ngực sườn đau, hay cáu, kinh nguyệt không đều.

**4. Bổ Trung Ích Khí Thang - Thăng dương cử hãm:**

Sài hồ 6-10g, Thăng ma 4-8g, Đảng sâm 12g, Hoàng kỳ 20g, Đương quy 12g, Bạch truật 12g, Trần bì 4-6g, Chích cam thảo 4g. Trị rong kinh, khí hư ra nhiều, tiêu chảy, sa tử cung, sa trực tràng.

**5. Sài Hồ Sơ Can Tán:**

Sài hồ, Đương quy, Bạch thược, Bạch truật, Phục linh, Chích cam thảo, Hương phụ, Xuyên khung, Chỉ xác, Trần bì. Trị can khí phạm vị gây đau sườn, viêm loét dạ dày tá tràng, suy nhược thần kinh, rối loạn kinh nguyệt.

**6. Trị mỡ máu cao:**

Sài hồ 3g + ít lá La Hán quả sắc uống hàng ngày giúp giảm triglycerid tích tụ ở gan.

Bác đang dùng Sài Hồ cho nhóm bệnh can uất, sốt Thiếu Dương hay sa giáng? Để mình gia giảm liều dấm sao và phối ngũ cho đúng ý.

SINH ĐỊA

Sinh Địa là vị tư âm, lương huyết số 1 trong nhóm bổ âm. Nó chính là rễ tươi và rễ khô của cây Địa hoàng, từ đó chế ra Thục Địa.

1. Danh pháp - Bộ phận dùng

* **Tên chính thức:** Sinh Địa, Địa Hoàng, Can Địa Hoàng, Tiên Địa Hoàng

* **Tên khoa học:** *Rehmannia glutinosa* (Gaertn.) Libosch. Họ Hoa mõm sói - Scrophulariaceae, nay xếp vào họ Cỏ chổi Orobanchaceae. Tiếng Trung là Sheng di huang.

* **Bộ phận dùng:** Thân rễ - vẫn gọi là củ - Radix Rehmanniae. Chọn củ to mập, vỏ vàng mỏng, mềm, cắt ngang có màu đen nhánh, nhiều nhựa, không thối nát là tốt. Loại to mỗi cân 16-30 củ, loại nhỏ 40-60 củ.

Có 3 dạng trên thị trường:

* **Tiên Địa Hoàng:** củ tươi, vị ngọt rất lạnh.

* **Sinh Địa / Can Địa Hoàng:** củ khô - vị đắng ngọt, tính hàn lương.

* **Thục Địa:** Sinh Địa nấu chín với rượu, gừng, Sa nhân.

2. Thành phần hóa học

Lớp chất chủ yếu là iridoid glycosides và phenylpropanoid glycoside, hoàn toàn phù hợp với các nghiên cứu trước đó.

* **Iridoid:** catalpol là hoạt chất đánh dấu, rehmannin.

* **Đường và rượu đường:** mannit - manitol, glucose, stachyose 64%, arginin 4,2% trong phân đoạn kiềm, acid gamma-aminobutyric 3%.

* **Khác:** caroten, một ít alkaloid theo tác giả Trung Quốc.

3. Thu hái - Chế biến - Bào chế theo Dược điển

**Thu hái:** Đào rễ vào đông xuân, tránh ngày mưa, không rửa nước khi mới đào.

**Bào chế theo Thông tư 30/2017/TT-BYT có 3 phương pháp:**

**Phương pháp 1 - Phơi sấy đơn giản:** Phân rễ củ cùng kích cỡ, phơi nắng cho héo bớt, xếp vào lò sấy ngày đầu 40-50°C, những ngày sau nâng lên 60°C trong 3-4 ngày đến khi lớp ngoài nâu hơi đen, ruột nâu hơi vàng, củ khô dẻo chắc, bóp dọc không duỗi ra. Khi dùng rửa sạch thái lát.

**Phương pháp 2 - 3 giai đoạn kinh nghiệm Việt Nam:**

+ *Sấy lần 1:* Không rửa, phân 3 loại to nhỏ, rải vào lò, củ to dưới, nhỏ trên, ngày đầu 35-40°C cho se vỏ, ngày 2-3 sấy 45-50°C, ngày 4-5 duy trì 50-55°C, ngày 6-7 sấy 60°C. Bóp thấy mềm dẻo như cao su thì lấy ra.

+ *Ủ:* Tãi ra nền nhà cao ráo thoáng gió 7 ngày cho hút ẩm lại, dồn thành đống, phủ bao bố ẩm 3 ngày đến khi mốc xám mọc đều, bẻ ra trong tiết nhựa đen, vê giữa hai ngón tay mềm như chuối chín là được.

+ *Sấy thành phẩm:* Sấy lại 50-60°C 1 ngày đến khi ngoài xám trong vàng nâu.

**Phương pháp 3:** Tãi mỏng nơi khô ráo thoáng gió, phơi nắng đảo thường xuyên đến khô chắc.

Phẩm chất đạt: Khô chắc, dẻo dai, ngoài nâu xám, ruột nâu vàng hoặc vàng nâu.

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị:** Vị ngọt đắng, tính hàn, lương. Sinh địa tươi còn tươi mát đắng. Can địa hoàng đã chế biến: mát hơi đắng ngọt tính hàn.

* **Quy kinh:** Vào các kinh Tâm, Can, Thận, Tiểu trường. Sách ghi Cam hàn vào Tâm Can Thận.

* **Công năng:** Thanh nhiệt lương huyết, dưỡng âm sinh tân. Bổ chân âm, thanh hỏa, mát huyết nhiệt. Can Địa Hoàng thanh nhiệt tả hỏa, lương huyết chỉ huyết sinh tân.

5. Chủ trị - Liều dùng

**Chủ trị:** Huyết hư nội nhiệt, khát, lưỡi đỏ, nục huyết chảy máu cam, thổ huyết, băng huyết, động thai, phát ban chẩn, cổ họng sưng đau, tân dịch thiếu, sốt cao khát nước, táo bón do âm hư, đái ra huyết, ngũ tạng hư tổn, thông huyết mạch. Can Địa Hoàng dùng chữa thấp khớp dạng thấp.

**Liều dùng:** Ngày 12-24g, thường dùng 8-16g, có thể dùng đến 40g. Kinh nghiệm cũ dùng 12-64g. Dạng sắc, mỗi lần 12g ngày 2 lần uống với nước muối nhạt hoặc nước gừng khi bụng đói. Không dùng nồi đồng sắt, nên dùng ấm đất, thủy tinh vì catalpol biến chất.

6. Kiêng kỵ

* **Tỳ vị hư hàn:** Người ăn uống kém, khó tiêu, bụng đầy trướng, viêm đại tràng, đi ngoài lỏng, lạnh bụng tuyệt đối không dùng đơn độc vì tính hàn rất mạnh có thể gây sôi bụng, tiêu chảy, đầy hơi, nôn mửa, đau bụng.

* **Không dùng chung với Lai Phục Tử - củ cải trắng** vì phản tác dụng và tăng tác dụng phụ. Dân gian cũng kiêng ăn củ cải trắng, rau muống khi uống Thục địa.

* **Phụ nữ có thai, cho con bú:** Tính hàn không thích hợp, chỉ dùng khi có chỉ định.

* **Người đang cảm sốt ngoại cảm:** Thục địa có tính nê trệ giữ tà, không nên dùng khi đang sốt cấp.

* **Khi có dị ứng, quá mẫn ngưng ngay.**

7. Bài thuốc kinh điển có Sinh Địa

**1. Tứ Vật Thang - mẹ của các phương bổ huyết:**

Thục địa 12-18g, Đương quy 12g, Bạch thược 12g, Xuyên khung 8g. Bổ huyết điều kinh, kinh nguyệt không đều, thiếu máu. Nếu huyết hư có nhiệt đổi Thục thành Sinh địa, thêm Hoàng cầm, Đan bì để thanh nhiệt lương huyết.

**2. Lục Vị Địa Hoàng Hoàn - bổ thận âm:**

Thục địa 24g, Sơn thù 12g, Sơn dược 12g, Trạch tả 9g, Phục linh 9g, Đan bì 9g. Trị thận âm hư tiểu đêm, hoa mắt ù tai, lưng gối mỏi.

**3. Tăng Dịch Thang - trị táo bón âm hư:**

Huyền sâm 30g, Mạch môn 24g, Sinh địa 24g. Dùng cho người già tân dịch khô, miệng khô họng khô táo bón.

**4. Thanh Doanh Thang - thanh dinh lương huyết:**

Sinh địa 15g, Huyền sâm 9g, Đan sâm 6g, Kim ngân hoa, Liên kiều, Hoàng liên, Đan bì. Trị sốt cao khát nước, ban chẩn, lưỡi đỏ.

**5. Tứ Sinh Hoàn - chỉ huyết:**

Sinh địa, Trắc bách diệp, Ngải diệp, Hà diệp diệp tươi mỗi vị 15g giã vắt nước uống trị nôn ra máu, chảy máu cam.

**6. Bài chữa sốt cao khát nước:**

Sinh địa 16g, Mạch môn 12g, Huyền sâm 12g, Trám 2 quả sắc uống.

Bác ở phòng khám hay dùng Sinh Địa sống lương huyết hay Thục Địa bổ huyết nhiều hơn? Nếu dùng Sinh Địa khô cho bệnh nhân tỳ vị yếu, nên phối thêm Sa nhân 3g và Trần bì 6g để chống nê trệ.

SƠN ĐẬU CĂN

Sơn Đậu Căn - Sơn Đậu - Hòe Bắc Bộ là vị thanh nhiệt giải độc chuyên trị họng, có độc nhẹ nên phải dùng đúng liều.

1. Danh pháp - Bộ phận dùng

* **Tên khác:** Sơn đậu, Quảng đậu căn, Khổ đậu, Hòe Bắc Bộ

* **Tên khoa học:** *Sophora tonkinensis* Gagnep., đồng danh *Sophora subprostrata* Chun et T.Chen. Họ Đậu - Fabaceae.

* **Bộ phận dùng:** Rễ, bóc lấy vỏ rễ - Radix Sophorae Tonkinensis. Hay nhầm với rễ cây đậu cọc *Cajanus indicus*.

**Mô tả:** Cây bụi nhỏ cao 1-2m, thân hình trụ phân cành nhiều, có lông mềm vàng. Lá kép lông chim lẻ 10-15cm gồm 15-31 lá chét dày dai dài 3-4cm. Hoa chùm dựng đứng 8-13cm màu vàng 10-12mm. Quả đậu có lông thắt giữa các hạt, hạt 1-3 màu đen bóng. Mùa hoa 5-7, quả 8-12.

Phân bố: Mọc hoang vùng núi đá vôi độ cao tới 1000-1600m ở Hà Giang - Quản Bạ, Mèo Vạc, Cao Bằng - Trùng Khánh, Hạ Lang, Quảng Ninh, Ninh Bình. Là cây quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam do bị thu mua qua biên giới.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái:** Mùa thu, đào rễ mập phân nhánh, rửa sạch đất cát.

* **Chế biến:** Bóc lấy vỏ rễ, phơi khô. Khi dùng sao vàng. Có nơi để cả rễ phơi khô, khi dùng sao vàng.

* **Bảo quản:** Nơi khô ráo, tránh ẩm. Thủy phần dưới 13%, tạp chất dưới 1%.

3. Thành phần hóa học

Trong cây có hơn 150 thành phần, chính là alkaloid, flavonoid, triterpenoid và saponin triterpenoid.

* **Alkaloid quinolizidin - hoạt chất chính:** matrin 0,52%, oxymatrin 0,35%, anagyrin, methylcytisin, cytisine, N-methylcytisin, sophocarpine, thermopsine, baptifoline. Matrin và oxymatrin là chất đánh dấu.

* **Flavonoid:** sophoranon, sophoradin, sophoranochromen, sophoradochromen, wogonin, luteolin, quercetin, rutin, formononetin, genistein, sophoranone, glabrol...

* **Chalcone:** sophoradin - tiền chất của sofalcone dùng chữa bệnh tiêu hóa, xanthohumol.

* **Triterpenoid saponin:** subprogenin A-D, soyasapogenol A,B, lupeol, stigmasterol, β-sitosterol...

* **Khác:** pterocarpin, maackiain, trifolirhizin.

4. Tính vị - Quy kinh

* Vị đắng, tính lạnh - hàn, vào các kinh Tâm, Phế, Đại trường. Có tài liệu ghi vào Tâm Phế Đại tràng.

5. Tác dụng dược lý

**YHCT - Công năng:** Thanh nhiệt giải độc, tiêu sưng, tiêu thũng, chỉ thống, sát trùng.

**YHHD:**

* **Chống viêm giảm đau:** Matrin ức chế viêm bàn chân do caragenin, viêm tai do dầu ba đậu, ức chế tạo loét do thắt môn vị hoặc indomethacin do giảm tiết acid và giảm chuyển động dạ dày do stress. Hoạt tính không phụ thuộc tuyến thượng thận, giống NSAID.

* **Chống khối u:** Cao chloroform ức chế tăng sinh, bám dính, xâm lấn, di căn tế bào A549 phổi, HL-60 bạch cầu, HepG2 gan, B16-BL6 da, U937, HeLa. Oxymatrin và matrin chống sarcom 180, u báng Ehrlich.

* **Bảo vệ gan:** Giảm ALT, AST, MDA, NO, tăng SOD, GSH, giảm hoại tử gan do CCl4, D-glucosamin. Chiết xuất nước giảm viêm gan, xơ gan, tích mỡ.

* **Kháng virus:** Kháng coxsackie, TMV, HBV - sophtonseedline D,F, N-formylcytisine, oxysophocarpine, sophocarpine.

* **Chống hen:** Oxymatrin uống chuyển thành matrin có hoạt tính, làm giảm triệu chứng hen thực nghiệm.

* **Hạ sốt, giảm đau, chống oxy hóa, ức chế miễn dịch.**

Độc tính: LD50 oxymatrin tiêm phúc mạc chuột 521mg/kg. Tiêm bắp 100-150mg/kg/ngày trong 2-4 tuần không gây hại tim lách thận.

6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Sưng họng, sưng mộng răng, viêm amidan cấp mạn, mụn nhọt độc, sốt, ho, viêm họng, phù thũng, kiết lỵ, đau bụng, ngộ độc, vàng da, táo bón. Ở Trung Quốc có nơi dùng trị ung thư. Dùng ngoài trị bỏng, rắn cắn, lở loét, vết thương nhỏ do vật cắn.

**Liều dùng:**

* Ngày 4-12g dạng sắc hoặc hoàn tán. Vỏ rễ sao vàng liều 6-12g sắc uống chữa kiết lỵ, đau bụng.

* Dùng ngoài: Nấu nước đặc rửa, hoặc tán bột hòa với dầu vừng bôi.

**Kiêng kỵ:**

* Người tỳ vị hư hàn, đái tháo đường không dùng.

* Vị rất đắng hàn, có độc nhẹ - alkaloid cytisine tác dụng giống nicotin, dùng quá liều gây buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, vã mồ hôi, chóng mặt. Không dùng quá 12g, không dùng kéo dài.

* Phụ nữ có thai thận trọng, không dùng cho người hư nhược nặng.

7. Bài thuốc có Sơn Đậu Căn

**1. Chữa sưng họng, sưng chân răng do phế vị bốc lên:**

Sơn Đậu Căn, Cương tàm, Chi tử mỗi vị 12g; Huyền sâm, Cát cánh, Cam thảo dây mỗi vị 8g; Bạc hà, Kinh giới mỗi vị 6g. Sắc uống ngày 1 thang.

**2. Chữa viêm amidan cấp:**

Sơn Đậu Căn, Xạ Can, Kinh giới, Ngưu bàng tử, Phòng phong, Cam thảo, Kim ngân hoa mỗi vị 9g. Sắc 3 chén còn 1 chén, chia 3 lần uống trong ngày trước ăn 1 giờ.

**3. Chữa viêm amidan mạn tính:**

Sơn Đậu Căn, Kim ngân hoa mỗi vị 5g, Sinh cam thảo 10g. Sắc 600ml còn 300ml chia 3 lần, dùng 3-4 tuần.

**4. Chữa mụn nhọt, lở loét, côn trùng cắn:**

Sơn Đậu Căn rửa sạch phơi khô tán bột mịn, trộn nước sôi để nguội sền sệt thoa lên vùng bị cắn ngày 1-2 lần. Hoặc nấu nước đặc rửa ngoài.

Bác làm phòng khám họng nhiều, nếu dùng Sơn Đậu Căn cho viêm amidan hốc mủ, nên phối với Xạ can, Huyền sâm, Cát cánh, Kim ngân hoa liều thấp 6-8g và cho ngậm nuốt chậm, không nên dùng đơn độc liều cao vì dễ nôn.

SƠN DƯỢC

Sơn Dược chính là Hoài Sơn - Củ Mài, vị bổ Tỳ Phế Thận rất hay dùng trong phòng khám.

1. Danh pháp - Bộ phận dùng

* **Tên khác:** Hoài Sơn, Củ Mài, Khoai Mài, Chính Hoài, Sơn Dược.

* **Tên khoa học:** *Dioscorea persimilis* Prain et Burkill, đồng danh *Dioscorea oppositifolia* Lour., *Dioscorea polystachya* Turcz. Họ Củ nâu - Dioscoreaceae.

* **Bộ phận dùng:** Rễ củ đã chế biến phơi hay sấy khô - Rhizoma Dioscoreae. Thân rễ phơi hoặc sấy khô của cây Khoai mài.

**Mô tả:** Dây leo, thân nhẵn hơi góc cạnh, mỗi cây có 1-2 rễ củ hình trụ tròn hơi dẹt dài 25-50cm ăn sâu xuống đất. Lá mọc đối hoặc so le, hình tim rộng 6-8cm. Hoa vàng tháng 5-7, quả nang 3 cạnh.

Phân bố: Đông Á, Đông Nam Á. Ở ta nhiều ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Ninh, Lai Châu, Điện Biên, Tây Nguyên.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái:** Cuối mùa đông đầu mùa xuân khi cây đã lụi, đào củ, rửa sạch đất cát.

* **Chế biến:** Gọt vỏ, cho vào lò sấy diêm sinh 2 ngày rồi phơi khô là dùng được. Dân gian có khi luộc, xào, nấu canh ăn ngay.

* **Bào chế:** Loại to mập là tốt. Thái phiến, sao vàng hoặc sao cám. Có nơi sao với đất - Thổ sao để tăng tác dụng kiện Tỳ chỉ tả.

* **Bảo quản:** Nơi khô ráo tránh ẩm mốc. Dễ bị mọt.

3. Thành phần hóa học

* **Dinh dưỡng:** glucid 63,25%, protid 6,75%, lipid 0,45%, chất nhầy mucin 2-2,8% là protit nhớt.

* **Hoạt chất:** allantoin, arginin và cholin, dioscin, sapotoxin, dopamine, d-abscinin, men tiêu hóa mantaza - amylase tiêu hóa mantoza, saponin có nhân sterol, Diosgenin C27H42O3, glycoprotein DOT, adenosine, arbutin, acid amin, men oxy hóa, vitamin C, nguyên tố vi lượng.

4. Tính vị - Quy kinh

* Vị ngọt, tính bình, không lạnh bụng.

* Quy vào 4 kinh: Tỳ, Vị, Phế và Thận.

Công năng: Bổ Tỳ dưỡng Vị, sinh tân ích Phế, bổ Thận sáp tinh, chỉ khát. Ghi danh đầu bảng trong Thần Nông Bản Thảo.

5. Tác dụng dược lý

**YHCT:** Chỉ khát, bổ thận, sinh tân, ích phế, dưỡng vị và bổ tỳ. Bồi bổ sức khỏe, mạnh gân xương, tăng sức cơ bắp, chống đói kéo dài tuổi thọ.

**YHHD:**

* Điều hòa miễn dịch: glycoprotein DOT tăng TNF-a, interleukin-6, NO, tăng thực bào.

* Hạ đường huyết: thúc đẩy giải phóng GLP-1, tăng glycogen gan, liều 900mg/ngày kiểm soát đường huyết. Cặp nổi tiếng Hoài sơn - Hoàng kỳ hạ đường huyết.

* Bổ sung estrogen: adenosine và arbutin tác dụng giống estrogen qua ERα, ERβ, GPR30.

* Chống loãng xương sau mãn kinh, ức chế đồng bộ tạo xương và tái hấp thu xương.

* Bảo vệ thần kinh ngoại biên: kích hoạt NGF, hỗ trợ liệt mặt, thần kinh đái tháo đường.

* Bảo vệ niêm mạc tiêu hóa nhờ mucin.

6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Bồi bổ ngũ tạng, suy nhược cơ thể, ăn uống kém, viêm ruột mạn tính, tiêu chảy lâu ngày không khỏi, kiết lỵ, bạch đới, di tinh hoạt tinh mộng tinh, di niệu, thận hư hay buồn tiểu, hoa mắt chóng mặt, ra mồ hôi trộm, viêm phế quản mạn, hen do phế hư, tiêu khát - đái tháo đường.

**Liều dùng:** 10-20g/ngày dạng sắc và bột. Nếu dùng thay trà có thể 200-300g/ngày. Trong món ăn 40-80g. Trẻ em giảm liều.

**Kiêng kỵ:**

* Với trường hợp lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, ung thư buồng trứng cần thận trọng vì hoạt tính estrogen.

* Người đang có thực tà, đầy bụng, thấp nhiệt nặng không nên dùng đơn độc liều cao vì tính bổ nê trệ.

* Kiêng sắt, đồng khi chế biến.

7. Bài thuốc có Sơn Dược

**1. Sâm Linh Bạch Truật Tán - kiện Tỳ chỉ tả gốc có Sơn Dược:**

Bạch truật 80g, Đảng sâm 80g, Chích cam thảo 80g, Sơn dược 80g, Bạch linh 80g, Trần bì 30g, Sa nhân 40g, Liên nhục 40g, Ý dĩ nhân 40g, Cát cánh 40g, Biển đậu sao 60g. Tán bột mịn mỗi lần 8-12g uống với nước sôi để nguội.

**2. Tiêu chảy kéo dài do Tỳ hư:**

Hoài sơn 10g, Bạch truật 8g, Trần bì 5g, Bạch phục linh 6g sắc với 700ml chia 2-3 lần.

**3. Di tinh, mộng tinh, bổ thận:**

Hoài sơn 10g, Bạch truật 8g, Khiếm thực 10g, Sơn thù du 6g sắc 700ml chia 3 lần.

**4. Bổ Phế trị ho - viêm phế quản mạn:**

Hoài sơn 10g, Mạch môn 10g, Bách hợp 10g, Sa sâm 6g sắc hàng ngày. Hoặc sơn dược sống 100-200g sắc uống thay trà.

**5. Đái tháo đường - Ngọc dịch thang gia giảm:**

Hoài sơn 20-30g, Thiên hoa phấn 12g, Hoàng kỳ 16g, Ngũ vị tử 6g, Kê nội kim 8g sắc uống. Hoặc Tri mẫu, Cát căn, Hoàng kỳ, Hoa phấn mỗi vị 12g, Ngũ vị tử 6g, Sơn dược 24g.

**6. Lục Vị Địa Hoàng Hoàn - tư bổ Can Thận:**

Thục địa 20-32g, Hoài sơn 10-16g, Sơn thù 10-16g, Đơn bì 8-12g, Phục linh 8-12g, Trạch tả 8-12g tán bột luyện mật hoàn 8-12g/lần ngày 2-3 lần, trị tiểu đêm, tăng cholesterol, huyết áp cao mờ mắt do can thận âm huyết kém.

**7. Món ăn thuốc:**

* Canh hoài sơn sườn lợn: Sườn 300g, Hoài sơn 300g, gừng hành hầm 20 phút kiện Tỳ.

* Cháo hoài sơn: Bột mì 100g, Hoài sơn tươi 100g, hành gừng đường nấu cháo ăn khi đói trị tiêu hóa kém, mồ hôi trộm.

* Rượu hoài sơn: Sơn dược 400g, rượu trắng 3 lít, đường 500g ngâm 1 tháng, mỗi lần 1 ly nhỏ trước cơm ngày 2 lần cường tinh định thần.

Bác muốn mình soạn sẵn thang Hoài sơn cho case tỳ hư tiêu chảy hay thận hư di tinh?

SƠN THÙ

Sơn Thù chính là Sơn Thù Du - Táo Bì, vị cố tinh sáp niệu chủ lực trong nhóm bổ Can Thận.

1. Danh pháp - Bộ phận dùng

* **Tên khác:** Sơn thù du, Thù nhục, Sơn thù nhục, Táo bì, Nhục táo, Trần du nhục.

* **Tên khoa học:** *Cornus officinalis* Sieb. et Zucc. Họ Sơn thù - Cornaceae

* **Tên thuốc:** Fructus Corni - Sơn thù nhục

* **Bộ phận dùng:** Quả chín đã phơi hay sấy khô, bỏ hạt. Quả hình trứng dài 1-1,5cm, rộng 0,5-1cm, ngoài đỏ tía đến tím đen nhăn nheo sáng bóng, đỉnh có sẹo tròn của đài, chất mềm, mùi nhẹ, vị chua đắng nhẹ. Chỉ chọn quả thịt dày màu hồng đỏ nhuận, bóng, loại thịt mỏng màu nhạt là kém.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái:** Cuối mùa thu đầu mùa đông khi vỏ quả chuyển đỏ, thường tháng 8-10. Hái về nhúng qua nước sôi vài phút cho chín tái rồi kịp thời bóc bỏ hạt lấy cùi, phơi hoặc sấy nhẹ đến khô. Hoặc sấy ở nhiệt độ thấp.

* **Bào chế:**

- **Sơn thù nhục:** Loại bỏ tạp chất và hạt còn sót lại là dùng được. Hạt không dùng làm thuốc, phải bỏ sạch vì hạt có tác dụng hoạt tinh làm giảm hiệu quả.

- **Tửu Sơn thù nhục - sao rượu:** Lấy Sơn thù nhục sạch trộn đều với rượu, cứ 10kg Sơn thù nhục dùng 0,6-1L rượu, cho vào lọ đậy kín đun cách thủy đến khi hút hết rượu, lấy ra sao khô. Có cách dùng 60ml rượu cho 1kg thịt quả.

- **Sơn thù chưng:** Cho Sơn thù nhục vào lồng hấp 3 giờ đến khi có màu đen, phơi khô.

* **Bảo quản:** Nơi khô ráo tránh ẩm. Dược liệu phải chứa không dưới 0,6% loganin.

3. Thành phần hóa học

Hệ chất đa dạng trong thịt quả:

* **Iridoid glycosid là chất đánh dấu:** morroniside - moromisid C17H26O11, 7-methyl morroniside, loganin C16H26O10, sworozide C16H22O9, cornuside, secologanin, cornin - verbenalin C17H24O10 tương tự hoạt chất cây Cỏ roi ngựa.

* **Tannin:** cornus-tannin 1,2,3, isoterchebin, tellimagradin I II, cornusiin A,B,C, tanin thường 13% phản ứng saponozit.

* **Acid hữu cơ:** malic, gallic, tartaric, glyoxylic, ursolic.

* **Khác:** saponin, glucoside, vitamin A C E, acid amin valine histidine serine threonine, isoterchebin, phytochemistry, khối inulin, tinh thể calci oxalat.

4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị:** Vị chua, sáp, hơi chua se hơi đắng, tính vi ôn - hơi ấm.

* **Quy kinh:** Vào kinh Can, Thận.

5. Công năng - Chủ trị

**Công năng:** Bổ Can Thận, cố tinh sáp niệu, bí tinh tráng nguyên khí, ôn can liễm tinh, chỉ hãn chỉ huyết, trợ thủy tạng, phá trưng kết, noãn yêu tất, trợ ngũ tạng.

**Chủ trị:** Di mộng tinh, tiểu tiện nhiều, đái dầm, đau lưng gối, ù tai, mồ hôi nhiều - tự hãn đạo hãn, phụ nữ khí hư, rong kinh rong huyết, can hư chóng mặt, liệt dương, hàn nhiệt, hư nhiệt khiến mồ hôi ra nhiều, suy nhược cơ thể, mắt mờ người già.

**Dược lý hiện đại:**

* Chống đông máu: ức chế ngưng tập tiểu cầu.

* Kháng khuẩn: nước sắc ức chế trực khuẩn lỵ, thương hàn, tụ cầu vàng.

* Hạ đường huyết nhẹ, hạ huyết áp, lợi tiểu trên súc vật.

6. Liều dùng - Kiêng kỵ

**Liều dùng:** Ngày 6-12g dạng sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp. Khi cấp cứu vòng nguy kịch mồ hôi ra xối xả có thể tăng lên 20-30g. Dùng 10-15 viên hoàn bằng hạt ngô ngày 2 lần trước ăn 15 phút trong Lục vị.

**Kiêng kỵ:**

* Dùng thận trọng khi tiểu khó, tiểu ít, tiểu tiện rắt buốt, thấp nhiệt, hỏa thịnh, thực nhiệt sốt cao viêm nhiễm cấp không được dùng vì tính thu liễm mạnh giữ tà lại.

* Không dùng cho người bị thấp nhiệt, tiểu tiện ít, thanh niên đang độ phát dục có viêm tiết niệu cấp.

* **Tương kỵ:** Sơn thù nhục sợ Phòng kỷ, Phòng phong và Cát cánh. Dùng phối hợp với Liễu thực cho kết quả tốt.

* Bắt buộc bỏ hạt.

7. Bài thuốc kinh điển có Sơn Thù

**1. Lục Vị Địa Hoàng Hoàn - gốc bổ thận âm:**

Thục địa 320g, Hoài sơn và Sơn thù du mỗi vị 180g, Phục linh, Trạch tả, Mẫu đơn bì mỗi vị 120g. Thục địa giã mềm trộn bột các vị còn lại thêm mật làm viên bằng hạt ngô, mỗi lần 10-15 viên ngày 2 lần trước ăn. Trị thận hư lưng đau gối mỏi, ù tai, di tinh, trẻ chậm phát triển, miệng lưỡi lở loét.

**2. Bát Vị, Kim Quỹ Thận Khí Hoàn:**

Lục Vị gia Quế chi, Phụ tử ôn thận dương.

**3. Trị suy nhược cơ thể và thần kinh do thận hư - ù tai điếc tai tiểu nhiều váng đầu liệt dương di tinh:**

Xạ hương 0,1g, Sơn thù nhục, Đương quy, Bổ cốt chỉ mỗi vị 10g tán bột luyện mật hoàn uống với nước muối nhạt.

**4. Trị mồ hôi trộm:**

Sơn thù 10g, Phù tiểu mạch 12g, Sinh mẫu lệ 15g sắc trước 10-15 phút, Câu kỷ tử 12g.

**5. Trị tiểu són tiểu nhiều người già:**

Ích trí nhân, Mẫu lệ, Sơn thù nhục, Ngũ vị tử, Nhân sâm các vị bằng nhau tán bột làm viên hoặc sắc uống.

**6. Trị kinh nguyệt ra nhiều do tiểu cầu giảm, cơ thể suy yếu:**

Sơn thù 20g, Thục địa 20g, Đương quy 12g, Bạch thược 12g sắc uống.

**7. Trị tăng cholesterol máu:**

Phục linh, Trạch tả, Đơn bì mỗi vị 8g, Thục địa 20g, Sơn thù và Hoài sơn mỗi vị 10g sắc uống.

**8. Gà ác hầm Địa hoàng Sơn thù du - cố tinh bổ thận, xuất tinh sớm:**

Thục địa, Sơn thù du mỗi vị 20g, gà ác 1 con, Tri mẫu, Phục linh, Hoàng bá mỗi vị 10g hầm nhừ ăn ngày 2 lần 7 ngày.

Bác hay dùng Sơn thù trong Lục vị hay Bát vị nhiều hơn? Nếu bệnh nhân can thận âm hư kèm thấp nhiệt tiểu rắt, nên giảm Sơn thù xuống 6g và gia thêm Hoàng bá, Tri mẫu.

SƠN TRA

Sơn Tra chính là Táo Mèo - vị tiêu thực hóa tích số 1 cho thịt mỡ, lại kiêm hoạt huyết giảm mỡ máu.

1. Danh pháp - Bộ phận dùng

*** Tên khác:** Táo mèo, Chua chát, Hồng quả, Sơn lý hồng, Yên chi, Gan, Co nát.

* **Tên khoa học:**

- Bắc Sơn Tra: *Crataegus pinnatifida* Bunge.

- Nam Sơn Tra / Táo mèo Việt Nam: *Docynia indica* (Wall.) Decne, *Malus doumeri*, *Crataegus cuneata* Sieb. et Zucc. Cùng họ Hoa hồng - Rosaceae.

* **Bộ phận dùng:** Quả chín già phơi hay sấy khô - Fructus Crataegi. Quả hạch hình cầu hoặc trứng, khi chín vàng hồng hoặc đỏ sẫm, thịt dày vị chua chát hơi ngọt hậu, trong có 3-5 hạt cứng.

Tại Việt Nam mọc hoang và trồng nhiều ở Yên Bái - Mù Cang Chải, Lào Cai - Sapa, Sơn La, Hà Giang.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái:** Mùa thu tháng 8-10, hái quả chín vàng đều không sâu dập.

* **Chế biến thô:** Rửa sạch thái lát ngang hoặc dọc, phơi khô hoặc sấy nhẹ. Lát khô chuẩn màu đỏ nâu thơm đặc trưng.

* **Bào chế:**

- **Sinh Sơn Tra:** sống, thiên về hoạt huyết tán ứ, tiêu thực.

- **Tiêu Sơn Tra - sao vàng:** sao vàng tăng tiêu thực.

- **Sơn Tra than - sao cháy:** sao cháy đen còn vị, tăng thu liễm chỉ tả, cầm tiêu chảy.

* **Khác:** Ngâm rượu, làm giấm táo mèo để chiết dược chất.

* **Bảo quản:** Dễ hút ẩm mốc do nhiều đường và acid, để túi kín, hũ thủy tinh khô ráo.

3. Thành phần hóa học

Sức mạnh tiêu thực giảm mỡ đến từ:

* **Flavonoid:** quercetin, hyperoside, quexetrin, quexetin - chống oxy hóa bảo vệ tim mạch.

* **Acid hữu cơ:** citric, tartaric, crataegic, caffeic, oleanolic, ursolic, chlorogenic, crataegolic - kích thích enzyme tiêu hóa.

* **Vitamin và dinh dưỡng:** vitamin C rất cao, B2, caroten, fructose, protid 0,7%, lipid 0,2%, hydrat carbon 22%, đường 16,4%, tanin 2,76%, 2,7% acid hữu cơ.

* **Khác:** amygdalin, acetylcholine, choline, protid, calci, photpho, sắt, pectin - xơ hòa tan giảm hấp thụ cholesterol, triterpenoid, khoáng K Ca Mg.

4. Tính vị - Quy kinh

* **Vị:** Chua, ngọt, hơi chát. Tính hơi ôn, có tài liệu ghi tính lạnh, không độc.

* **Quy kinh:** Vào kinh Tỳ, Vị và Can. Có tài liệu ghi Tỳ Vị Can.

Công năng: Tiêu thực hóa trệ, hóa tích, hoạt huyết tán ứ, thu liễm chỉ tả, hành khí tán hàn, cường tim, giáng áp, lợi thủy.

5. Tác dụng dược lý

**YHCT:** Tiêu thức ăn đặc biệt là thịt mỡ, trị đầy bụng không tiêu, đau bụng, tiêu chảy, mỡ máu, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, hoại huyết, dị ứng nổi ban, đau nhức khớp, viêm tinh hoàn, thống kinh do huyết ứ, loét miệng họng do cam tích.

**YHHD:**

* Giảm mỡ máu: pectin và flavonoid giảm LDL và triglycerid, ngăn xơ vữa.

* Tim mạch: giãn mạch vành, tăng lưu lượng máu cơ tim, ổn định nhịp, cường tim.

* Tiêu hóa: acid hữu cơ kích thích tiết pepsin và acid dạ dày, giảm đầy trướng.

* Giảm acid uric, lợi tiểu, bảo vệ gan chống gan nhiễm mỡ, kháng khuẩn đường ruột, chống u bướu.

6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Ăn uống đình trệ do thịt mỡ, đầy bụng trướng hơi, tiêu chảy kiết lỵ, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, đau bụng kinh do huyết ứ, đau bụng sau sinh do ứ.

**Liều dùng:**

* Khô sắc uống: 8-15g/ngày, an toàn 8-20g, thường dùng 6-12g trong bài thuốc.

* Bột: 2-4g/lần ngày 2-3 lần.

* Rượu: 20-30ml/ngày sau ăn.

* Trà: 3-5 lát hãm hàng ngày.

**Kiêng kỵ:**

* Không dùng khi bụng đói do acid cao gây kích ứng xót bụng.

* Người viêm loét dạ dày tá tràng nặng, đa toan dịch vị, tỳ vị hư yếu nặng không có tích trệ không nên dùng. Người xưa nói Sơn Tra chỉ tiêu không bổ, ăn nhiều hao khí hại răng.

* Phụ nữ mang thai thận trọng không dùng liều cao kéo dài vì hoạt huyết nhẹ thúc co bóp tử cung.

* Đang uống thuốc bổ thì kiêng Sơn Tra.

* Vệ sinh răng miệng sau khi dùng vì acid mòn men răng.

* Không lạm dụng dài ngày hao tổn chính khí.

7. Bài thuốc có Sơn Tra

**1. Tiêu thực hóa tích - đầy bụng không tiêu:**

Sơn tra 10g, Mạch nha 10g, Thần khúc 10g sắc uống sau ăn ấm. Hoặc Sơn tra sống 20g, Mầm mạch sao 20g sắc uống trị nôn ọe.

**2. Cháo Sơn tra Thần khúc:**

Sơn tra 30g, Thần khúc 15g, gạo tẻ 100g, đường trắng 30g. Sắc Sơn tra Thần khúc lấy nước bỏ bã nấu cháo trị ăn kém chậm tiêu.

**3. Giảm mỡ máu, ổn định huyết áp:**

Sơn tra 15g, Hà diệp - lá sen 10g hãm trà uống hàng ngày. Hoặc Sơn tra và Mạch nha chế thành trà pha uống ngày 2 lần mỗi gói 30g trong 3 tuần.

**4. Đau bụng kinh do huyết ứ, sau sinh ứ trệ đau bụng:**

Sơn tra 15g, đường đỏ vừa đủ sắc lấy nước pha đường uống nóng trước kỳ kinh. Hoặc Sơn tra 60g, đường trắng 20g, đường đỏ 20g, chè vụn 6g sắc lấy nước hãm nửa giờ uống trị lỵ thời kỳ đầu.

**5. Rượu Sơn tra Long nhãn Đại táo - bổ huyết, đau khớp:**

Sơn tra 100g, Long nhãn 100g, Đại táo 30g, đường hoa mai 30g, rượu 1 lít ngâm 10-20 ngày, uống trước ngủ 30-50ml.

**6. Hỗ trợ Gout giảm acid uric:**

Sơn tra khô 10g, Kỷ tử 5g hãm nước sôi uống hàng ngày.

Bác phòng khám hay gặp bệnh nhân mỡ máu cao kèm tỳ hư, nên dùng Tiêu Sơn Tra 10g phối với Hà diệp, Quyết minh tử và nhớ dặn bệnh nhân uống sau ăn, súc miệng sau uống để bảo vệ dạ dày và men răng.

SỬ QUÂN TỬ

Sử Quân Tử - Quả Giun là vị sát trùng tẩy giun số 1 cho nhi khoa.

1. Danh pháp - Bộ phận dùng

* **Tên khác:** Dây giun, Quả giun, Quả nấc, Bính cam tử, Ngũ lăng tử, Mác giáo thun.

* **Tên khoa học:** *Quisqualis indica* L. nay là *Combretum indicum* (L.) DeFilipps, họ Bàng - Combretaceae.

* **Bộ phận dùng:** Hạt đã phơi hay sấy khô từ quả già - Semen Quisqualis, còn gọi Sử quân nhục.

**Mô tả:** Dây leo gỗ, cành mảnh, lá đơn mọc đối hình bầu dục có lông mịn. Hoa ống mọc chùm đầu cành, mới nở trắng sau chuyển hồng rồi đỏ. Quả hình trái xoan có 5 cạnh lồi dọc, đầu nhọn, mặt cắt ngang hình sao 5 cánh, khi chín nâu sẫm. Trong mỗi quả có 1 hạt hình thoi dài 1,5-2,5cm, đường kính 0,5-1cm, vỏ nâu nhạt mỏng nhăn dễ bóc, hai lá mầm trắng ngà, nhân mềm màu vàng vị ngọt, nhiều dầu.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái:** Tháng 9-11 khi quả già, hái về đập lấy hạt.

* **Chế biến:**

- Dùng nhân: Bỏ vỏ, lấy nhân sao thơm hoặc để cả vỏ giã nát.

- Cách khác: Ngâm nhân trong nước qua đêm, sao vàng, bỏ lớp màng bên ngoài.

* **Bảo quản:** Nơi khô ráo tránh ánh nắng. Loại quả hơi bầu bầu to, vỏ cứng nâu đen, nhân trắng vàng nâu nhiều dầu không vụn nát là tốt.

3. Thành phần hóa học

* **Dầu béo:** 20-27% - 21-22% theo nhiều tài liệu, màu xanh lục sền sệt vị nhạt, không có tác dụng tẩy giun. Gồm oleic, stearic, linoleic, chất gôm, đường.

* **Hoạt chất tẩy giun:** acid quisqualic và muối kali của nó kali quisqualat - C10H16O10N6K3, chiếm 19-20% acid citric và kali quisqualat. Theo Trung Hoa y học tạp chí 1952 muối kali của acid này tác dụng tương tự santonin.

* **Khác:** flavonoid, steroid, saponin, acid phenol, carbohydrate.

4. Tính vị - Quy kinh

* Vị ngọt, tính ôn, không độc.

* Đi vào hai kinh Tỳ và Vị.

Công năng: Sát trùng, kiện Tỳ Vị, tiêu tích, trị cam. Chữa hết thảy các chứng cam của trẻ em tiểu tiện đục, tả lỵ, lở ngứa.

5. Tác dụng dược lý

* **Tẩy giun:** Tác dụng rõ trên giun đũa, giun kim, lâm sàng năm 1955 dùng cho 116 học sinh giáo viên đạt 68,9%.

* **Tác dụng phụ gây nấc:** Thí nghiệm Đại học Y Dược Hà Nội 1958 ghi nhận tác dụng phụ là gây nấc, uống quá nhiều thì mệt. Tiêm dưới da chuột nước sắc sau vài phút mỏi mệt hô hấp chậm không đều, sau 1,2 giờ co quắp chết, liều tối thiểu gây chết 0,02g/kg thể trọng.

6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Giun đũa, giun kim, trùng roi đường ruột, cam tích trẻ em đầy bụng đi ngoài phân lỏng, tiêu hóa kém do giun, hư thũng mặt phù nề, suy dinh dưỡng tiêu chảy do giun, giun chui ống mật đau quặn, đau nhức răng, lở ngứa đầu mặt.

**Liều dùng:**

* Trẻ em: 3-5 nhân, tối đa 6-12g bỏ vỏ rang ăn hoặc sắc uống trước khi ngủ.

* Người lớn: 10 nhân, tối đa 20g, thường 15g/ngày. Trẻ dưới 1 tuổi 3g/ngày chia 1-2 lần, 1-3 tuổi 5g/ngày.

* Có thể dùng riêng hoặc phối với Binh lang - hạt cau và Đại hoàng.

* Dùng ngoài: sắc ngậm chữa nhức răng, ngậm nhiều lần không kể liều.

**Kiêng kỵ:**

* Kỵ trà nóng - không uống chung với nước trà nóng sẽ gây tiêu chảy. Sử quân tử kỵ thức ăn nóng.

* Không dùng cho người không có trùng tích và người tỳ vị hư hàn. Người tỳ vị hư hàn dùng nhiều sẽ bị nấc.

* Quá liều gây nôn mửa, chóng mặt, khó chịu, mệt. Dùng theo chỉ định.

* Trẻ em phải có người lớn giám sát.

7. Bài thuốc có Sử Quân Tử

**1. Trị giun kim, giun đũa:**

6-12g hạt bỏ vỏ rang ăn hoặc đun nước uống trước ngủ.

**2. Trị giun đũa kèm táo bón:**

Sử quân tử 8g, Đại hoàng 8g, Tân lang - Binh lang 16g, Hoàng cầm 8g, Thạch lựu bì 16g, Cam thảo 4g tán bột mỗi lần 12g uống với nước sôi để nguội.

**3. Trị trẻ tiêu hóa kém do giun:**

Sử quân tử bỏ vỏ 40g, Thóc ngâm nảy mầm 10g sao vàng tán bột trộn mật ong cho trẻ ăn 1-2 thìa sau ăn no.

**4. Trị cam tích đầy bụng đi ngoài phân lỏng trẻ em:**

Sử quân tử 12g, Hậu phác 8g, Kha tử 12g, Trần bì 6g, Cam thảo 4g sắc uống.

**5. Trị giun chui ống mật đau quặn:**

Sử quân tử 12g, Tân lang 12g, Chỉ xác 12g, Khổ luyện bì 12g, Quảng mộc hương 8g, Ô mai 4g sắc uống trong ngày.

**6. Trị trẻ hư thũng mặt phù nề:**

Sử quân tử 40g bỏ vỏ lấy nhân tẩm mật sao thơm tán bột mỗi lần 4g hòa với nước cơm hoặc cháo.

**7. Trị suy dinh dưỡng tiêu chảy do giun:**

Sử quân tử 80g, Hoài sơn 80g, Thần khúc 80g, Bạch đậu khấu 40g, Sơn tra 40g, Binh lang 20g, Sài hồ 6g, Mạch nha 6g, Lô hội 5g tán bột vê viên mỗi lần 4-8g.

**8. Chữa đau nhức răng:**

10 quả Sử quân tử đập dập đun với 200ml nước 15 phút ngậm nhiều lần trong ngày.

**9. Chữa lở ngứa đầu mặt:**

Nhân hạt ngâm với dầu thơm 3-5 ngày bôi trước ngủ.

Bác dùng cho nhi khoa nhiều, nên sao thơm nhân lên cho giảm nấc và dặn phụ huynh không cho con uống trà đặc sau khi ăn hạt.

Bài Thuốc Vị Thuốc Vần - S

Không có nhận xét nào:

LƯƠNG Y HOÀNG VĂN QUẬN

Lương Y Hoàng Văn Quận

Y Học Cổ Truyền

Nhân Viên

Y Học Cổ Truyền

Y Học Cổ Truyền

Y Học Cổ Truyền

Phòng Khám Đông Y : Làng Ngọc Tỉnh, Xã Xuân Trường, Ninh Bình - Zalo : 0984685200