Bài Thuốc Vị Thuốc Vần - Ph

                                                       Bài Thuốc Vị Thuốc vần - Ph

PHÁ CỐ CHỈ

  Phá Cố Chỉ là một trong những vị thuốc bổ dương quan trọng nhất của Đông y, được mệnh danh là thuốc của Thận.

 1. Tổng quan

**Tên khác:** Bổ Cốt Chỉ, Bổ Cốt Chi, Đậu Miêu, Bà Cố Chỉ, Hắc Cố Tử, Hồ Phi Tử, Phá Cốt Tử

**Tên khoa học:** *Psoralea corylifolia* L. Tên đồng danh hiện đại là *Cullen corylifolium* (L.) Medik.

**Họ:** Đậu - Fabaceae

**Bộ phận dùng:** Hạt đã phơi khô. Dược liệu tốt là hạt mẩy chắc, màu đen hoặc nâu đen bóng, thơm hơi nồng, nhiều dầu

Cây có nguồn gốc Ấn Độ, là cây thảo cứng cao 0,3-1m, ít phân nhánh. Thu hái quả già vào tháng 9, phơi khô, đập lấy hạt, loại tạp chất rồi phơi/sấy khô.

 2. Thành phần hóa học

Trong hạt chứa khoảng 20% chất dầu, một ít tinh dầu, 9,2% chất nhựa.

Các hoạt chất chính đã phân lập:

* **Coumarin:** psoralen, isopsoralen (angelixin)

* **Flavonoid:** bavachin, isobavachalcone, bavachinin, corylinin, neobavaisoflavone

* **Meroterpene phenol:** bakuchiol - hoạt chất hiện nay rất nổi tiếng trong mỹ phẩm như retinol tự nhiên

* Ngoài ra: alcaloid, glucozit, sterol, raffinose

Tinh dầu là hoạt chất có tác dụng trên vi trùng streptococcus trên da và kích thích sắc tố đen

 3. Cách bào chế - Chế biến

**Theo Trung y:**

Đem Phá Cố Chỉ ngâm rượu một đêm, vớt ra ngâm nước một đêm, vớt ra phơi khô, tẩm muối (1000kg Phá Cố Chỉ dùng 2,5kg muối) rồi sao nhỏ lửa dùng

**Theo kinh nghiệm Việt Nam:**

- Dùng sống cho vào thuốc thang

- Hoặc tẩm muối 2,5% sao qua thấy phồng thơm là được, hoặc tẩm rượu sao qua tùy đơn

**Quy trình chi tiết hiện nay:**

- **Phá Cố Chỉ sao:** sao nhỏ lửa đến vàng, có mùi thơm.

- **Phá Cố Chỉ chích muối:** 10kg dược liệu trộn với 0,2kg nước muối, để 1 giờ cho ngấm hết rồi sao nhỏ lửa cho phồng.

- **Phá Cố Chỉ chích rượu:** ngâm 10kg với 2 lít rượu, để 1 giờ cho hút hết rồi sao thơm.

 4. Tính vị - Quy kinh

**Tính vị:** Vị cay, đắng, tính đại ôn, không độc. Sách cổ ghi vị cay tính đại ôn, bình.

**Quy kinh:** Vào 3 kinh Tỳ, Thận và Tâm bào. Y văn khác ghi quy vào Thận, Tỳ, Túc dương minh vị, Thủ quyết âm và Mệnh môn.

 5. Tác dụng

**Theo Y học cổ truyền:**

Bổ mệnh môn tướng hỏa. Tác dụng ôn thận tráng dương, cố tinh sáp niệu, ôn Tỳ chỉ tả, nạp khí bình suyễn.

**Theo Y học hiện đại (YHHD):**

- **Tim mạch:** Làm giãn động mạch vành, đối kháng chất gây co mạch của thùy sau tuyến yên, làm tim co bóp mạnh hơn, tăng lưu lượng máu vành.

- **Miễn dịch - Kháng khuẩn:** Thúc đẩy sản sinh bạch cầu hạt, ức chế trực khuẩn lao, tụ cầu vàng, liên cầu khuẩn.

- **Cơ trơn - Tử cung:** Hưng phấn cơ trơn ruột nhưng làm mềm giãn tử cung.

- **Da liễu:** Kích thích mạch máu giãn, tăng dinh dưỡng da, làm tăng sắc tố da, dùng trong bạch biến.

- **Chống ung thư thực nghiệm:** Tinh dầu ức chế tăng sinh tế bào Sarcoma-180 và tế bào Hela.

 6. Chủ trị

Trị đau lưng mỏi gối, đi đái nhiều, hoạt tinh, kinh nguyệt không đều, liệt dương, đái són, tiêu chảy do Tỳ Thận hư hàn, đái dầm ở trẻ em, ho lao, viêm phế quản mạn, bạch biến, hói đầu.

 7. Liều dùng - Cách dùng

Ngày dùng 4 - 12g, liều thường dùng trong lâm sàng 6 - 15g/ngày dưới dạng thuốc sắc, bột, viên hoàn, rượu ngâm.

Bôi ngoài: ngâm cồn 30-75% bôi.

 8. Kiêng kỵ

- Âm hư hỏa động, đái ra huyết, đại tiện táo bón kiêng dùng.

- Người viêm loét dạ dày tá tràng, viêm đường tiêu hóa, trĩ xuất huyết, rong kinh băng huyết, đái ra máu không nên dùng vì thuốc có tác dụng hoạt huyết mạnh.

- Người âm hư hỏa vượng, yếu xương thận trọng.

- Khi bôi ngoài không dùng dung dịch quá đặc hoặc bôi quá nhiều lần trong ngày dễ gây rộp da.

> Đây là thông tin tham khảo. Phá Cố Chỉ tính rất ôn, táo, bạn nên khám và hỏi ý kiến bác sĩ YHCT trước khi dùng.

 9. Bảo quản

Tránh nóng ẩm, để chỗ thoáng gió cao ráo, mát; đã bào chế rồi phải đậy kín.

 10. Các bài thuốc - Đơn thuốc có Phá Cố Chỉ

**1. Trị thận hư, đau lưng, tiểu nhiều, liệt dương - Bài Tứ Thần Hoàn gia giảm:**

Phá Cố Chỉ (chích muối) 12g, Thục địa, Ba kích, Đương quy, Nhục thung dung mỗi vị 10g, Nhục quế, Tiểu hồi 6g. Tán bột mịn, ngày 20g chia 3 lần, hoặc sắc uống.

**2. Trị tiêu chảy mạn tính do Tỳ Thận hư hàn:**

Phá Cố Chỉ 240g sao vàng, Nhục đậu khấu 120g, táo đen giã nhuyễn làm hoàn bằng đầu ngón tay út. Ngày 50-70 viên lúc đói, uống với nước cơm.

**3. Trị tiểu tiện không tự chủ:**

Phá Cố Chỉ (chích muối), Thục địa, Kim anh, Khiếm thực, Ngưu tất mỗi vị 12g; Hoài sơn 16g; Phục linh, Trạch tả, Phụ tử chế, Tang phiêu tiêu 8g; Nhục quế 4g. Sắc 1 thang/ngày chia 3 lần.

**4. Trị đái dầm trẻ em do bàng quang hư hàn:**

Phá Cố Chỉ sao vàng tán bột mịn, tối uống 1,5g với nước nóng.

**5. Trị bạch biến, bạch điến phong:**

Hạt giã dập ngâm cồn ethylic 30% 3-4 tuần, lấy dịch chấm vào vùng da bệnh, kết hợp chiếu tia tử ngoại.

**6. Trị viêm phế quản mạn, tức ngực khó thở:**

Phá Cố Chỉ, Thỏ ty tử, Hồ đào nhục, Nhũ hương, Trầm hương, Một dược mỗi vị 6g, luyện mật làm hoàn hoặc sắc uống.

**7. Trị đau lưng do thận hư:**

Phá Cố Chỉ 30g tán bột, mỗi ngày 9g uống với rượu nóng. Hoặc thêm Mộc hương 3g cùng tán.

**8. Trị di tinh, mộng tinh:**

Phá Cố Chỉ, Thanh diêm lượng bằng nhau, sao vàng tán bột, mỗi lần 6g hòa nước cơm uống.

**9. Trị thiếu máu do tủy xương:**

Phá Cố Chỉ, Hà thủ ô đỏ chế, Hoàng tinh, Thỏ ty tử, Đảng sâm, Lộc giác 20g; Phục linh, Đương quy, Đại táo 12g; Lộc nhung 4g. Sắc uống.

**10. Trị giảm bạch cầu:**

Phá Cố Chỉ sao thơm tán bột, luyện mật làm hoàn 6g/viên. Mỗi lần 1-3 viên x 3 lần/ngày, liệu trình 4 tuần.

Bạn muốn mình soạn riêng một bài thuốc theo thể bệnh cụ thể như thận dương hư, tỳ thận dương hư tiêu chảy, hay liệt dương di tinh không?           

PHÁC TIÊU

                 

Phác Tiêu và Mang Tiêu thực chất là một họ, chỉ khác mức độ tinh chế. Trong Đông y hay bị gọi lẫn, nhưng Dược điển phân biệt rõ.

 1. Định danh

**Tên gọi:** Phác Tiêu - Mang Tiêu - Huyền Minh Phấn / Phong Hóa Tiêu

**Tên khoa học:** *Mirabilite, Natrium Sulfuricum, Sal Glauberis*

**Tên hóa học:** Natri sulfat ngậm 10 phân tử nước - $Na_2SO_4.10H_2O$ - Glauber salt

* **Phác Tiêu (Tiêu thô):** Là muối natri sulfat thiên nhiên chưa tinh chế, kết tinh dưới đáy khi cô đặc.

* **Mang Tiêu (Tiêu nhọn):** Là tinh thể hình mũi nhọn kết tinh ở trên mặt dung dịch, đã tinh chế lại

* **Huyền Minh Phấn / Phong Hóa Tiêu:** Là Mang Tiêu đem hầm với củ cải rồi kết tinh lại, hoặc để ngoài gió cho phong hóa thành bột trắng mịn. Đây là dạng tinh khiết nhất.

**Hình dạng:** Hình lăng trụ, hình chữ nhật hoặc khối không đều, không màu trong suốt hoặc mờ trắng nhạt, giòn dễ vỡ, mặt cắt bóng như thủy tinh, vị mặn

 2. Thành phần hóa học - Cách chế

**Thành phần:** Chủ yếu là muối natri sulfat. Mang tiêu nguyên chất chỉ có $Na_2SO_4$, loại điều chế có thể lẫn $CaSO_4$, $NaCl$, $MgSO_4$

**Thu hái - Bào chế:**

Thu hoạch quanh năm, mùa thu đông dễ kết tinh nhất. Lấy muối đất tự nhiên có chứa natri sulfat, hòa tan với nước, để tạp chất lắng, lọc lấy nước trong, đun nóng cô đặc, để nguội cho kết tinh, lấy ra phơi khô

Cách làm Mang Tiêu theo kinh nghiệm: đào về hòa tan với nước lọc để loại tạp chất rồi cô đặc để kết tinh, lặp lại nhiều lần cho đến khi đủ độ trong

Bảo quản trong giấy bạc, lọ kín, tránh ẩm vì rất dễ chảy nước.

Về Y học hiện đại, Dược điển VN xếp Natri sulfat khan vào nhóm **Thuốc nhuận tràng**

 3. Tính vị - Quy kinh

* Vị mặn, đắng, tính đại hàn

* Đông y cho rằng: Phác Tiêu vị mặn, đắng, tính hàn, quy về Vị, Đại tràng, Tam Tiêu kinh

 4. Tác dụng

**Theo YHCT:**

Tiêu tích, tả nhiệt, nhuận táo, làm mềm chất rắn, nhuyễn kiên. Chủ trị bách bệnh hàn nhiệt, tà khí, trục tích tụ trong ngũ tạng, hóa huyết bế đờm kết

Bản Kinh viết: Chủ trị các loại bệnh do môi trường nóng lạnh, tiêu trừ chứng kết khối cứng ở bụng, sườn do khí huyết tích tụ, tiêu trừ các loại sỏi.

**Theo YHHD:**

Natri sulfat có áp lực thẩm thấu cao trong thành ruột, cản trở hấp thu nước, làm ruột tích lượng nước lớn, pha loãng phân, tăng thể tích và kích thích nhu động đại tràng gây tiêu chảy. Ngoài ra dùng ngoài có tác dụng tiêu sưng, giảm phù nề, làm mềm da.

 5. Chủ trị - Liều dùng

**Chủ trị:**

- Táo bón do thực nhiệt Dương Minh, đại tiện phân khô cứng

- Tích trệ, ăn uống không tiêu, bụng đầy trướng

- Tiểu tiện không thông, mắt đỏ, họng sưng đau, miệng lở

- Dùng ngoài: mụn nhọt sưng tấy, chàm mề đay, tắc tia sữa, trĩ, nứt hậu môn, hôi chân

**Liều dùng:**

- Uống trong: Phác Tiêu 6-15g, Mang Tiêu 10-15g, Huyền Minh Phấn 3-10g. **Không sắc**, hòa tan vào nước thuốc đã sắc xong, hoặc cho vào sau khi sắc gần được.

- Dùng ngoài: hòa nước rửa, tán bột thổi, hoặc 3% Huyền Minh Phấn ngâm hậu môn.

 6. Kiêng kỵ

- Phụ nữ có thai tuyệt đối không dùng

- Người Tỳ Vị hư hàn, đại tiện lỏng, tân dịch hư, âm hư không có thực nhiệt kiêng dùng.

- Không dùng kéo dài, không dùng với liều cao gây mất nước, rối loạn điện giải.

- Kiêng kỵ với một số vị bổ như Nhân sâm? Theo Thập bát phản không có, nhưng không nên phối với thuốc có tính thu liễm mạnh khi đang cần công hạ.

 7. Các bài thuốc kinh điển có Phác Tiêu / Mang Tiêu

**1. Điều Vị Thừa Khí Thang (Thương Hàn Luận):

** Đại hoàng 12g, Mang tiêu 12g, Chích cam thảo 6g, sắc Đại hoàng và Cam thảo trước, lọc bỏ bã rồi cho Mang tiêu vào hòa tan. Trị táo bón do Vị nhiệt, đầy chướng.

**2. Đại Thừa Khí Thang:

** Đại hoàng 12g, Mang tiêu 12g, Chỉ thực 16g, Hậu phác 10g. Sắc uống. Trị Dương minh phủ thực, táo bón, bụng đầy đau, sốt cao.

**3. Đào Nhân Thừa Khí Thang:

** Mang tiêu, Đại hoàng, Đào nhân, Quế chi, Cam thảo. Trị huyết ứ hạ tiêu, bụng dưới đau, kinh nguyệt không đều, có máu cục.

**4. Trị tiểu tiện không thông do bàng quang nhiệt:**

Bột Mang tiêu 4g/lần, ngày 2-3 lần, uống với nước pha Tiểu hồi

**5. Trị họng sưng, miệng lở, mắt đỏ:**

Mang tiêu, Bằng sa, Băng phiến tán bột mịn thổi vào họng

**6. Trị chàm, mề đay:**

Mang tiêu, Bạch phàn mỗi thứ 30g hòa nước sôi rửa lúc còn nóng

**7. Trị trĩ, rò hậu môn sưng viêm:**

Dung dịch Huyền Minh Phấn 3% ngâm hậu môn.

**8. Trị ăn không tiêu:**

Mang tiêu 30g, Ngô thù du 40g sắc uống dần

Bạn đang hỏi Phác Tiêu để dùng trong bài thuốc tả hạ hay dùng ngoài tiêu sưng? Nói mình thể bệnh cụ thể để mình chọn bài Mang tiêu hay Huyền minh phấn cho đúng.

PHẬT THỦ

Phật Thủ không chỉ để thờ Tết, mà là một vị thuốc lý khí rất hay, đặc biệt cho người hay đầy bụng, buồn nôn, đau tức mạng sườn.

 1. Tên gọi - Bộ phận dùng

**Tên khác:** Phật Thủ Phiến, Phật Thủ Cam, Hương Duyên, Phục Thủ

**Tên khoa học:** *Citrus medica* L. var. *sarcodactylis* (Sieb.) Swingle- tên đồng danh *Citrus medica var. sarcodactylis*

**Họ:** Cam - Rutaceae (Cam quýt)

**Bộ phận dùng:** Quả, hoa, lá, rễ. Chủ yếu là quả. Quả thu hái vào mùa thu đông khi có màu vàng, để nguyên hoặc chưng một giờ, thái phiến dày 3-4cm, rồi phơi âm can cho khô. Dân gian thường hái quả về, thái dọc thành từng miếng mỏng rồi phơi khô, lưu ý tránh mốc vì rất dễ mốc

 2. Thành phần hóa học

Trong Phật Thủ có tinh dầu và một chất Flavonoit gọi là Hesperidin $C_{25}H_{21}O_{15}$. Ngoài ra còn chứa diosmin, limettin, citropten, obacunon, citflavanon, nomilin, limonin, β-sitosterol, acid palmitic.

Phân tích tinh dầu bằng GC-MS thấy 94 thành phần, chủ yếu là:

- Limonene (81,34% trong tinh dầu quả)

- Citral, Geraniol (4-8%), Neral, Nerol

Đây là nhóm cho mùi thơm và tác dụng giãn cơ trơn, kháng khuẩn.

Sức mạnh "chống co thắt, hóa đờm" nằm ở tinh dầu (limonene, citral) giúp kháng khuẩn, thông mũi, giãn cơ trơn phế quản và glycoside (hesperidin, diosmin) giúp bền thành mạch, kháng viêm.

 3. Cách bào chế

* **Phật Thủ phiến khô:** Quả tươi rửa sạch, thái lát mỏng 3-4mm, phơi âm can hoặc sấy 50°C cho khô đều. Bảo quản kín vì rất hút ẩm, dễ mất mùi.

* **Ngâm rượu:** Thái miếng, ngâm rượu trắng 30-40 độ.

* **Sao:** Có nơi tẩm nước gừng sao vàng cho ấm vị.

 4. Tính vị - Quy kinh

Theo tài liệu cổ: Vị cay, đắng và chua, tính ôn, vào 2 kinh Phế và Tỳ. Tác dụng lý khí, cầm nôn, mạnh tỳ, hóa đờm

Theo lâm sàng hiện nay: Vị cay, chua và đắng, tính ấm; vào Can, Vị, Phế. Có tác dụng lý khí hóa đàm, thư can hòa vị chỉ thống

Tổng hợp: **Vị cay, đắng, chua - Tính ôn, ấm - Quy Can, Tỳ, Vị, Phế.**

 5. Tác dụng - YHHD

**Theo YHCT:**

Hành khí, chỉ thống, kiện vị, hóa đờm, cầm nôn. Thư can giải uất, hòa vị.

**Theo Y học hiện đại:**

- **Kháng khuẩn:** Tinh dầu kháng khá tốt trên Gram dương như *Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis*, nhưng không tác dụng trên *E.coli, Pseudomonas*.

- **Kháng nấm:** Tốt trên *Aspergillus fumigatus, Candida albicans, Microsporum canis, Trichophyton rubrum*.

- **Kích thích tiêu hóa:** Thử trên chuột cống trắng, tinh dầu làm tăng tiêu thụ thức ăn, sau 60 ngày thể trọng tăng rõ.

- **An toàn:** Cho chuột uống lâu dài không làm thay đổi hemoglobin, công thức bạch cầu, glucose, protein, cholesterol, men gan.

 6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Bụng đầy trướng, đau dạ dày, chán ăn, nôn mửa, ho dai dẳng nhiều đờm, đau tức vùng liên sườn, thượng vị, viêm khí quản mạn.

**Liều dùng:**

- Thường 3-6g / ngày dưới dạng thuốc sắc hay bột

- Lâm sàng hay dùng 3-10g cùi quả khô dạng sắc, hoặc vỏ quả ngâm rượu, có nơi dùng 2-10g quả khô dưới dạng nấu, hãm

**Kiêng kỵ:**

- Trong sách cổ nói "phàm âm hư không dùng được".

- Người âm hư hỏa vượng cần thận trọng.

- Người đau dạ dày cần thận trọng, không ăn sống hoặc quá nhiều dễ kích ứng tiêu hóa. Phụ nữ mang thai cần tham khảo bác sĩ khi dùng liều cao.

 7. Bài thuốc có Phật Thủ

**1. Chữa ho đờm, viêm khí quản mạn:**

Phật thủ 6g, Bán hạ chế gừng 6g, sắc uống trong ngày. Hoặc nhai cùi lẫn vỏ nuốt nước

**2. Chữa đầy bụng, biếng ăn, nôn mửa:**

Phật thủ 3-10g, sắc uống hoặc ngâm rượu

**3. Viêm dạ dày mạn, đau dây thần kinh bụng:**

Cùi và vỏ quả tươi 10-15g hoặc khô 6g, thái mỏng, hãm nước sôi uống thay trà

**4. Rượu Phật Thủ - trị rối loạn khí uất, trầm cảm nhẹ:**

Phật thủ 30g, rượu trắng 500ml, ngâm 7-10 ngày, mỗi lần không quá 40-50ml

**5. Cháo Phật Thủ - trị sốt ho, đau tức ngực do tràn dịch:**

Phật thủ 10-15g, gạo tẻ 60-80g. Nấu Phật thủ lấy nước bỏ bã, nấu cháo thêm đường trắng

**6. Chè Phật Thủ - trị loét dạ dày tá tràng, ợ hơi:**

Phật thủ 10g thái nhỏ, hãm nước sôi uống thay chè ngày 1 lần

**7. Ruột lợn hầm Phật Thủ - trị huyết trắng:**

Ruột non lợn 1 đoạn, Phật thủ 15-30g, hầm ăn tuần 2-3 lần.

**8. Xi-rô đầy hơi trướng bụng:**

Phật thủ 15g thái nhỏ, đường trắng vừa đủ, hãm nước sôi uống thay trà.

Bạn muốn dùng Phật Thủ cho vấn đề tiêu hóa hay ho đờm? Mình kê liều và cách phối với Trần Bì, Bán Hạ cho chuẩn hơn.

PHỈ TỬ

                                                        

**Phỉ Tử / Bỉ Tử** - vị thuốc tẩy giun. Tên này hay bị viết nhầm thành Phi Tử.

 1. Định danh

*Tê*n khác:** Phỉ thực, Bỉ tử, Gối hạc, Đơn gối hạc, Cây rối, Cây mũn

**Tên thuốc:** *Semen Torreyae*

**Tên khoa học:**

* Quả chín phơi khô của loài *Torreya grandis* Fortune ex Lindl., họ Thông đỏ - Taxaceae.

Đây là cây Phỉ - *Torreya grandis* - cây hạt trần.

> **Lưu ý ở Việt Nam:** Do không có nhiều Torreya, ta hay dùng hạt của cây Thùn mũn / Chua ngút - *Embelia ribes* Burn., họ Đơn nem - Myrsinaceae - để thay thế, vẫn gọi là Phỉ Tử.

**Bộ phận dùng:** Nhân hạt

**Hình dạng:** Hình trái xoan dài, ngoài màu vàng xám hoặc nâu nhạt, nội nhũ béo, nhiều dầu, vị hơi ngọt và cay

Thu hoạch vào mùa thu khi quả chín, bỏ đầu của quả, rửa sạch hạt và phơi khô.

*Th eo Trung y: Bỏ vỏ, dùng sống hoặc sao qua.

* Theo VN: Giã dập, bỏ vỏ lấy nhân, dùng sống. Cho vào thuốc sắc nên dùng sống.

Bảo quản nơi khô, tránh mốc dầu.

 3. Thành phần hóa học

* Dầu béo 45-50%, chứa acid oleic, linoleic, torreya acid

* Chất đắng, tannin

* Torreya có chứa ancaloid nhẹ có tác dụng tê liệt giun

 4. Tính vị - Quy kinh

* Vị ngọt, tính bình. Có tác dụng trị giun, tiêu ứ, chữa khô táo và nhuận tràng.

* Quy kinh: Vào kinh Phế và Đại trường

* Sách khác ghi: ngọt, bình. Quy kinh Phế - Vị - Đại trường.

* Có tài liệu ghi thêm vị hơi chát

 5. Tác dụng

**Theo YHCT:** Sát trùng tiêu tích, thông tiện, nhuận phế.

* Tiêu tích, chỉ khái, sát trùng

* Nhuận táo, nhuận phế

**Theo YHHD - Thuốc khu trùng:**

Là thuốc có tác dụng khu trừ hoặc tiêu diệt ký sinh trùng, quy kinh Tỳ Vị Đại trường, gây tê làm ký sinh trùng bài xuất ra ngoài.

* Gây tê liệt giun đũa, giun kim, giun móc, sán dây

* Nhuận tràng nhẹ do nhiều dầu, giúp tống giun ra

* Dùng cho trẻ em cam tích bụng to do giun sán

 6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:**

- Giun đũa, giun kim, giun móc, sán dây, sán xơ mít

- Trẻ em cam tích, bụng to, gầy còm

- Táo bón, ho khan do phế táo

**Liều dùng:**

* Sách cũ: 6-12g

* Dược điển VN hiện nay: 15-30g

* Dân gian: mỗi ngày ăn 7 hạt, ăn đủ 7 ngày, giun đều hóa ra nước

Dùng sống nhai hoặc sắc, nên uống lúc đói.

**Kiêng kỵ:**

* Đại tiện lỏng không nên dùng.

* Tỳ hư tiết tả kiêng

* Có dầu nhiều nên người tỳ vị hư hàn, ỉa chảy cần thận trọng

* Thuốc khu trùng có độc tính nhẹ, không dùng quá liều dài ngày, phụ nữ có thai cân nhắc

 7. Bài thuốc có Phỉ Tử

**1. Trị giun đũa:**

Phỉ tử 30g, Sử quân tử 15g, Khổ luyện bì 12g, sắc uống sáng sớm lúc đói.

**2. Trị giun móc:**

Phỉ tử hợp với Quán chúng và Binh lang (hạt cau).

**3. Trị sán dây:**

Phỉ tử hợp với Nam qua tử (hạt bí ngô) và Binh lang.

**4. Trị giun tròn:**

Phỉ tử phối hợp với Sử quân tử, Khổ luyện bì và Ô mai.

**5. Trị giun kim, trẻ cam tích:**

Phỉ nhi hoàn: Sử quân tử, Phỉ tử, Binh lang, Thần khúc, Mạch nha, Mộc hương.

**6. Trị táo bón, ho khan do phế táo:**

Phỉ tử 15g, Hỏa ma nhân 12g, Qua lâu nhân 12g, sắc uống.

**7. Bài trong Phá Cố Chỉ bạn hỏi hôm trước:**

Trị dương vật cương không dịu, di tinh: Phá Cố Chỉ và Phỉ tử mỗi vị 30g tán bột, mỗi lần 9g sắc 2 bát còn 1 bát, chia 3 lần.

Nếu bạn đang tìm **Phi Tử khác** như Phụ Tử, Ngũ Vị Tử thì nói mình nhé, vì trong kho tàng có hơn 10 vị tên gần giống Phi Tử. Còn nếu đúng là để tẩy giun cho trẻ, cho mình tuổi và cân nặng để mình tính liều an toàn.           

PHÒN GKỶ

                            

**Phòng Kỷ** là vị thuốc lợi thủy tiêu thũng đứng đầu nhóm thuốc khu phong thấp, nhưng cũng là vị dễ bị nhầm lẫn gây suy thận nhất, nên phải phân biệt rất kỹ.

 1. Tên gọi - Phân loại

**Tên khác:** Phấn Phòng Kỷ, Hán Phòng Kỷ, Kim ty điếu miết, Sơn ô quy

**Tên khoa học:** *Stephania tetrandra* S. Moore - **Tên khoa học chuẩn: *Stephania tetrandrae***

**Họ:** Tiết dê - Menispermaceae

> **Cực kỳ quan trọng - Phân biệt:**

> - **Phấn Phòng Kỷ / Hán Phòng Kỷ** = *Stephania tetrandra* = Loại dùng làm thuốc an toàn, chính thống

> - **Quảng Phòng Kỷ, Mộc Phòng Kỷ, Hán Trung Phòng Kỷ** = *Aristolochia westlandii, Cocculus trilobus* thuộc họ Mộc thông - Aristolochiaceae, chứa acid aristolochic gây suy thận, ung thư đường niệu. **Quảng phòng kỷ dễ gây độc trên thận, Phấn phòng kỷ tương đối an toàn.**

 2. Bộ phận dùng - Bào chế

**Bộ phận dùng:** Rễ củ phơi khô. Rễ cái vàng, chắc, có vân ngang là tốt, đen xốp là xấu

**Thu hái:** Cây mọc hoang ở đồi ven rừng thấp ở Chiết Giang, An Huy, Hồ Bắc... Việt Nam chưa trồng được nhiều. Thu vào mùa thu tháng 9-10.

**Bào chế:** Mùa thu sau khi đào rễ về, loại bỏ tạp chất, cắt bỏ rễ con, có khi cạo bỏ vỏ ngoài, rửa sạch, ngâm nước cho mềm, thái lát dày 5-20cm phơi khô.

Bảo quản nơi cao, thoáng, độ ẩm thấp.

 3. Thành phần hóa học

Hiện thống kê có khoảng 100 alkaloid khác nhau, thuộc nhóm benzylisoquinoline, bisbenzylisoquinoline, aporphine.

Chủ yếu: tetrandrin, dimethyl tetrandrin, fangchinoline, menisine, menisidine, cyclanoline, berbamine, fanchinine.

Trong đó **Tetrandrine là bisbenzylisoquinoline alkaloid chủ đạo, hàm lượng hơn 1% so với trọng lượng rễ khô.**

 4. Tính vị - Quy kinh

* Vị đắng, cay, tính hàn

* Quy kinh: Bàng quang, Thận, Tỳ

Vị thuốc có vị đắng, vị cay, tính hàn, quy kinh vào bàng quang, thận, tỳ.

 5. Tác dụng

**Theo YHCT:**

Khu phong thấp, giảm đau, lợi tiểu, giảm phù.

- Lợi tiểu tiêu thũng

- Khu phong chỉ thống

- Chữa thủy thũng, thấp cước khí, tiểu tiện không thông, nhọt độc phong thấp tê đau

**Theo YHHD:**

- **Tim mạch:** Hạ áp nhanh, làm giãn hệ mạch vành, tăng lưu lượng máu nuôi cơ tim, chống rối loạn nhịp tim, giảm phì đại thất phải

- **Giãn cơ vân, giải nhiệt, chống dị ứng phản vệ**

- **Chống viêm giảm đau:** Tetrandrine A và B chống viêm, giảm đau hiệu quả

- **Kháng khuẩn:** Kháng amip, ức chế trực khuẩn lỵ Shigella

- **Chống ung thư:** Tetrandrine A cho thấy vai trò trong ung thư vú nhờ ngăn tăng sinh, kích thích apoptosis, chống tân tạo mạch

 6. Liều dùng - Kiêng kỵ

**Liều dùng:** Sắc uống 5-10g/ngày, thường dùng phối hợp.

**Kiêng kỵ:**

- Dược liệu có vị đắng hàn nên dễ gây tổn thương cho tỳ vị, những người có tỳ vị vốn hư, âm hư mà không có chứng thấp nhiệt thì không nên dùng

- Người chán ăn và âm hư không có thấp nhiệt không nên sử dụng

- Trên thực nghiệm liều lớn tetrandrine A có thể gây độc cho gan, thận, tuyến thượng thận nên cần thận trọng

- Không nhầm với Quảng Phòng Kỷ

 7. Bài thuốc kinh điển có Phòng Kỷ

**1. Phòng Kỷ Hoàng Kỳ Thang (Kim Quỹ): trị phù thũng, phù hai chi dưới, cước khí, tiểu không thông**

Phòng kỷ 4-5g, Hoàng kỳ 5g, Bạch truật 3,5g, Sinh khương 3g, Đại táo 3-4 quả, Cam thảo 1,5-2g

**2. Trị viêm sưng đau khớp do phong thấp:**

- Bài 1: Phòng kỷ, Bạch truật, Sinh khương, Bạch linh mỗi vị 12g, Cam thảo 9g, Ô đầu 6g, Quế chi 3g, sắc uống

- Bài 2: Phòng kỷ 15g, Ý dĩ nhân 15g, Mộc qua 9g, Ngưu tất 9g

**3. Trị phù thũng, bí tiểu:**

Phòng kỷ, Bạch truật mỗi loại 10g, Hoàng kỳ 16g, Cam thảo 5g sắc

**4. Trị phù toàn thân, tiểu ngắn ít:**

Phòng kỷ 3g, Hoàng kỳ 3g, Quế chi 3g, Phục linh 4-6g, Cam thảo 2g

**5. Trị chứng nhiệt tý (thấp khớp cấp sưng đỏ nóng đau):**

Phối Phòng kỷ với Hoạt thạch, Ý dĩ nhân, Tằm sa, Chi tử như bài Tuyên Tý Thang

**6. Trị phong hàn thấp đau nhức:**

Phòng kỷ phối Ma hoàng, Nhục quế, Phục linh

**7. Trị bụng báng thấp nhiệt:**

Phòng kỷ 12-20g, Đình lịch tử 12-20g, Tiêu mục 4-8g, Đại hoàng 8-12g

Bạn muốn dùng Phòng Kỷ cho khớp hay cho phù? Nếu cho khớp, nói mình là thấp nhiệt sưng đỏ hay phong hàn đau lạnh để mình chọn bài Phòng Kỷ + Ý Dĩ hay Phòng Kỷ + Ô Đầu cho đúng.

PHÒNG PHONG

Phòng Phong là chữ đầu trong câu "Phong Phong" - Phòng ngừa gió - Vị thuốc được mệnh danh là "tướng quân trừ phong".

 1. Tên gọi

**Tên khác:** Bách Chi, Lan Căn, Bỉnh Phong, Thiên Phòng Phong, Đông Phòng Phong

**Tên dược:** *Radix Sileris*

**Tên khoa học:** *Saposhnikovia divaricata* (Turcz.) Schischk. Đồng danh *Ledebouriella seseloides* Wolff, *Siler divaricatum*

**Họ:** Hoa tán - Apiaceae

**Bộ phận dùng:** Rễ phơi khô to chắc, đầu không có lông, vỏ mịn, trong nâu, tâm vàng nhạt là tốt

**Phân bố:** Sinh sống chủ yếu ở Quý Châu, Vân Nam, Tứ Xuyên, Liêu Ninh, Sơn Đông, Nội Mông Trung Quốc. Việt Nam phần lớn nhập khẩu.

 2. Thành phần hóa học

Dược liệu chứa: Manitol, tinh dầu, Marmesin, Xanthotoxin, Phenol, Falcarindiol, Saposhnikovan, Scopolatin...

Nghiên cứu hiện đại phân thành 4 nhóm chính:

- **Nhóm Chromone:** Prim-O-glucosylammirol, 5-O-methylvisamminol $C_{21}H_{24}O_{11}$

- **Nhóm Coumarin:** Psoralen, Xanthotoxin, Bergapten, Marmesin

- **Tinh dầu:** Limonene, Myrcene

- **Polyacetylen:** Falcarindiol

Trong phòng phong người ta thấy có manit, những chất có tính phenol, glucozit đắng và 0,05% tinh dầu

 3. Bào chế

Rễ thu hái vào mùa Xuân và Thu, đào lấy rễ, cắt bỏ phần thân trên, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.

Có thể: rửa sạch thái mỏng phơi khô, hoặc loại bỏ lông bờm ở đầu, phun nước cho mềm, thái phiến phơi khô. Khi dùng có thể dùng sống hoặc sao lên dùng.

 4. Tính vị - Quy kinh

* Vị cay, ngọt, không độc, tính ấm.

* Quy vào kinh Đại trường, Phế, Can, túc Thái âm Tỳ, Dương minh Vị

Sách khác ghi: Vị cay ngọt, hơi ấm. Quy kinh Bàng Quang, Can và Tỳ.

 5. Tác dụng

**Theo Đông y:**

Hành kinh lạc, khu phong, bổ trung, ích thần, thư cân mạch, chỉ thống, phát hãn giải biểu, trừ phong thấp, thắng thấp. Năng an thần định chí, giải độc do Ô đầu, Phụ tử, Nguyên hoa.

Phòng phong là vị thuốc thuộc nhóm Tân ôn giải biểu - chuyên trị các bệnh ngoại cảm do gió

**Theo YHHD:**

- Nước sắc có tác dụng in vitro với Pseudomonas aeruginosa, Shigella, Staphylococcus aureus và một số virus cúm

- Hạ nhiệt và giảm đau - Thực nghiệm 1956 trên thỏ gây sốt bằng vắc xin thương hàn, thuốc sắc 20% liều 10mg/kg có tác dụng hạ sốt sau nửa giờ, kéo dài trên 2,5 giờ

- Giảm sốt, chống viêm, chống co rút, nâng ngưỡng đau ở chuột

- Chống dị ứng, nâng cao miễn dịch

 6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:**

- Ngoại cảm phong hàn: đau đầu, sợ gió, mình mẩy đau nhức

- Phong thấp, đau khớp khi thay đổi thời tiết, cước khí

- Phong chẩn ngứa toàn thân

- Uốn ván co giật, phá thương phong

- Tiêu chảy do Can vượng Tỳ hư, băng trung lậu hạ, ra mồ hôi trộm

**Liều dùng:** 4-10g, có thể 8-12g/ngày khi cần, dạng sắc, tán bột hoặc hoàn.

**Kiêng kỵ - Tương tác:**

- Phòng phong ghét Bạch cập, Tỳ giải và sợ Lê lô, Nguyên hoa, Bạch liễm và Can khương

- Không dùng cho người nguyên khí hư yếu, huyết hư sinh phong, âm hư hỏa vượng, nhiệt cực sinh phong, hen suyễn phế hư, tự hãn

- Không dùng cho người huyết hư cấp đầu thống, trẻ nhỏ tiêu chảy tỳ hư co giật và phụ nữ sau sinh

- Tính ấm nên thận trọng dùng dài hạn

 7. Bài thuốc kinh điển có Phòng Phong

**1. Ngọc Chân Tán - trị uốn ván co giật:**

Phòng phong, Bạch chỉ, Thiên ma, Khương hoạt, Bạch phụ tử, Nam tinh lượng bằng nhau, tán bột, mỗi lần 6-12g với rượu nóng, ngoài trộn rượu đắp khớp

**2. Thống Tả Yếu Phương - trị Can vượng Tỳ hư tiêu chảy, sôi bụng:**

Bạch truật thổ sao 120g, Bạch thược sao 80g, Phòng phong sao 80g, Trần bì sao 60g, tán bột mỗi lần 6-12g ngày 2-3 lần

**3. Khương Hoạt Thắng Thấp Thang - trị cảm phong thấp đau mình:**

Phòng phong 12g, Độc hoạt 10g, Khương hoạt 10g, Xuyên khung 8g, Quế chi 8g...

**4. Trị đau nửa đầu:**

Bạch chỉ và Phòng phong bằng nhau tán bột, chế mật thành viên bằng quả táo, mỗi lần ngậm 1 viên với trà xanh

**5. Trị cảm phong hàn có mồ hôi, sợ gió:**

Cát căn, Kinh giới, Phòng phong mỗi vị 12g sắc

**6. Trị ngoại cảm phong hàn ho, đau người:**

Thông bạch, Hạnh nhân, Phòng phong mỗi vị 12g, Gừng 3 lát

**7. Giải độc Ô đầu, Phụ tử:**

Phòng phong nấu kỹ lấy nước cốt uống

**8. Trị đại tràng bí kết ở người già:**

Chỉ thực và Phòng phong sao với bột mì mỗi thứ 40g, Cam thảo 20g, tán bột mỗi lần 8g uống trước ăn

Bạn muốn dùng Phòng Phong cho cảm mạo hay cho phong thấp khớp? Hai thể dùng phối ngũ hoàn toàn khác nhau.

PHÙ BÌNH

Phù Bình là tên thuốc của cây Bèo, có 2 loại hay bị lẫn:

* **Tiểu Phù Bình / Phù Bình** = Bèo tấm - loại dùng chính trong Dược điển

* **Đại Phù Bình** = Bèo cái - loại dân gian hay dùng đắp ngoài

 1. Tên gọi - Phân loại

**Tên khác:** Phù bình, Tử bình, Tía, Tiểu phù bình, Bèo cám, Béo pjện (Tày)

**Tiểu Phù Bình (chính thống):**

- Tên khoa học: *Lemna minor* L. - *Lemna perpusilla* Torr. / *Spirodela polyrrhiza* (L.) Schleid.

- Họ: Bèo tấm - Lemnaceae (nay xếp vào Araceae)

- Dược điển ghi: Toàn cây phơi sấy khô của cây Bèo tấm - *Spirodela polyrrhiza (L.) Schleid.*, họ Bèo tấm

**Đại Phù Bình (bèo cái):**

- Tên khoa học: *Pistia stratiotes* L.

- Họ: Ráy - Araceae

- Còn gọi là đại phù bình, bèo ván, bèo tai tượng, thủy phù liên

Bèo tấm có tên tiếng Việt là bèo tấm, bèo cám, Tiểu phù bình, thường dùng để giúp lợi tiểu, cầm máu, làm ra mồ hôi

 2. Bộ phận dùng - Thu hái

**Bộ phận dùng:** Toàn cây

**Thu hái:**

- Bèo tấm: Thu hoạch vào mùa hè, rửa sạch, loại bỏ tạp chất, phơi sấy khô. Dược liệu là những búi nhỏ từ những cây bèo hợp lại, mỗi cây 2-3 phiến hình trứng dính nhau bằng rễ sợi

- Bèo cái: Hái quanh năm, tốt nhất mùa hạ có hoa, thường dùng tươi, không chế biến gì đặc biệt, có khi phơi khô. Dùng trong ngày có thể 50-100g tươi, tăng tới 200g

Bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, định kỳ phơi sấy lại.

 3. Thành phần hóa học

* **Bèo tấm (Tiểu Phù Bình):** Chứa nhiều flavonoid (vitexin, orientin), protein 6,8-45% với đủ acid amin, chất béo 0,29%, xenluloza, muối kali

* **Bèo cái (Đại Phù Bình):** Trong bèo cái có nước 93,13%, chất khô 6,87%, chất hữu cơ 5,09%, protit thô 0,63%, chất béo thô 0,29%, xenluloza 1,24%, tro 1,78%, phospho 0,185%. Trong tro có tới 75% kali clorua và 25% kali sulfat. Toàn cây có một chất gây ngứa tan trong nước chưa xác định.

 4. Tính vị - Quy kinh

Dược điển:

- Vị cay, tính hàn. Vào kinh Phế

- Công năng: Giải nhiệt, lợi tiểu. Chữa mẩn ngứa, phù thũng

- Cách dùng: Ngày dùng 3g đến 9g dạng thuốc sắc hoặc sắc lấy nước ngâm rửa

Y học cổ truyền mở rộng:

- Vị cay, tính hàn, hơi có độc nhẹ

- Quy Phế, Bàng quang

- Công năng: Phát hãn giải biểu, thấu chẩn, lợi thủy tiêu thũng, thanh nhiệt

5. Tác dụng - YHHD

**Theo YHCT:**

- Phát hãn, làm ra mồ hôi, giải biểu

- Thấu chẩn (đẩy ban sởi mọc đều)

- Lợi tiểu tiêu thũng

- Khu phong chỉ ngứa

**Theo YHHD:**

- Lợi tiểu do hàm lượng kali cao

- Kháng viêm, kháng khuẩn nhẹ, giải cảm

- Dân gian dùng bèo cái rửa mụn nhọt mẩn ngứa, thông kinh, chữa ho hen

 6. Chủ trị

- Cảm mạo phong nhiệt, không ra mồ hôi, sốt, ho

- Sởi mọc không đều, thủy đậu, ban chẩn ngứa

- Phù thũng, tiểu tiện bất lợi, viêm thận cấp

- Mẩn ngứa, eczema, mụn nhọt

 7. Liều dùng - Kiêng kỵ

**Liều:**

- Tiểu Phù Bình khô: 3-9g sắc uống, hoặc 5-10g

- Đại Phù Bình tươi: 50-100g tươi, có thể 200g, sao vàng sắc

**Kiêng kỵ:**

- Vị cay hàn, người tự hãn, huyết hư, âm hư không có thực nhiệt, người gầy yếu ra mồ hôi nhiều không nên dùng

- Người tỳ vị hư hàn, đại tiện lỏng, phụ nữ có thai thận trọng

- Bèo cái có chất gây ngứa, phải rửa thật sạch, sao vàng để giảm ngứa. Khi uống có thể ngứa cổ 10 phút đầu.

 8. Bài thuốc có Phù Bình

**1. Chữa sởi không mọc, sốt ngứa:**

Phù bình 6g, Kinh giới 6g, Thuyền thoái 3g, Liên kiều 9g, Ngưu bàng tử 9g, sắc uống

**2. Chữa phù thũng, tiểu ít, viêm thận cấp phong thủy:**

Phù bình 9g, Ma hoàng 6g, Bạch truật 9g, Phục linh 12g, Tang bạch bì 12g

**3. Chữa mẩn ngứa, mày đay:**

Bèo cái 50g rửa sạch sao vàng, sắc uống hàng ngày 2-3 ngày

**4. Chữa eczema:**

Bèo cái tùy lượng, rửa sạch 3-4 lần, thêm ít muối giã nát đắp cả nước lẫn cái lên chỗ eczema, ngày 1-2 lần 7-10 ngày

**5. Chữa hen suyễn (kinh nghiệm nhân dân 1952):**

Bèo cái 100g bỏ rễ lá vàng, rửa sạch kỹ, giã nát vắt lấy nước, thêm nước lọc và xirô chanh vừa đủ 100ml, ngày uống 2 lần, mỗi lần 1 liều, uống 2-3 tháng

**6. Chữa mụn rộp loang vòng:**

Rửa vết loét bằng nước sắc bèo cái, rắc tro bèo cái lên

**7. Thấu chẩn tiêu độc:**

Phù bình 6g, Kim ngân hoa 12g, Bồ công anh 12g, sắc uống

Bạn đang cần Phù Bình để cho sởi mọc hay để lợi tiểu tiêu phù? Hai hướng liều và phối ngũ khác nhau hoàn toàn.

PHỤ TỬ

Phụ Tử là vị thuốc **đứng đầu bảng hồi dương cứu nghịch** - Thuốc độc bảng A, nhưng cũng là thuốc cứu mạng trong Đông y. Dùng sai 1 ly có thể tử vong, nên bạn phải nắm thật kỹ bào chế.

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

**Tên khác:** Hắc Phụ, Cách Tử, Thục Phụ Tử, Diêm Phụ Tử, Hắc Phụ Tử, Bạch Phụ Tử

**Tên khoa học:** Rễ củ con của cây Ô Đầu - *Aconitum carmichaelii* Debx. (đồng danh *Aconitum fortunei* Hemsl.) - Họ Hoàng liên - Ranunculaceae

Vị thuốc Phụ tử là rễ củ con được thu hái từ cây Ô đầu *Aconitum carmichaelii* Debx. họ Hoàng liên, rửa sạch để tươi hoặc phơi sấy khô.

Củ mẹ to gọi là Ô Đầu, củ con nhỏ mọc quanh gọi là Phụ Tử. Thu vào tháng 8-10 trước khi hoa nở.

 2. Thành phần hóa học

Thành phần chính là các alkaloid diterpenoid rất độc:

* Đã phân lập được bốn alkaloid diterpenoid từ chiết xuất Ethanol của Phụ tử chế: hypaconitine, songorine, mesaconitine và aconitine. Trong đó aconitin thuộc loại thuốc độc

* Nhóm chính: C9-diterpen alkaloid gồm aconitin, hypaconitin, mesaconitin, lipoaconitin, lipomesaconitin và C20-diterpen như ignavin, delgradin. Trong đó aconitin là alkaloid chính

* Ngoài ra còn: higenamine, demethylcoclaurine, benzoylmesaconine, neoline, fuziline, salsolinol...

Hàm lượng alkaloid toàn phần trong Phụ tử khoảng 0,93%, trong Ô đầu 0,70%. Độc tính chủ yếu do aconitine.

 3. Cách bào chế - Cực kỳ quan trọng

Phụ tử sống độc chết người, **bắt buộc phải chế**. Có 4 dạng chính:

**a. Diêm Phụ Tử:**

Rễ củ con loại to, ngâm 10 ngày trong nước muối + Magnesi clorid (100kg Phụ tử / 40kg MgCl2 + 30kg muối + 60 lít nước), ngày phơi tối ngâm, cuối cùng phơi cho muối kết tinh trắng. Trước dùng thái lát 5mm rửa hết vị cay tê

**b. Hắc Phụ Tử:**

Củ trung bình ngâm nước MgCl2 vài ngày, đun sôi 2-3 phút, thái dọc dày 5mm, lại ngâm MgCl2, tẩm đường đỏ + dầu cải cho màu nước chè đặc, rửa hết cay tê, phơi khô. Phiến bóng màu nâu xám, viền nâu đen.

**c. Bạch Phụ Tử:**

Củ nhỏ ngâm nước MgCl2 vài ngày, đun chín giữa củ, bóc vỏ, thái mỏng 3mm, rửa hết tê, hấp chín, xông diêm sinh, phơi khô. Phiến màu trắng vàng nửa trong suốt.

**d. Đạm Phụ Tử:**

Lấy Diêm Phụ Tử ngâm nước thay nước ngày 2-3 lần hết muối, nấu cùng Cam thảo, Đậu đen đến khi nếm không thấy tê thì bỏ Cam thảo Đậu đen, chẻ đôi nấu thêm 2 giờ, ủ mềm thái phiến phơi khô. Đây là loại an toàn nhất để dùng trong.

> Quy trình chuẩn Bộ Y tế: Hắc Phụ Tử cần 1kg Phụ tử + 400g MgCl2 + 700ml nước, ngâm 3-5 ngày, đun sôi chín đều 20-30 phút, thái phiến 0,2-0,5cm, ngâm 12-14h rửa 3 lần đến tê nhẹ, sấy 55-60°C, tẩm đường đỏ, dầu cải. Bạch Phụ Tử cần 1kg Phụ tử + 350g muối + 2000ml nước ngâm 10-12 ngày.

 4. Tính vị - Quy kinh

* Vị cay, đắng; tính đại nhiệt, có độc. Quy kinh 12 kinh. Công năng hồi dương cứu nghịch, bổ hỏa, trừ phong thấp

* Quy kinh Tâm, Thận, Tỳ. Dược liệu có tính vị cay, nóng (đại nhiệt), có độc.

 5. Tác dụng

**Theo YHCT:**

Hồi dương cứu nghịch, bổ hỏa trợ dương, tán hàn trừ thấp, giảm đau.

Chủ trị: Chứng thoát dương (trụy tim mạch cấp); hỏa hư dương hư: toàn thân lạnh, sợ lạnh; choáng váng đau đầu; đau mỏi lưng gối khớp xương; chân tay phù nề tiêu lỏng.

**Theo YHHD:**

- **Kháng viêm:** Thuốc sắc cho súc vật viêm khớp uống hoặc chích màng bụng đều chống viêm

- **Tim mạch:** Liều lớn lúc đầu hạ sau lại tăng huyết áp, tăng lực co bóp cơ tim, tác dụng cường tim rõ, tăng lưu lượng máu động mạch đùi và vành

- **Thần kinh:** Aconitine 0,1-0,2mg/kg làm giảm phản xạ có điều kiện, giảm ammoniac não

- **Miễn dịch - nội tiết:** Tăng miễn dịch, làm giảm Vitamin C vỏ thượng thận, tăng tiết vỏ thượng thận

 6. Liều dùng

Phụ tử sau khi bào chế độc giảm. Dùng phổ biến dạng thuốc sắc, **bắt buộc sắc trước 30-60 phút.**

* Liều thường: 2,4 - 9g / ngày

* Người hàn nặng: Có thể 15-30g / ngày nhưng phải có thầy thuốc giám sát

* Dạng hoàn tán: 1-3g

 7. Kiêng kỵ - Độc tính - Giải độc

**Kiêng kỵ:**

- Phụ nữ có thai, cho con bú, trẻ em dưới 15 tuổi, người sốt nóng, âm hư sinh nội nhiệt, chứng nhiệt hỏa

- Không phối hợp với Bán hạ, Qua lâu, Bối mẫu, Bạch cập, Bạch liễm (Thập bát phản)

- Không uống rượu trước/sau khi dùng

**Triệu chứng ngộ độc:** Chảy nước miếng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, hoa mắt chóng mặt, tê lưỡi, mạch chậm, khó thở, co giật, rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp, hôn mê

**Cách xử lý:**

- Cấp cứu Tây y: Atropin liều cao

- Dân gian: Nhục quế 5-10g hãm uống, 15 phút không bớt uống thêm. Hoặc Kim ngân hoa 80g + Đậu xanh 80g + Cam thảo 20g + Sinh khương 20g sắc đường uống

Phụ tử là thuốc độc bảng A, Diêm/Hắc/Bạch Phụ là độc bảng B. Đựng lọ kín tránh ẩm.

 8. Bài thuốc kinh điển có Phụ Tử

**1. Tứ Nghịch Thang (Thương Hàn Luận) - Hồi dương cứu nghịch:**

Phụ tử chế 12g, Can khương 10g, Chích thảo 4g, sắc uống. Trị nôn tiêu chảy, ra mồ hôi nhiều, chân tay lạnh, mạch nhỏ khó bắt - trụy tim mạch

**2. Quế Chi Phụ Tử Thang (Kim Quỹ) - trị phong hàn thấp đau nhức:**

Quế chi 8-10g, Phụ tử chế 4-10g, Sinh khương 8-12g, Chích thảo 4-8g, Đại táo 2-5 quả

**3. Bát Vị Địa Hoàng Hoàn - trị thận dương hư phù thũng, lưng lạnh:**

Phụ tử chế 12g, Nhục quế 4g, Thục địa 16g, Sơn dược 16g, Sơn thù 12g, Phục linh 12g, Đơn bì 12g, Trạch tả 12g, tán bột mật viên ngày 2 lần mỗi lần 12g

**4. Phụ Tử Thang - trị đau khớp do hàn:**

Phụ tử chế, Bạch linh, Đảng sâm, Bạch truật, Thược dược đều 10g, sắc trước Phụ tử 30 phút

**5. Chân Vũ Thang - lợi thủy ôn dương:**

Phụ tử chế 9g, Bạch truật 9g, Phục linh 9g, Bạch thược 9g, Sinh khương 9g - trị phù thũng, tiểu ít do dương hư

Bạn định dùng Phụ Tử cho chứng nào? Đây là vị thuốc bắt buộc phải có thầy thuốc kê đơn và sắc đúng cách, mình có thể hướng dẫn cách sắc an toàn nếu bạn cho biết thể bệnh cụ thể.

PHỤC LONG CAN

Phục Long Can là một vị thuốc rất đặc biệt - không phải cây cỏ mà là **đất lòng bếp** - còn gọi là Táo Tâm Thổ.

 1. Tên gọi

**Tên khác:** Đất lòng bếp, Táo Tâm Thổ, Táo Tâm Hoàng Thổ

**Tên khoa học:** *Terra flava usta* - *Furnus Terra*

Phục long can là đất lấy ở bếp do đun nhiều bị nung khô cứng mà có, màu đất phía ngoài đỏ, trong vàng hay tía. Ở đâu cũng có và là một vị thuốc hay dùng trong Đông y.

Hiểu nôm na: Bếp củi, bếp rơm rạ đun lâu năm, đất sét quanh thành bếp bị lửa nung kết lại thành cục cứng màu đỏ vàng như gạch non, đó là Phục Long Can. Loại tốt nhất là bếp lò đã dùng 10-20 năm.

 2. Thành phần hóa học

Năm 1958, Viện y học Bắc Kinh phân tích thấy có nhiều ion $Fe^{3+}$, $Fe^{2+}$, một ít $Ca^{2+}$ và $CO_3^{2-}$.

Theo tài liệu phân tích cũ, trong Phục Long Can có axit silicic, nhôm oxyt, sắt oxyt, một ít magie oxyt, kali, canxi.

Về bản chất là một loại đất sét đã được nung, có tính hấp phụ, hơi kiềm, giàu oxit sắt.

 3. Bào chế

- Đào lấy cục đất ở thành bếp, lòng bếp đã nung đỏ, loại bỏ tro than, tạp chất, để nguyên cục hoặc đập nhỏ, phơi khô.

- Khi dùng tán nhỏ, hoặc để nguyên cục sắc.

- Dược điển: Ngày dùng 20-40g dưới dạng thuốc sắc, đợi thuốc lắng xuống, chắt lấy nước trong mà uống.

> Mẹo dân gian: Khi không có Phục Long Can, lấy hòn gạch hay ngói nung đỏ lên, đang nóng đỏ nhúng ngay vào nước, rồi lấy nước đó đun sôi uống thay thế.

 4. Tính vị - Quy kinh

Theo tài liệu cổ Phục Long Can có vị cay, tính hơi nóng (ôn) không có độc, vào 2 kinh Tỳ và Vị, có tác dụng ôn trung, cầm nôn, cầm máu.

* Vị: Cay, mặn

* Tính: Ôn, hơi nóng

* Quy: Tỳ, Vị, Can

 5. Tác dụng - Chủ trị

**Công năng:** Ôn trung hòa vị, chỉ ẩu (cầm nôn), chỉ huyết (cầm máu), chỉ tả.

**Chủ trị:**

- Nôn mửa do vị hàn, đặc biệt nôn mửa của phụ nữ có thai (ác trở)

- Băng huyết, thổ huyết, tiểu tiện ra máu, đại tiện ra máu do tỳ không thống huyết

- Trẻ con đái dầm, tiêu chảy mạn

- Dùng ngoài: ung nhọt sưng đau - hòa với dấm đắp vào

Đây là vị thuốc chỉ thấy dùng trong Đông y, chuyên để ôn ấm tỳ vị khi tỳ hư hàn không giữ được thai, không cầm được máu.

**YHHD:** Với thành phần là đất sét nung, có tác dụng như chất hấp phụ, trung hòa acid nhẹ, cầm máu cơ học, tương tự như các loại đất sét y học (kaolin). Giàu sắt nên dân gian cho là bổ huyết nhẹ.

 6. Liều dùng - Kiêng kỵ

**Liều:** 20-40g/ngày sắc lấy nước trong. Dùng ngoài không kể liều, hòa dấm đắp.

**Kiêng kỵ:**

- Chứng nhiệt, âm hư hỏa vượng, nôn do nhiệt không dùng

- Không dùng cho người táo bón do thực nhiệt

- Vì có chứa chì, asen vi lượng từ đất bếp cũ nếu bếp có đốt rác thải, nên không nên tự lấy bừa bãi, phải chọn bếp sạch đun củi rơm rạ, và phải lắng thật trong mới uống

- Phụ nữ có thai dùng được nhưng phải đúng thể tỳ vị hư hàn, không tự ý dùng liều cao

 7. Bài thuốc có Phục Long Can

**1. Phụ nữ có thai nôn mửa nặng (ác trở):**

Phục Long Can 50g, nước 300ml sắc còn 20ml, để lắng trong lọc lấy nước cho uống làm nhiều lần. Một thầy thuốc quân đội Nhật đã chữa nhiều ca nôn thai dùng Tây y không khỏi, sau dùng bài này thì hết.

**2. Trẻ con đái dầm:**

Phục Long Can tán nhỏ 8g, Chu sa 4g, Xạ hương 0,03g, tán viên bằng hạt đậu xanh, mỗi tối uống 2-4 viên. (Bài này có Chu sa, Xạ hương độc, nay ít dùng, chỉ tham khảo)

**3. Băng huyết, thổ huyết, tiểu ra máu:**

Phục Long Can 30g, A giao 10g, Ngải diệp 12g, Đương quy 12g, sắc lấy nước trong uống

**4. Hoàng Thổ Thang (Kim Quỹ) - trị đại tiện ra máu, tiêu chảy do tỳ dương hư:**

Phục Long Can 30g, Bạch truật 10g, Phụ tử chế 10g, Cam thảo 6g, Sinh địa 12g, A giao 10g, Hoàng cầm 6g - Phục Long Can sắc trước lấy nước trong sắc các vị khác

**5. Đắp ung nhọt mới sưng:**

Phục Long Can tán bột hòa với dấm chua đắp ngoài

Bạn đang cần Phục Long Can cho thai nghén nôn hay cho cầm máu? Nói rõ để mình gia giảm với Tô ngạnh, Hoàng cầm hay A giao cho an toàn.