Bài Thuốc Vi Thuốc Vân - Q

QUA LÂU NHÂN

                                     

Qua Lâu Nhân là 1 trong 4 vị thuốc lấy từ cây Qua Lâu, mỗi bộ phận có công dụng khác nhau. Bạn cần phân biệt rõ để dùng đúng:

* **Toàn Qua Lâu** - Fructus Trichosanthis: Cả quả

* **Qua Lâu Bì** - Pericarpium Trichosanthis: vỏ quả phơi khô

* **Qua Lâu Nhân** - Semen Trichosanthis: hạt phơi/sấy khô - vị đang hỏi

* **Thiên Hoa Phấn** - Radix Trichosanthis: rễ củ

 1. Tên khoa học, mô tả

* **Tên khác:** Hạt thảo ca, quát lâu nhân

* **Tên khoa học:** *Trichosanthes spp.*, chủ yếu là *Trichosanthes kirilowii Maxim., Trichosanthes multiloba Miq.* v.v... đều thuộc họ Bí *Cucurbitaceae*.

* **Mô tả dược liệu:** Hạt hình trứng dẹt, dài 12-15mm, rộng 6-10mm, dày ~3,5mm. Mặt ngoài nâu nhạt đến nâu thẫm, nhẵn, quanh mép có rãnh tròn 1mm, đỉnh nhọn có rốn lõm. Vỏ ngoài cứng, trong là màng mỏng màu lục xám bọc 2 lá mầm trắng vàng chứa nhiều dầu. Mùi nhẹ, vị hơi ngọt dịu, hơi đắng.

 2. Phân bố, thu hái, chế biến thô

Cây là dây leo, lá xẻ như lá bí ngô, hoa đơn tính màu trắng. Ở Việt Nam mới phát hiện và thu mua chủ yếu ở Cao Bằng.

Mùa thu hoạch hạt từ tháng 6 đến tháng 9. Quả chín màu đỏ, bổ lấy hạt, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô. Rễ thu vào mùa thu để làm Thiên Hoa Phấn.

 3. Cách bào chế

1. **Dạng sống:** Hạt phơi khô để nguyên, dùng trực tiếp trong thang sắc - tác dụng nhuận tràng mạnh, dễ gây xổ.

2. **Sao vàng:** Sao nhỏ lửa đến vàng thơm, làm giảm tính hàn và tính trơn.

3. **Qua Lâu Sương - dạng hay dùng nhất:** Giã nát Qua Lâu Nhân, bọc vải ép kiệt dầu, lấy bã tán bột mịn.

    > Qua lâu nhân có nhiều dầu béo nên có tác dụng gây xổ mạnh, Qua lâu bì tác dụng nhẹ, Qua lâu sương thì có tác dụng hòa hoãn hơn.

    Trên lâm sàng hiện nay hay dùng Qua Lâu Sương để trị ho mà không lo tiêu chảy.

 4. Thành phần hóa học

* **Theo tài liệu kinh điển:** Trong hạt có chừng 25-26% chất dầu, trong đó axit không no chiếm tới 66,5%, axit béo no chừng 30%.

* **Theo nghiên cứu hiện đại:** Hạt chứa 16,8% axit béo không bão hòa, 5,46% protein và 17 loại axit amin, saponin, nhiều vitamin và 16 loại nguyên tố vi lượng như canxi, sắt, kẽm, selen.

    Ngoài ra còn có: dầu béo chứa acid trichosanic, linoleic, oleic; triterpen saponin, phytosterol, alkaloid, trichosanthin, multiflorenol.

Trong rễ có rất nhiều tinh bột, có chừng 1% saponozit.

 5. Y học hiện đại - YHHD

Theo Đông y cổ Qua lâu bì có tác dụng thanh phế hóa đàm, Qua lâu nhân có tác dụng nhuận phế hóa đàm, nhuận tràng thông tiện.

Các nghiên cứu dược lý ghi nhận:

* **Tim mạch:** Thuốc có tác dụng giãn động mạch vành rõ rệt, gia tăng lưu lượng máu của động mạch vành, chống thiếu oxy và hạ mỡ máu

* Kháng viêm, chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch

* Hỗ trợ hạ đường huyết, hạ lipid máu, giảm cân

* Ức chế sự tăng sinh tế bào ung thư và ức chế HIV in vitro - chủ yếu là nghiên cứu tiền lâm sàng.

 6. Tinh vị - Quy kinh

* **Tài liệu cổ:** Qua lâu vị ngọt tính hàn; vào 3 kinh Phế, Vị và Đại tràng.

* **Mô tả hiện nay:** Vị ngọt, hơi đắng, tính hàn. Một số sách ghi thêm vị cam, đắng.

* Quy kinh: Phế, Vị, Đại trường. Có tài liệu quy thêm Tâm kinh.

 7. Tác dụng - Chủ trị

**Tác dụng:** Thanh nhiệt hóa đàm, nhuận phế chỉ khái, khoan hung tán kết, nhuận táo hoạt trường. Thiên hoa phấn thì sinh tân, chỉ khát, giáng hỏa nhuận táo, bài nùng tiêu thũng.

**Chủ trị:**

* Ho do phế nhiệt, đàm đặc vàng, ho gà, áp xe phổi

* Hung tý, đau thắt ngực, ngực sườn đầy tức do đàm trọc bế tắc

* Đại tiện táo kết, phân khô do tân dịch hao

* Viêm vú, sưng vú, mụn nhọt sưng đau

 8. Liều dùng

Liều dùng hằng ngày: 12-16g dưới dạng thuốc sắc. Tài liệu khác ghi 12-16g/ngày.

Trong thang: Toàn Qua Lâu 12-20g, Qua Lâu Nhân 10-15g. Dùng Qua Lâu Sương liều tương đương.

 9. Kiêng kỵ

* **Thập bát phản:** Phản với Ô đầu, Phụ tử, Thiên hùng, Ô uế - tuyệt đối không phối hợp.

* Tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, dương hư, hàn đàm không dùng vì tính hàn hoạt tràng.

* Phụ nữ có thai thận trọng, người tân dịch hư mà không có thực nhiệt tránh dùng.

* Quá liều dễ gây đau dạ dày, buồn nôn, nôn, đau bụng và tiêu chảy.

 10. Đơn thuốc, bài thuốc có Qua Lâu Nhân

**1. Tiểu Hãm Hung Thang - Thương Hàn Luận:** Trị đàm nhiệt kết ở tâm hạ, ngực sườn đầy đau, ấn vào đau tăng.

Hoàng liên 4-8g, Khương Bán hạ 8-12g, Toàn qua lâu nhân 12-20g. Sắc uống. Ý: Qua lâu thanh nhiệt, trừ đàm, tán kết, lợi đại tiện.

**2. Qua Lâu Giới Bạch Bạch Tửu Thang - Kim Quỹ Yếu Lược:** Trị hung tý, đau thắt ngực.

Toàn Qua Lâu 1 quả 15-20g, Giới Bạch - củ hành tăm 12g, Bạch tửu 100ml. Sắc.

**3. Bối Mẫu Qua Lâu Tán:** Trị ho do phế nhiệt đàm đặc.

Qua Lâu Nhân 12g, Xuyên Bối Mẫu 8g. Tán bột hoặc sắc.

**4. Bài chữa táo bón đơn giản:**

Qua lâu nhân 15g, Cam thảo 3g, đem sắc lấy nước dùng. Cho một ít mật nếu khó uống.

**5. Bài chữa viêm tuyến vú cấp, vú sưng nóng đỏ đau:**

Qua lâu nhân, Bồ công anh và Kim ngân hoa mỗi vị 15g sắc đặc uống.

**6. Bài chữa viêm phế quản, áp xe phổi, đau thắt ngực do đàm vàng:**

Qua lâu nhân và Bồ công anh mỗi vị 12g; Toàn qua lâu và Ý dĩ nhân mỗi vị 15g; Kim ngân hoa, Bán hạ và Cát cánh mỗi vị 10g; Hoàng liên 4g. Sắc uống.

**7. Bài chữa viêm họng, mất tiếng - dùng Qua Lâu Bì:**

Qua lâu bì 10g, bạch cương tàm 10g, cam thảo 10g, gừng tươi 4g, nước 500ml sắc còn 150ml chia 2 lần.

> Thông tin trên chỉ mang tính tham khảo. Qua Lâu Nhân có dầu, có saponin, dùng sai liều dễ gây tiêu chảy, nôn. Bạn nên tham khảo bác sĩ YHCT / thầy thuốc có chuyên môn trước khi dùng, đặc biệt nếu đang dùng thuốc tim mạch, chống đông, hoặc có bệnh nền tiêu hóa.

QUÁN CHÚNG

Cây Quán Chúng - đây là một vị thuốc cầm máu, tẩy giun rất mạnh trong Đông y, nguồn gốc thì lại rất phức tạp.

 1. Tên gọi - Tên khoa học

* **Tên khác:** Hoạt thủy quán chúng, Lưỡi hái, Ráng núi, Thần tiễn căn

* **Tên khoa học chính thống nhất hiện nay:** *Cyrtomium fortunei* J.Sm. - họ Dương xỉ Dryopteridaceae. Trong Dược điển cũ còn ghi là *Cyrtomium fotunei J.Smi*, họ Dương xỉ Polypodiaceae

* **Thực tế sử dụng:** Tên Quán Chúng là tên chung chỉ thân rễ phơi khô của rất nhiều cây quyết khác nhau. Các loài hay gặp là:

  - *Dryopteris crassirhizoma* Nakai - Thổ hành lân mao quyết

  - *Cyrtomium fortunei* J.Sm.

  - *Woodwardia unigemmata*, *Osmunda japonica*... ở Sapa, Lào Cai

> Ý nghĩa tên: Quán là xâu, chuỗi - Chúng là nhiều, vì vị thuốc trông giống như nhiều cành xâu vào gốc cây cho nên đặt tên như vậy

 2. Mô tả - Phân bố

Cây mọc ở khe núi, hình giống đuôi chim chả, da đen, thịt đỏ.

Đặc điểm để nhận: cây có rễ và thân thẳng đứng, những lá non mọc thành túp, mỗi lá có cuống dài 5-20cm có vảy, phiến lá hình lông chim dài 15-35cm, hình như một lông vũ của chim. Ổ tử nang phân bố đều từ gần gân chính đến mép lá.

Ở Việt Nam chưa có điều tra quy mô, ghi nhận rải rác ở Sapa, Cao Bằng, các vùng núi ẩm. Ở Trung Quốc phân bố ở Đông Bắc, Tứ Xuyên, Hồ Nam, Phúc Kiến...

 3. Thu hái và bào chế

* **Thu hái:** Vào mùa hè, mùa thu đào lấy thân rễ, rửa sạch đất cát, cắt bỏ phần trên mặt đất, rễ con, rồi phơi hay sấy khô.

* **Cách dùng:** Khi dùng ngâm nước cho mềm rồi thái mỏng sắc uống hay tán bột. Có khi sao cháy đen mới dùng - gọi là Quán Chúng thán, để tăng tác dụng cầm máu.

 4. Thành phần hóa học

Do nguồn gốc hỗn loạn nên thành phần cần xác minh lại theo từng loài. Theo Dược học tạp chí Nhật, trong Đông bắc quán chúng có filixin, filmaron C47H56O16, albaspidin C25H32O8. Filixin thủy phân cho axit filixic và aspidinola, ngoài ra còn axit filmaric, chất béo.

Tài liệu khác ghi thành phần gồm nixin, filmaron, albaspidin, khi thủy phân cho axit filixic và aspidinol.

Chính filixin, filmaron này là chất tẩy sán, tương tự như trong Dương xỉ đực *Aspidium filix-mas* của Tây y.

 5. Tinh vị - Quy kinh - Liều dùng

* **Tính vị:** Vị đắng, hơi hàn, có tác dụng thanh nhiệt, hoạt huyết, tán ứ, cầm máu, giải độc, sát trùng, dự phòng bệnh thời khí.

* **Quy kinh:** Vào Can, Tỳ, Vị.

* **Liều dùng:** Ngày dùng 6 đến 12g dạng sắc hoặc bột.

 6. Y học hiện đại - YHHD

Y học hiện đại coi Quán Chúng là thuốc tẩy sán dây mạnh. Filicin làm tê liệt cơ sán, gây độc với sán. Ngoài ra có tác dụng kháng khuẩn, cầm máu, kháng virus nhẹ.

Nhưng filicin cũng độc với gan, thần kinh nếu dùng quá liều nên Tây y hiện nay ít dùng đơn độc, thường thay bằng thuốc tổng hợp an toàn hơn.

 7. Tác dụng - Chủ trị theo YHCT

* Trừ tà nhiệt, chất độc chứa trong bụng, phá trưng hà, trị bạch thốn trùng.

* Cầm máu: băng huyết, rong kinh, chảy máu mũi, đại tiện ra máu, nôn ra máu

* Sát trùng: chữa lỵ, giun đũa, sán dây, bạch đới

* Phòng ôn dịch - ngày xưa cho vào bể nước ăn để giải độc thời khí.

 8. Kiêng kỵ

Sách cổ ghi: những người tỳ hư, vị hàn không thực nhiệt không được dùng.

Không dùng cho phụ nữ có thai, người suy gan, trẻ nhỏ suy kiệt. Không dùng chung với dầu béo, rượu nhiều vì làm tăng hấp thu filicin gây ngộ độc. Dùng quá liều gây đau bụng, nôn, tiêu chảy, mờ mắt, tổn thương gan.

 9. Đơn thuốc kinh nghiệm

**1. Chữa băng huyết, rong huyết:**

Quán chúng 20g sắc với rượu mà uống.

**2. Xích bạch đới lâu ngày, mất máu nhiều:**

Một củ quán chúng để nguyên, tẩm dấm cho ướt, nướng thơm để nguội tán nhỏ. Ngày uống 2 lần, mỗi lần 6g, dùng rượu chiêu thuốc.

**3. Chữa lỵ - kinh nghiệm Diệp Quyết Tuyền:**

Quán chúng sao vàng tán bột, kim ngân hoa sao vàng tán bột, mỗi vị 20g, cam thảo bột 10g. Trộn đều, mỗi lần uống 1-2g, ngày 3-4 lần.

**4. Chữa giun đũa:**

Quán chúng 25g sắc nước uống trong ngày. Uống lúc đói.

**5. Chảy máu cam không cầm:**

Quán chúng tán bột, mỗi lần uống 4g với nước nguội.

> Đây là vị có độc tính, bạn tuyệt đối không tự ý tẩy giun bằng Quán Chúng tại nhà. Cần có thầy thuốc Đông y khám và phối hợp với thuốc nhuận tẩy để tống sán ra ngoài, tránh ngộ độc.

QUẾ

Quế là vị thuốc dương dược mạnh nhất trong nhóm thuốc trừ hàn - nhưng dùng nhầm giữa cành non và vỏ già thì tác dụng khác hẳn nhau. Bạn cần phân biệt:

**Quế Chi - Ramulus Cinnamomi:** cành non phơi khô

**Nhục Quế / Quế Nhục - Cortex Cinnamomi:** vỏ thân già đã cạo bỏ lớp bần

 1. Tên khoa học - Họ

* **Tên khác:** Quế đơn, quế bì, quế thanh, mạy quẻ, quế Thanh, quế Quỳ

* **Tên khoa học:** *Cinnamomum cassia* Presl. - đồng danh *Cinnamomum aromaticum* Nees, *Cinnamomum loureirii* Nees, họ Long não Lauraceae. 

* **Loài khác cùng dùng:** *Cinnamomum verum* - quế quan Tích Lan, *C. zeylanicum* Blume

Cây gỗ lớn cao 10-20m, vỏ nhẵn, lá có 3 gân hình cung nổi rõ, hoa trắng, quả hạch tím đen.

 2. Phân bố, thu hái, chế biến

Ở Việt Nam là cây thế mạnh ở Yên Bái - Văn Yên, Quảng Nam - Trà My, Thanh Hóa - Ngọc, Thường Xuân, Cao Bằng, Quảng Ninh. Mọc tốt ở rừng nhiệt đới dưới 800m.

* **Quế Chi:** Thu vào mùa xuân hạ khi nhựa và tinh dầu dồi dào. Cắt cành nhỏ 0,5-1,5cm, bỏ lá, rửa sạch, cắt lát chéo 2-4mm, phơi trong bóng râm âm can hoặc sấy nhẹ để giữ màu nâu đỏ và tinh dầu.

* **Nhục Quế:** Cây từ 5-10 năm tuổi mới bóc vỏ. Thường bóc vào tháng 4-5 và 9-10. Chỉ bóc một bên để cây tái sinh. Phần vỏ cách mặt đất 1,2m là quế thượng châu - chất lượng nhất. Sau bóc ngâm 1 ngày, ủ 3-7 ngày, rồi phơi khô nơi mát. Để giữ hương, bôi sáp ong 2 đầu, cho vào hộp kín.

 3. Cách bào chế

* Dùng sống: Phát hãn giải biểu

 * Sao vàng, tẩm rượu sao: Tăng tác dụng ôn thông kinh mạch

*Tán  bột mịn làm hoàn: Dùng liều thấp vì nóng

* Chưng cất hơi nước lấy tinh dầu: chứa Cinnamaldehyde làm dầu xoa bóp, cao dán

 4. Thành phần hóa học

* **Tinh dầu 31-%:** Thành phần chính là Cinnamaldehyde chiếm 70-90%, ngoài ra còn có eugenol, benzaldehyde

* Các nhóm khác: Acid cinnamic, cinnamyl acetate, phenyl propyl acetate, coumarin, tannin, chất nhầy, nhựa, đường, calci oxalat

* Trong Nhục Quế, aldehyde cinnamic chiếm khoảng 85%. Ngoài ra còn có acid cinnamic, cinnzeylanol, cinnzeylanin

Công thức Cinnamaldehyde: C9H8O - chính là chất tạo mùi thơm nồng ấm của quế.

 5. Tinh vị - Quy kinh

* **Quế Chi:** Vị cay, ngọt, tính ôn; quy vào 3 kinh Phế, Tâm và Bàng quang. Sách cũ ghi vị ngọt, cay, tính đại nhiệt quy vào hai kinh Can và Thận.

* **Nhục Quế:** Khí thơm, vị cay ngọt, tính nóng, có hơi độc, hoàn toàn là dương dược. Quy kinh Tỳ, Thận, Tâm, Can. Công năng bổ hỏa trợ dương, dẫn hỏa quy nguyên, tán hàn chỉ thống, hoạt huyết thông kinh.

 6. Y học hiện đại - YHHD

* **Tim mạch:** Aldehyd cinnamic có tác dụng tăng lực co bóp, tăng nhịp tim, giãn mạch ngoại vi trực tiếp, tăng lưu lượng mạch vành và não, hạ huyết áp

* **Tiêu hóa:** Ức chế nhu động ruột, giảm tiêu chảy do dầu thầu dầu, tăng tiết mật, tăng tiết nước bọt, dịch vị, giảm co thắt cơ trơn, chống loét dạ dày do stress, indomethacin

* **Kháng khuẩn, kháng nấm:** Cinnamaldehyde phá vỡ màng tế bào vi khuẩn, hoạt động như chất chống nấm, chống vi khuẩn mạnh. Ức chế Gram +, nấm ngoài da

* **Chuyển hóa:** Cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ ổn định đường huyết, chống kết tập tiểu cầu, kéo dài thời gian đông máu, giảm đau, an thần, chống co giật, chống thiếu oxy

 7. Tác dụng - Chủ trị theo YHCT

**Quế Chi thiên về tán:**

Phát tán phong hàn, thông kinh hoạt lạc, ôn thông dương khí, hành huyết thông kinh. Dùng cho cảm lạnh sốt không ra mồ hôi sợ gió, đau nhức xương khớp do lạnh, phù thũng do dương hư, đau bụng kinh do huyết ứ.

**Nhục Quế thiên về bổ:**

Bổ hỏa trợ dương, dẫn hỏa quy nguyên, tán hàn chỉ thống. Dùng cho:

* Thận dương hư: chân tay lạnh giá, lưng gối đau lạnh, dương ủy, cung lãnh

* Tỳ vị hư hàn: đau bụng lạnh, nôn mửa, tiêu chảy, đầy hơi

* Tâm phúc lãnh thống, đau thắt ngực do hàn

* Bế kinh, thống kinh do hư hàn, huyết ứ

* Hen suyễn do thận không nạp khí

 8. Liều dùng

* Quế Chi khô sắc uống: 3g - 10g mỗi ngày

* Nhục Quế: 2 - 6g/ngày sắc, bột chỉ 0,05 - 5g/ngày. Cho vào sau khi sắc gần xong để khỏi bay mất tinh dầu.

* Tinh dầu: 1-2 giọt pha loãng dùng ngoài

 9. Kiêng kỵ

* Không dùng cho người âm hư dương thịnh, thực nhiệt, sốt cao, nhiệt miệng, táo bón, xuất huyết.

* Phụ nữ có thai tuyệt đối không dùng do tính hoạt huyết mạnh có thể kích thích tử cung, phụ nữ đang hành kinh ra nhiều, người đang bị xuất huyết.

* Không dùng chung với Xích thạch chi

* Dùng lâu liều cao gây nhức đầu, táo bón, nóng trong, kích ứng dạ dày, tăng nhịp tim. Tinh dầu nguyên chất không bôi trực tiếp - gây bỏng rát.

 10. Bài thuốc kinh điển có Quế

**1. Quế Chi Thang - Thương Hàn Luận - giải cảm phong hàn:**

Quế chi 8g, Sinh khương 8g, Cam thảo 6g, Đại táo 4 quả, Bạch thược 12g. Sắc uống nóng, ăn thêm cháo nóng cho ra mồ hôi.

**2. Quế Chi Phục Linh Hoàn - điều hòa kinh nguyệt:**

Quế chi 8g, Phục linh 12g, Đan bì 10g, Bạch thược 12g, Đào nhân 10g. Trị huyết ứ, đau bụng kinh, u nang.

**3. Thận Khí Hoàn - Kim Quỹ - ôn thận:**

Nhục quế 3g, Phụ tử chế 6g, Thục địa 24g, Sơn thù 12g, Hoài sơn 12g, Phục linh 9g, Trạch tả 9g, Đan bì 9g.

**4. Trị đau bụng do hư hàn, tiêu chảy:**

Nhục quế 4g, Trần bì 6g, Can khương 4g, hãm trà uống.

**5. Trị đau thắt lưng do thận dương hư:**

Nhục quế 4g, Đỗ trọng 12g, Ngưu tất 10g, sắc uống.

Bạn đang muốn dùng Quế cho trường hợp hàn lạnh tay chân hay cho bài thuốc cảm lạnh? Nói mình biết thể trạng để mình chọn giữa Quế Chi và Nhục Quế cho đúng.

QUẤT BÌ

Quất Bì bạn hỏi chính là **Quất Hồng Bì** - hay bị nhầm với Trần Bì vỏ quýt và quất cảnh chưng Tết. Trong Đông y nó có tên riêng.

 1. Tên gọi - Phân biệt

** *Tên chính:** Quất Hồng Bì, Hoàng Bì, Quất Bì, Tơ nua, Kim quất, giổi

* **Tên dược liệu:** Fructus Clausenae Lansii - quả bổ dọc phơi khô gọi là Quất Bì, Hồng Bì; Radix, Folium, Semen Clausenae Lansii là rễ, lá, hạt

* **Tên khoa học:** *Clausena lansium* Skeels, họ Cam chanh Rutaceae[Lour]

> Quất cảnh ăn cả vỏ là *Fortunella japonica*, Trần Bì là vỏ quýt chín *Citrus reticulata*. Quất Bì là vỏ quả Hồng Bì *Clausena lansium* mới đúng.

 2. Mô tả - Phân bố

Cây thân gỗ cao 3-8m, có khi tới 10m, cành sần sùi nhiều hạch màu xám đen. Lá kép mọc so le dài 30-35cm, 7-9 lá chét hình trái xoan. Hoa trắng thành chùy 25-50cm, ra tháng 3. Quả hình cầu 15mm, vàng lấm tấm xanh, vỏ mỏng có lông tơ, thịt chua nhẹ ngọt thơm, 1-2 ngăn 1 hạt. Chín tháng 6-8.

Cây mọc hoang và được trồng từ Hà Tĩnh trở ra Bắc, nhiều ở Ninh Bình, Hòa Bình, Quảng Ninh, tới miền Nam Trung Quốc. Ưa đất feralit đỏ vàng chân núi đá vôi.

 3. Bộ phận dùng - Thu hái - Bào chế

Tất cả bộ phận đều dùng:

* **Quả:** hái khi chín, cắt bổ dọc phơi nắng cho khô gọi là Quất bì, Hồng bì. Ngoài ăn tươi còn làm mứt, ngâm đường

* **Hạt:** Thu ở quả chín phơi khô

* **Lá:** Dùng tươi hoặc sấy khô, thu hái quanh năm nhưng tốt nhất mùa thu

* **Rễ - vỏ rễ:** Nạo lấy vỏ phơi khô gọi là Hoàng bì căn

Bảo quản bọc kín nơi thoáng mát, tránh nắng, thỉnh thoảng phơi lại chống mốc.

 4. Thành phần hóa học

* **Hạt:** Lansumamid A,B,C... và tinh dầu pinen, sabinene, myrcen, limonen

* **Lá:** Neoclausenamid, cycloclausenamid, clausenamid, hoạt chất lasimit

* **Rễ:** Heptaphylin, dehydroindicolacton

Thử nghiệm trên chuột cho thấy cao lá có tác dụng chống co thắt hồi tràng, kìm hãm ký sinh trùng sốt rét và giun đường ruột, cao methanol kháng khuẩn tụ cầu vàng *Staphylococus aureus* và *E.coli*.

 5. Tinh vị - Quy kinh

* **Lá:** Vị cay, hơi đắng, tính bình, hơi ấm. Quy Phế, Vị. Có tác dụng giải thử cảm nắng, cảm cúm, hạ sốt, long đờm và giảm ho

* **Quả:** Vị chua ngọt, tính bình hơi ấm. Tác dụng giảm ho, long đờm, kích thích tiêu hóa và cầm nôn

* **Hạt và vỏ rễ:** Vị đắng, cay, tính ấm. Tác dụng giảm đau và lợi tiêu hóa, giảm đau dạ dày, đau thượng vị do co thắt, phụ nữ sau đẻ

 6. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT:** Giải cảm, hạ sốt, hóa đàm chỉ khái, lý khí kiện vị, chỉ thống.

Dùng cho:

* Cảm mạo, sốt, ho có đờm đặc biệt ho trẻ em

* Tiêu hóa kém, buồn nôn, đầy bụng, đau dạ dày, đau co thắt ruột

* Phụ nữ sau sinh ăn kém

* Ngoài ra lá nấu gội đầu sạch gàu, xông cảm

**YHHD:** Chống co thắt ruột, kháng khuẩn nhẹ, hỗ trợ tiêu hóa.

 7. Liều dùng

* Lá 20-40g tươi, 6-10g khô

* Rễ 10-20g

* Quả khô 4-6g hoặc 5-7g quả tươi, ngày ăn 5-10 quả tươi chấm muối

* Hạt 6-10g sao thơm tán bột

 8. Kiêng kỵ

* Người âm hư, tỳ vị hư hàn nặng, phụ nữ có thai cho con bú thận trọng

* Quả có tính hơi chua, người viêm loét dạ dày thể toan nhiều không nên ăn nhiều

* Không dùng thay kháng sinh khi ho cấp nhiễm trùng, ho lao cần điều trị chuyên khoa

 9. Bài thuốc có Quất Bì

**1. Giải cảm, hạ sốt:**

Lá Hồng bì tươi 30g rửa sạch sắc uống cho đến khi ra mồ hôi.

**2. Giảm đau rát họng:**

Ngậm quả Hồng bì cùng vài hạt muối khoảng 2 quả, 3-4 lần/ngày.

**3. Kích thích tiêu hóa, phòng bệnh phụ nữ sau đẻ:**

Vỏ thân hoặc rễ Quất hồng bì 30g, rễ Sử quân 20g, quả Khế chua 20g. Sao vàng sắc đặc chia uống nhiều lần trong ngày, dùng nhiều ngày.

**4. Đau dạ dày, thượng vị co thắt:**

Hạt Hồng bì phơi khô sao thơm tán mịn, mỗi lần 10g pha nước uống, ngày 2-3 lần.

**5. Phòng cảm cúm - Hoàng bì long nhãn diệp thang:**

Lá Hồng bì 30g, lá Nhãn 30g, Dã cúc hoa 15g sắc uống 3 lần/tuần.

Bạn đang muốn dùng Quất Bì để trị ho, hay để kích thích ăn ngon sau sinh? Mình chỉ liều sắc cụ thể cho đúng bộ phận nhé.

QUY BẢN

Quy Bản là vị thuốc bổ âm mạnh nhất, chuyên dùng cho người âm hư hỏa vượng - khác hẳn Quế bạn hỏi hôm trước là thuần dương.

 1. Tên gọi - Tên khoa học

* **Tên khác:** Yếm rùa, Kim quy, Quy giáp, Cao yếm rùa, Quy bản giao

* **Tên khoa học:** *Chinemys reevesii Gray* - họ Rùa Testudinidae. Trong Dược điển còn ghi *Trionyx sinensis* là rùa mai mềm cũng nấu cao.

* **Tên dược liệu:** *Carapax et Plastrum Testudinis* là cả mai và yếm, nhưng làm thuốc chủ yếu lấy yếm. Cao nấu từ yếm gọi là *Colla Carapacis Testudinis* - Cao Quy Bản.

> Theo quan niệm, mai ở trên thuộc dương, yếm ở dưới thuộc âm, nên chỉ lấy yếm rùa làm thuốc bổ âm.

 2. Mô tả - Phân bố

Con rùa là con vật thường sống dưới nước, có 4 chân, đuôi ngắn, khi gặp nguy hiểm, có thể rụt cả đầu, chân và đuôi vào trong mu và yếm rùa. Mu rùa hay mai rùa cũng như yếm rùa là những vỏ rất cứng.

Yếm thường hình elip dài 10-15cm rộng 9-14cm, viền nâu đen hoặc xanh đen, mặt có vảy đối xứng với đốm xám vàng.

Ở nước ta đâu cũng có rùa, nhiều nhất tại các tỉnh có nhiều ao hồ. Hiện nay nhiều loài rùa đã vào sách đỏ, nên dược liệu trên thị trường chủ yếu là nuôi.

 3. Thu hái - Bào chế

* **Thu hái:** Có thể quanh năm, nhưng nhiều nhất vào các tháng 8-12.

* **Sơ chế:**

  - **Huyết bản:** Đập chết rùa, bóc lấy yếm, cạo hết thịt, rửa sạch, phơi khô.

  - **Thang bản:** Luộc chín rùa rồi mới bóc lấy yếm, lọc bỏ thịt phơi khô. Loại này sạch hơn, ít tanh.

* **Chế cao Quy Bản:** Ngâm yếm vào nước cho thịt rữa ra, cạo sạch, rửa đến hết mùi, phơi khô, đập nhỏ, đun với nước ba ngày ba đêm như nấu cao ban long. Lọc bỏ bã, cô đặc đổ khuôn để nguội cắt miếng.

Sao chế dùng: Tẩm giấm rồi sao phồng cho dòn, đến khi cho vào cối giã vụn nát là được. Sao giấm để tăng tác dụng thu liễm, tiềm dương.

Có khi phối hợp Quy Bản với gạc nai, gạc hươu, kỷ tử, đảng sâm nấu cao gọi là **Nhị Tiên Giao**.

 4. Thành phần hóa học

Trong Quy Bản có chất keo, chất béo và muối canxi. Hoạt chất khác chưa rõ.

Thủy phân mai rùa được các axit amin: glycocole 19,36%, alanin, leucin, tyrosin 13,59%, cystin, acid glutamic, histidin, lysin, arginin, tryptophan. Ngoài ra còn gelatin, collagen, keratin.

 5. Tinh vị - Quy kinh

Theo tài liệu cổ quy bản có vị ngọt, mặn, tính hàn, vào 4 kinh thận, tâm, can và tỳ. Có tác dụng bổ tâm thận, tư âm. Sách khác ghi vị ngọt, mặn tính lạnh vào kinh Tâm, Can, Tỳ.

Quy Bản mặn chủ nhập Can Thận, sở trường tư bổ chân âm, tiềm dương, lui hư nhiệt.

 6. Y học hiện đại

* Bổ sung canxi, collagen, acid amin giúp làm mạnh gân xương, hỗ trợ trẻ còi xương, loãng xương

* Có tác dụng ức chế miễn dịch nhẹ, chống viêm, hạ sốt do âm hư

* Tăng sức đề kháng, cải thiện thiếu máu

 7. Tác dụng - Chủ trị YHCT

**Tác dụng:** Tư âm tiềm dương, ích thận kiện cốt, dưỡng huyết bổ tâm.

**Chủ trị:**

* **Tư âm tiềm dương:** Can thận âm hư, can dương bốc gây chóng mặt, ù tai, âm hư hỏa vượng, cốt chưng lao nhiệt, nóng âm ỉ trong xương, sốt về chiều, ra mồ hôi trộm, ho khan lâu ngày

* **Ích thận kiện cốt:** Can thận bất túc làm gân xương mềm nhũn, bắp chân teo, đi lại yếu, lưng gối đau yếu, trẻ chậm biết đi, thóp lâu liền

* Bổ tâm thận: di tinh, đới hạ, băng lậu, bạch đới khí hư

* Lỵ kinh niên, sốt rét lâu ngày, cơ thể suy nhược sau sinh

 8. Liều dùng

* **Quy Bản sắc:** Ngày uống 12-24g dưới dạng thuốc sắc, thuốc viên hay bột. Cần sắc trước 30 phút vì cứng.

*** Cao Quy Bản:** Ngày uống 10-15g, chia 3 lần. Hòa tan với nước ấm hoặc cháo.

 9. Kiêng kỵ

* Những người âm hư không nhiệt, tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, ứ trệ không dùng.

* Phụ nữ có thai, người thực nhiệt, cảm mạo ngoại tà còn sốt cao kiêng.

* Rùa tính hàn và nê trệ, dùng nhiều khó tiêu, nên phối với Trần bì, Sa nhân.

* Loài hoang dã quý hiếm, nên chọn nguồn nuôi hợp pháp.

 10. Bài thuốc kinh điển

**1. Đại Bổ Âm Hoàn - tư âm giáng hỏa:**

Quy Bản 20g, Hoàng Bá 12g, Tri Mẫu 12g, Thục Địa 20g. Trị âm hư hỏa vượng, cốt chưng, đạo hãn, di tinh.

**2. Hổ Tiềm Hoàn - ích thận kiện cốt:**

Quy Bản 20g, Hổ cốt, Hoàng Bá, Tri Mẫu, Thục Địa, Bạch thược, Tỏa dương. Trị gân xương mềm yếu, đi lại khó khăn.

**3. Chữa ho lâu ngày:**

Quy bản sao cát cho dòn, tán nhỏ 100g, đảng sâm 100g sao thơm tán nhỏ. Hai vị trộn đều, ngày uống 3 lần mỗi lần 1-2g.

**4. Chữa sốt rét lâu ngày:**

Quy bản 200g sao vàng dòn tán nhỏ, hùng hoàng 50g tán nhỏ, hà thủ ô 200g. Trộn đều thêm mật ong làm thành viên 0,30g. Ngày uống 5-10g chia 3 lần.

**5. Nhị Tiên Giao - bổ can thận, mạnh gân xương:**

Quy Bản 1000g, Lộc Giác 1000g, Câu kỷ 200g, Đảng sâm 200g nấu cao.

Nếu bạn đang hỏi Quy Bản cho trường hợp lưng gối đau yếu, di tinh hay cho trẻ chậm cứng xương, nói rõ thể trạng hàn hay nhiệt mình sẽ chọn bài và cách sao tẩm cho phù hợp.

QUY TỬ

Quỳ Tử bạn hỏi chính là **Đông Quỳ Tử** - Semen Malvae, hạt của cây Đông Quỳ, vị thuốc lợi tiểu, thông sữa rất hay dùng cho phụ nữ sau sinh.

 1. Tên gọi - Tên khoa học

* **Tên khác:** Đông Quỳ, Lộ quỳ, Hoạt thái, Hoạt Quỳ Tử, Kỳ thái tử

* **Tên khoa học:** *Malva verticillata* L., họ Bông Malvaceae

* **Tên dược liệu:** Hạt là Đông Quỳ Tử, lá cành là Đông Quỳ Diệp, rễ là Đông Quỳ Căn

 2. Mô tả - Phân bố

Cây thảo sống 2 năm, cao 1m hay hơn. Thân hình trụ, mọc thẳng, phân nhiều cành, màu lục, phủ lông hình sao. Lá mọc so le, hình tim hoặc gần tròn đường kính 4-5cm, chia 5 thùy nông, mép khía răng.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá 4-5 hoa màu trắng có vân đỏ tím. Quả nang chứa nhiều hạt dẹt hình thận, một đầu hơi nhọn, dài khoảng 3,2mm. Vỏ ngoài màu nâu, nhân trắng chứa nhiều dầu.

Chi *Malva* chỉ có một loài Đông Quỳ ở Việt Nam, được nhập trồng làm cảnh, có tác giả cho mọc hoang ở Lai Châu. Cây ưa sáng, ưa ẩm, gieo hạt 3 tháng có hoa. Phân bố nhiều ở Trung Quốc - Hà Bắc, Giang Tô.

 3. Bộ phận dùng - Thu hái - Bào chế

* **Rễ và cành lá:** Thu hái quanh năm, phơi khô

* **Hạt:** Thu vào mùa xuân, phơi trong râm, lấy quả già màu đen hoặc nâu tách khía lấy hạt, rửa sạch, rây bỏ bùn và tạp chất

Phần sử dụng làm thuốc là hạt hình thận, dẹp hơi lõm, rốn lõm màu nâu vàng.

 4. Thành phần hóa học

Đông quỳ chứa acid malvalic. Gần đây phân lập được các polysaccharid có hoạt tính:

* MVS I cấu tạo arabinose, galactose, glucose 3:6:7

* MVS II A gồm arabinose, galactose, mannose 14:28:1

* MVS III A, IV A, VI... các polysaccharid này có tác dụng kháng bổ thể mạnh và 2 glycan chính có tác dụng hạ glucose huyết, kích thích thực bào.

Ngoài ra hạt chứa dầu béo, glucose, galactose, vitamin C.

 5. Tinh vị - Quy kinh

* **Hạt Đông Quỳ:** Vị ngọt, tính hàn, hoạt, vào các kinh Đại tràng, Tiểu tràng và Bàng quang, có tác dụng lợi tiểu, lợi sữa, nhuận tràng

* **Cành lá:** Vị ngọt, tính hàn, thanh nhiệt, lợi thấp

* **Rễ:** Vị ngọt, tính ấm, bổ trung, ích khí

Tác dụng chung: Lợi tiểu, thông lâm, nhuận táo, hoạt trường, xuống sữa.

 6. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT:** Lợi thủy, thông lâm, hoạt trường, hạ nhũ.

Dùng cho:

* Bí đại tiểu tiện, tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ra huyết, sỏi đường tiết niệu, viêm đường tiết niệu

* Phù thũng khi có thai, thân thể nặng nề, bí tiểu

* Ít sữa, tắc tia sữa, căng vú, sót nhau thai, thai chết lưu

* Táo bón, mụn nhọt, lở loét

**YHHD:** Polysaccharid kháng bổ thể, hạ đường huyết, tăng thực bào, nhuận tràng do chất nhầy.

 7. Liều dùng

* Hạt: 3-9g/ngày dạng bột hoặc sắc. Có tài liệu dùng 9-15g

* Thân lá: 3-9g sắc, tươi giã đắp sưng vú

* Rễ: 30-60g sắc uống chữa ít sữa, sỏi thận. Sao tồn tính rắc vết loét.

 8. Kiêng kỵ

* Không sử dụng cho phụ nữ có thai - thuốc hoạt lợi dễ động thai

* Tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, không có thấp nhiệt ứ trệ thì không dùng

* Là thuốc hoạt lợi, dùng quá liều gây tiêu chảy, mất nước

 9. Bài thuốc kinh điển

**1. Quỳ Tử Phục Linh Tán - phù khi có thai, bí tiểu, hoa mắt:**

Hạt Đông Quỳ 500g, Phục linh 90g nghiền bột. Ngày uống 3 lần, mỗi lần 10g đến khi đi tiểu được.

Hoặc: Hạt Đông Quỳ 6g, Đại hoàng 3g sắc chia 2 lần/ngày.

**2. Chữa sỏi đường tiểu, tiểu buốt:**

Bài 1: Quỳ tử 40g, Du bạch bì 40g, Mộc thông 40g, Thạch vi 40g, Thạch nam điệp 40g tán bột mịn, mỗi lần 4g uống với nước hành sắc.

Bài 2: Quỳ tử 9g, Hoạt thạch 9g, Ngưu tất 6g, Mang tiêu 6g, Địa long 3g, Trầm hương 5 phân. Quỳ tử, Ngưu tất, Địa long, Hoạt thạch sắc lấy nước, Trầm hương và Mang tiêu tán bột uống cùng.

**3. Chữa tắc sữa sau sinh:**

Quỳ tử 12g, Vương bất lưu hành 12g, Hoàng kỳ 15g, Lậu lô 15g, 2 móng heo hầm lấy nước uống, ngày 1 thang.

**4. Chữa sót nhau thai:**

Quỳ tử 15g, Ngưu tất 31g sắc với 2 lít nước còn 1 nửa uống trong ngày.

**5. Sưng vú, mụn nhọt:**

Cành lá tươi giã nát đắp tại chỗ. Lá phơi âm can đốt tồn tính tán bột sát chỗ ghẻ ngứa.

Bạn đang muốn dùng Quỳ Tử cho trường hợp lợi tiểu sỏi thận hay cho tắc sữa? Nói rõ để mình chỉnh liều phối ngũ với Xa tiền tử, Mộc thông cho phù hợp, vì vị này hoạt lợi mạnh.

QUYẾT MINH TỬ

Quyết Minh Tử là hạt Muồng - vị thuốc vừa nhuận tràng vừa làm sáng mắt, tên đã nói lên công dụng: Quyết = quyết định ở Can, Minh = làm mắt sáng.

 1. Tên gọi - Tên khoa học

* **Tên khác:** Thảo Quyết Minh, Quyết Minh Tử, Hạt Muồng, Muồng ngủ, Đậu ma, Giả lục đậu

* **Tên khoa học:** Hạt chín khô của *Cassia obtusifolia* L. - Muồng lá tù, hoặc *Cassia tora* L. - Muồng ngủ, họ Đậu Fabaceae, phân họ Vang Caesalpiniaceae

* **Tên dược liệu:** *Semen Cassiae*, *Semen Sennae torae*

> Theo thời Lý Trần, từ “minh” là minh mục làm sáng mắt, “quyết” là quyết âm Can kinh, vì Can khai khiếu ra mắt.

 2. Mô tả - Phân bố

Cây thảo hay bụi nhỏ cao 0,3-1m, thân nhẵn, lá kép lông chim chẵn 2-4 đôi lá chét hình trứng ngược. Hoa vàng tươi 1-3 cái ở kẽ lá tháng 5-6, quả hình trụ dài 12-15cm màu nâu vàng bóng, chứa khoảng 25 hạt hình trụ vát chéo màu nâu sáng bóng.

Cây mọc hoang khắp nơi ở Việt Nam, nhiều ở Thái Bình, Hà Bắc, Hưng Yên. Thu quả tháng 9-11, phơi khô, đập lấy hạt, sàng sẩy vỏ.

 3. Cách bào chế - Rất quan trọng

Thảo Quyết Minh nếu không sao thì không dùng được - sắc sống mùi nồng như vôi, buồn nôn, nước nhầy đục.

* **Sao vàng:** Đun chảo nóng già, cho hạt vào đảo đều. Vỏ xuất hiện lớp dầu bóng láng, nổ lách tách, vàng đều thì lấy ra tãi mỏng.

* **Sao cháy:** Sao như trên đến vàng rồi tiếp tục sao đến vỏ đen hết, chảo bốc khói vàng cam rồi chuyển khói đen, mùi thơm cháy dễ chịu thì đổ ra khay nhôm tãi mỏng tránh cháy tiếp.

Tác dụng khác nhau theo cách sao:

- Sao cháy: Hạ huyết áp và an thần mạnh hơn

- Sao vàng: Tác dụng trung hòa

- Sống: Hạ huyết áp yếu nhưng nhuận tràng tẩy xổ mạnh nhất

 4. Thành phần hóa học

Trong hạt là các anthranoid: chrysophanol, physcion, obtusin, aurantio-obturin, rubrofusarin, chrysophanol-1-β-gentiobiosid, chrysophanic acid-9-anthron, obtusifolin, nor-rubrofusarin, chất nhầy, protid, chất béo và sắc tố.

 5. Tinh vị - Quy kinh

Vị ngọt, đắng, mặn; tính hơi hàn, tính mát, quy vào các kinh Can và Thận, có tài liệu ghi thêm Can, Đởm, Thận, Đại tràng.

Công năng: Thanh can, minh mục, nhuận tràng, lợi thủy thông tiện, an thần, hạ huyết áp.

 6. Y học hiện đại

* **Nhuận tràng:** Anthranoid làm tăng co bóp ruột, tăng tiết dịch, phân mềm không lỏng, trị táo bón

* **Hạ huyết áp, hạ lipid:** Hạn chế hình thành mảng xơ vữa động mạch, hạ triglycerid và cholesterol toàn phần, hạ huyết áp trên chó mèo thỏ gây mê

* **An thần:** Uống trên thỏ thấy điện não tăng sóng chậm, giảm sóng nhanh, ức chế vỏ não và thể lưới

* **Kháng khuẩn, kháng nấm:** Cao cồn kìm hãm bạch hầu, tụ cầu, trực khuẩn thương hàn, phó thương hàn. Dịch ngâm 1/20 ức chế nấm ngoài da. Nước sắc 1,5% ức chế tụ cầu vàng

 7. Tác dụng - Chủ trị YHCT

* Táo bón do đại tràng táo kết, nhu động giảm, co thắt đại tràng

* Can hỏa vượng: đau đầu, hoa mắt, mắt đỏ, sợ ánh sáng, chảy nước mắt, quáng gà, viêm kết mạc cấp, viêm võng mạc

* Cao huyết áp thể can hỏa

* Mất ngủ, tim hồi hộp do can nhiệt

* Bệnh ngoài da do nấm, chàm, hắc lào

 8. Liều dùng

Liều thông thường 5-10g/ngày dạng bột, sắc, viên, hãm. Có thể dùng 10-20g khi cần nhuận tràng mạnh. Nên hãm nhiều lần với nước sôi uống trong ngày.

 9. Kiêng kỵ

* Không dùng cho người tỳ vị hư hàn, đại tiện lỏng tiêu chảy

* Phụ nữ có thai dùng được nhưng phải hỏi bác sĩ, không dùng liều tẩy xổ mạnh

* Không nhầm với Thạch Quyết Minh là vỏ bào ngư 9 lỗ chuyên trị mắt có màng mộng

* Không nhầm với hạt Lục Lạc, Điền Thanh

 10. Bài thuốc kinh điển

**1. Trị táo bón nặng:**

Thảo Quyết Minh sao vàng 15-20g hãm nước sôi uống nhiều lần. Nếu táo bón ra máu phối hợp Hòe hoa sao cháy.

Trẻ nhỏ: vài chục hạt sao cháy cho vào chén thêm nước sôi hoặc sữa mẹ hấp nồi cơm, lấy nước 1-2ml uống vài lần.

**2. Trị cao huyết áp, đau đầu hoa mắt:**

Thảo Quyết Minh sao vàng giã dập hãm nước sôi uống thay nước, phối hợp Hòe mễ sao vàng.

**3. Trị mất ngủ, tim hồi hộp, cao huyết áp:**

Thảo Quyết Minh 20g, Mạch môn 15g, Tâm sen sao 6g sắc uống trong ngày.

**4. Trị đau mắt đỏ, viêm kết mạc cấp, sợ sáng chảy nước mắt:**

Thảo Quyết Minh 9g, Dã cúc hoa 9g, Mạn kinh tử 6g, Mộc tặc 6g sắc uống.

**5. Trị nấm da, hắc lào:**

Thảo Quyết Minh 20g ngâm trong 5ml giấm và 40-50ml rượu 10 ngày, lấy cồn thuốc bôi vùng tổn thương.

Bạn muốn dùng Quyết Minh Tử để nhuận tràng hay để hạ huyết áp sáng mắt? Nói mình biết để chỉ bạn nên dùng loại sao vàng hay sao cháy cho đúng.