Bài Thuốc Vị Thuốc Vần - Ô

 

Ô DƯỢC

Ô Dược là một trong những vị thuốc hành khí quan trọng nhất, thường gọi là **Thiên Đài Ô Dược**.

 1. Tên khoa học - Danh pháp

* **Tên Việt: ** Ô dược, Thiên thai ô dược, Ô dược nam, Dầu đắng, Thổ mộc hương, Kê cốt hương, Bàng tỵ

* **Tên dược: ** Radix Linderae

* **Tên khoa học chính thức hiện nay: ** *Lindera aggregata* (Sims) Kosterm., 1974 - họ Long não Lauraceae.

* **Đồng danh thường gặp trong tài liệu cũ: ** *Lindera strychnifolia* (Sieb. et Zucc.) Vill., *Lindera myrrha* Merr., *Laurus aggregata* Sims

> Lưu ý phân biệt:

> - **Thiên thai ô dược** là rễ *Lindera strychnifolia* - loại dùng làm thuốc chính.

> - **Vệ châu ô dược** là rễ cây *Cocculus laurifolius* DC. họ Tiết dê, chứa coclorin, không nên nhầm lẫn

Cây nhỏ cao 1-1,4m, cành mảnh màu đen nhạt. Lá bầu dục mọc so le. Toàn cây có tinh dầu thơm. Rễ phình thành chuỗi như đùi gà, vỏ ngoài nâu vàng, trong trắng ngà, có mùi thơm đặc trưng. Mọc hoang nhiều ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Hòa Bình. Đã được ghi trong Dược điển Việt Nam 2002.

Bộ phận dùng: Rễ củ - thu hái quanh năm, tốt nhất thu đông và đầu xuân.

 2. Cách chế biến - Bào chế

**Sơ chế:**

Đào rễ, cắt bỏ rễ con, rửa sạch đất cát, ngâm nước 1 ngày, ủ mềm, thái phiến dài 3-5cm phơi khô. Loại rễ mập, rắn chắc, thịt vàng ngà, thơm, không mọt là tốt. Loại cứng già không dùng.

**Các dạng bào chế cổ truyền:**

* **Ô dược phiến: ** Rửa sạch, ngâm nước, ủ mềm, thái phiến phơi khô.

* **Ô dược sao vàng: ** Lấy phiến sao đến khi mặt ngoài màu vàng.

* **Ô dược sao cám: ** Đun chảo nóng, cho cám vào rang thơm rồi đổ phiến vào sao đến vàng nhạt, rây bỏ cám. Có thể tẩm mật ong rồi sao cám cho thơm.

* **Ô dược chích rượu: ** Ô dược 10kg + rượu 2kg, trộn đều ủ 30 phút cho thấm hết rồi sao với cám đến vàng.

* **Theo Trung y: ** Chỉ lấy những rễ có đốt nối liền nhau, bỏ rễ đuôi chuột, bỏ vỏ lấy lõi, sao qua hay mài bột.

Dễ mốc mọt, phải bảo quản nơi khô ráo thoáng mát.

 3. Thành phần hóa học

Rất đa dạng, có tới 349 hợp chất đã phân lập. Chủ yếu là sesquiterpenoid, alkaloid, flavonoid.

* Nhóm tinh dầu: lindestrene, linderenol, linderene acetate, borneol, isofuranogermacrene

* Nhóm lacton: isolinderalactone, neolinderalactone, lindestrenolide

* Nhóm azulene: linderazulene, chamazulene

* Axit: linderaic acid, linderic acid

* Alkaloid: linderan C8H10O2, linderen C8H14O2, rượu linderola C11H22O, coclorin C17H19O8N, và các chất Linderol, Linderana, Linderoxide

 4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị cay, hơi đắng, tính ôn, không độc. Sách Trung Dược Học ghi vị đắng tính ấm.

* **Quy kinh: ** Vào các kinh Tỳ, Vị, Phế, Thận, Bàng quang. Một số tài liệu ghi thêm Phế, Thận.

 5. Tác dụng - YHHD và YHCT

**Theo Y học cổ truyền:**

Khai uất, thuận khí, chỉ thống, tán hàn, ôn Thận, lý nguyên khí. Công dụng chính là hành khí chỉ thống và khứ hàn.

**Theo Y học hiện đại (YHHD):**

* Tăng nhu động ruột, giảm trương lực ruột thỏ cô lập, tăng tiết dịch ruột, giảm đầy hơi.

* Bột khô rút ngắn thời gian đông máu, cầm máu nhanh do tác động lên ion Canxi.

* Thí nghiệm cho chuột ăn dài ngày thấy tăng cân nhanh so với lô đối chứng.

 6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị: ** Theo kinh nghiệm nhân dân dùng chữa đau bụng, ăn không tiêu, nôn mửa, trẻ em đau bụng giun, sung huyết, nhức đầu chóng mặt, đái vặt, tiểu đêm. Trong lâm sàng còn dùng trị ngực bụng trướng đau, hoắc loạn thổ tả, tiểu nhiều do bàng quang hư hàn, kinh nguyệt không đều, thống kinh.

**Liều dùng:**

* Dạng sắc: Sách cổ ghi 2-6g/ngày.

* Dược điển và lâm sàng hiện nay thường dùng 3-10g/ngày dưới dạng thuốc sắc và tán bột làm hoàn.

* Dạng bột mài: 2-4g pha với nước thuốc thang.

**Kiêng kỵ:**

Không dùng cho người khí huyết hư nhưng có nội nhiệt, âm hư hỏa vượng. Tác dụng tương tự Hương phụ và Mộc hương, đều hành khí nên người khí hư không nên dùng dài ngày. Thận trọng hàng giả là rễ sim rừng *Rhodomyrtus tomentosa*.

 7. Đơn thuốc, bài thuốc có Ô Dược

**1. Ô hương tán / Ô hương lán - trị rối loạn tiêu hóa, ợ hơi, bụng đầy:**

Ô dược + Hương phụ lượng bằng nhau, tán bột. Mỗi lần 2-8g uống với nước gừng sắc, ngày 2 lần. Ăn không ngon thì sắc thêm 4g gừng, có giun thì chiêu với nước sắc hạt cau 4g.

**2. Viên Ô dược - trị lỵ, sốt, tiêu chảy:**

Ô dược sao cám tán bột, hồ thành viên bằng hạt ngô. Ngày uống 10-20 viên.

**3. Thiên Đài Ô Dược Tán - cổ phương trị sán khí, thoát vị bẹn, đau tinh hoàn do hàn:**

Thành phần gồm: Ô dược, Xuyên luyện tử (Xuyên đông tử), Mộc hương, Tiểu hồi hương, Cao lương khương, Thanh bì, Tân lang (Binh lang) trong đó Thanh bì phá khí bình can. Sắc uống.

**4. Bài trị bụng dưới đau do hàn sán:**

Cao lương khương, Hồi hương, Ô dược mỗi vị 6g, Thanh bì 8g. Sắc uống.

**5. Bài trị đau bụng kinh do khí trệ hàn ngưng:**

Ô dược 10g, Đảng sâm 10g, Trầm hương 2g, Cam thảo 6g, Sinh khương 6g. Sắc ngày 1 thang.

Hoặc: Ô dược 10g, Đương quy 12g, Mộc hương 8g, Hương phụ 8g. Sắc uống.

**6. Bài trị đau bụng kinh thể nặng:**

Sa nhân sao 3g, Mộc hương sao 12g, Ô dược sao 12g, Huyền hồ chích giấm 12g, Cam thảo 5g, Sinh khương 4g. Sắc chia 2 lần, uống trước ăn, dùng 17-21 ngày sau sạch kinh.

**7. Bài trị bàng quang hư hàn, tiểu nhiều, đái dầm:**

Ô dược 10g, Sơn dược 16g, Ích trí nhân 16g. Sắc uống.

**8. Bài trị cam tích trẻ em (gầy yếu, bụng ỏng, ăn kém):**

Bạch truật, Ô dược, Kê nội kim sao cám, Hoài sơn sao vàng, Ý dĩ mỗi thứ 10-12g. Tán bột, mỗi lần 5-9g pha nước sôi, ngày 3 lần trong 2-3 tuần.

Bạn đang làm phòng khám, nếu muốn mình soạn sẵn bảng liều gia giảm cho Thiên Đài Ô Dược Tán theo thể hàn nặng/nhẹ hoặc file in hướng dẫn bảo quản dược liệu cho kho thuốc, mình làm ngay được.

Ô ĐẦU

**Ô Đầu** là vị thuốc **đại độc - đại dụng**, đứng đầu bảng A, tuyệt đối không dùng sống đường uống.

 1. Tên khoa học - Phân biệt

* **Tên khác: ** Củ ấu tàu, củ gấu tàu, Xuyên ô, Thiên hùng, Trắc tử, Ô uế

* **Tên khoa học: ** *Aconitum fortunei* Hemsl., đồng danh *Aconitum carmichaelii* Debx.Tên quốc tế thường ghi *Aconitum fortunei* hoặc *Aconitum carmichaeli*

* **Họ: ** Mao lương - Ranunculaceae

* **Phân biệt quan trọng: ** Cùng một cây cho 2 vị:

  - **Ô đầu - Radix Aconiti: ** rễ củ cái - mẹ, hình nón, vỏ đen, thịt trắng ngà

  - **Phụ tử - Radix Aconiti Lateralis: ** rễ củ con mọc xung quanh rễ mẹ. Ô đầu độc mạnh hơn Phụ tử.

Cây thảo sống nhiều năm cao 60-100cm. Lá xẻ 3 thùy sâu, mép răng cưa. Hoa màu xanh lam tím mọc thành chùm. Rễ củ là bộ phận dùng

Phân bố: Gốc Trung Quốc, ở Việt Nam trồng ở vùng núi cao lạnh Sa Pa - Lào Cai, Đồng Văn - Hà Giang. Thu hái tốt nhất giữa hoặc cuối mùa xuân, mùa khác củ teo xốp

 2. Thành phần hóa học

Giá trị dược lý và độc tính đều ở nhóm alkaloid diterpen:

* **Aconitin: ** hoạt chất chính tạo vị cay tê, là chất độc cực mạnh - chỉ 2-5mg có thể gây tử vong do liệt hô hấp và loạn nhịp tim. Ngoài ra còn mesaconitin, hypaconitin, napellin, japaconitin

* Sau chế biến thủy phân thành **benzoylaconin** - độc tính giảm hàng trăm lần nhưng vẫn giữ tác dụng giảm đau

* Ngoài ra: acid hữu cơ, nhựa, đường, tinh bột

 3. Cách bào chế - Bắt buộc giảm độc

Y học xếp Ô đầu thuộc nhóm thuốc độc bảng A, bảo quản riêng lọ kín, phơi sấy thường xuyên tránh mọt

**Để dùng uống - phải bào chế:**

* Ngâm nước muối hoặc nước vo gạo nhiều ngày, thay nước liên tục

* Đun nấu liên tục 12-24 giờ để aconitin thủy phân thành benzoylaconin. Thành phẩm gọi là Hắc phụ phiến, Bạch phụ phiến, Diêm phụ tử, Pháo phụ tử

* Khi sắc thang: **Bắt buộc sắc trước 30-60 phút** với lửa to rồi mới cho các vị khác vào

**Để dùng ngoài:**

Tán nhỏ ngâm rượu 40-50 độ 5-7 ngày để xoa bóp. An toàn nhất là chỉ dùng ngoài da, không bôi lên vết thương hở.

 4. Tính vị - Quy kinh - YHHD

* **Tính vị: ** Vị đắng, cay, tính đại nhiệt, có độc mạnh

* **Quy kinh: ** Quy vào 12 kinh nhưng chủ yếu là Thận, Tỳ, Can và Tâm

**Theo Y học cổ truyền: ** Khu phong trừ thấp, ôn kinh tán hàn, chỉ thống, hồi dương cứu nghịch. Trong đó:

- Khu phong trừ thấp: đau nhức xương khớp do phong hàn, tê bại co quắp

- Tán hàn chỉ thống: đau dây thần kinh, đau bụng do hàn

- Hồi dương: chân tay lạnh ngắt, mạch vi tế - thường dùng Phụ tử chế

**Theo Y học hiện đại:**

* Thần kinh: Aconitin ban đầu gây ngứa nóng, sau gây tê mất cảm giác, ức chế dẫn truyền đau, tăng tiết nước bọt, ức chế trung khu hô hấp, hạ thân nhiệt

* Giảm đau: Các alkaloid giảm đau trên chuột trắng, liên quan đến catecholamine

* Chống viêm: Nước sắc chống viêm khớp thực nghiệm do formaldehyde, ức chế tăng tính thấm thành mạch

* Tuần hoàn: Liều vi lượng microgram kích thích tim, tăng lưu thông, nhưng ranh giới liều điều trị - liều độc rất mong manh

 5. Chủ trị - Liều dùng

**Chủ trị: ** Đau mỏi chân tay sai khớp, phong tê thấp lâu ngày, chân tay co quắp, trúng gió miệng méo, chân tay lạnh ở trẻ nhỏ, thoát dương.

**Liều dùng:**

* Đường uống: Chỉ dùng loại đã chế kỹ, 1-3g/ngày. Tài liệu cũ ghi 3-4g dạng sắc uống. Tuyệt đối không tự ý tăng liều.

* Đường ngoài: Rượu xoa bóp không giới hạn liều, chỉ dùng ngoài.

 6. Kiêng kỵ - Ngộ độc

* **Cấm:** Phụ nữ có thai, trẻ em, người âm hư hỏa vượng, người không thực sự trúng phong hàn, người bệnh tim mạch nặng.

* **Tương phản: ** Ô đầu phản Bán hạ, Bối mẫu, Bạch liễm, Bạch cập, Qua lâu.

* **Dấu hiệu ngộ độc: ** Tê môi lưỡi, đầu chi, buồn nôn, tiêu chảy, mờ mắt, hạ kali, loạn nhịp thất, tụt huyết áp, khó thở, hôn mê

* **Giải độc dân gian:** Sắc ngay Gừng tươi 20g + Cam thảo 20g + Kim ngân hoa + Đậu xanh 80g với đường uống, đưa ngay đến cơ sở y tế. Ngộ độc aconitin liều tử vong khoảng 5mg, loạn tim nặng từ 2mg.

> Tuyệt đối dán nhãn "THUỐC ĐỘC - CHỈ DÙNG NGOÀI" lên chai rượu ngâm Ô đầu. Nhiều ca tử vong do uống nhầm rượu xoa bóp.

 7. Đơn thuốc, bài thuốc có Ô Đầu

**1. Tứ Nghịch Thang - hồi dương cứu nghịch, kinh điển trong Thương Hàn Luận:**

Thục phụ tử - đại cay đại nhiệt ôn dương khu hàn là chủ dược, Can khương ôn trung tán hàn hợp Phụ tử tăng hồi dương, Chích thảo ôn dưỡng dương khí làm giảm tính cay nóng.

Liều: Phụ tử chế 6-10g sắc trước, Can khương 6g, Chích thảo 6g. Dùng khi tay chân quyết lạnh, mạch vi.

**2. Đương Quy Tứ Nghịch Thang:** Ôn kinh tán hàn dưỡng huyết.

**3. Bài trị khớp sưng đau, co duỗi khó, lâu ngày tổn thương thận:**

Ô đầu sắc trước 5g, Tế tân 5g, Quế chi 4-6g, Xích thược 12g, Đương quy 12g, Uy linh tiên 10g, Ý dĩ 20g, Thổ phục linh 16g, Tỳ giải 12g, Mộc thông 10g. Sắc uống.

**4. Rượu xoa bóp trừ phong thấp:**

Ô đầu thái lát 100g ngâm 500ml rượu trắng 40 độ ít nhất 1 tháng, chỉ xoa ngoài khớp gối, cổ tay đau do lạnh.

**5. Ma Hoàng Phụ Tử Tế Tân Thang:** Trị phong hàn sâu, đau đầu, đau khớp kèm sợ lạnh.

Bạn cần tra cứu phụ tử chế theo DĐVN V hay bảng bào chế an toàn cho phòng khám để nhân viên không nhầm Ô đầu sống / chín, mình soạn sẵn checklist được ngay.

Ô MAI

**Ô Mai** - vị thuốc chua thu liễm nổi tiếng, không phải ô mai ăn vặt tẩm đường ớt.

 1. Tên khoa học - Danh pháp

* **Tên khác: ** Toan mai, Hắc mai, Huân mai, Khô mai nhục, Mơ đen, Xí muội, Bạch mai - muối trắng kết tinh

* **Tên dược: ** Fructus Mume - Fructus Armeniacae Mume

* **Tên khoa học: ** *Prunus mume* Sieb. et Zucc. - họ Hoa hồng Rosaceae - đồng danh *Armeniaca mume*

Cây gỗ cao 3-4m, lá bầu dục mọc so le, mép khía răng nhọn, hoa trắng 5 cánh, quả hạch có lông tơ, xanh khi non, vàng có đốm đỏ khi chín. Quả dược liệu hình cầu không đều, đường kính 2-2,6cm, vỏ đen hoặc đen nâu nhăn, cùi dày mềm ẩm, vị rất chua.

Mơ trồng và mọc hoang nhiều ở Hà Nội - chùa Hương, vùng núi phía Bắc, thu hái tháng 3-4 khi quả chín vàng.

 2. Cách chế biến - Bào chế

**Theo Dược liệu Việt Nam: ** Hái quả về phơi trong râm cho héo, nhúng vào nước đang sôi cho hơi nứt, vớt ra trải mỏng phơi hoặc sấy nhẹ cho khô vỏ nhăn thì lại đem đồ rồi phơi. Cứ làm vậy đến khi tím đen thì thôi.

**Theo kinh nghiệm dân gian:**

* Việt Nam: Quả gần chín đồ hơi mềm không chín quá, phơi 3-4 lần cho khô, tẩm nước bồ hóng rồi phơi sấy, lặp lại nhiều lần. Hoặc hong trên giàn bếp 6 tháng thì đen.

* Trung Quốc: Dùng tro rơm rạ tẩm ướt, lùi quả mơ vào đồ chín phơi khô.

* Cửu chưng cửu sái: Quả chín vàng phơi mát cho héo, rồi phơi khô - ngâm muối - phơi khô đủ 9 lần. Thịt săn lại màu đen gọi là Ô mai, nếu có muối trắng kết tinh gọi là Bạch mai.

Quả lớn, cùi dày, hạt nhỏ, mềm ẩm, rất chua là loại tốt. Bảo quản nơi khô mát, có gói hút ẩm.

 3. Thành phần hóa học

* Acid hữu cơ chủ yếu: citric acid, malic acid, succinic acid, tartaric acid

* Khác: lycopin, α-caroten, carotenoid, sitosterol, flavonoid quercetin, isoquercetin, vitamin B1, B5, A. Hạt chứa 35-40% dầu béo và amygdalin

 4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị:** Vị chua, chát, tính bình, hơi ấm. Có tài liệu ghi tính mát.

* **Quy kinh:** Vào các kinh Phế, Can, Tỳ, Vị, Đại trường.

Hải Thượng Lãn Ông giải: Ô mai vị chua tính liễm, có thể thăng có thể giáng, giúp thuận khí chỉ khái, hóa đàm.

**Công năng:** Liễm Phế chỉ khái, sáp trường chỉ tả, an hồi chỉ thống, sinh tân chỉ khát, sát trùng.

* Kiện Vị, cố trường, nhu Can

* Thu liễm, sinh tân, an hồi, khử trùng

 5. Tác dụng - YHHD

**Đông y:** Trị ho lâu ngày hư nhiệt phiền khát, sốt rét lâu ngày, tiêu chảy lỵ lâu ngày, tiểu ra máu, băng huyết, bụng đau do giun, nôn mửa. Ngoài ra trị ho, viêm họng, khản tiếng, cảm lạnh có thể kết hợp mật ong hoặc gừng.

**Y học hiện đại - Dược lý:**

* Ức chế ruột cô lập thỏ. Bài Ô Mai Hoàn làm thư giãn cơ Oddi và tăng tiết mật.

* Nước sắc ức chế tụ cầu, liên cầu gây viêm phổi, trực khuẩn bạch hầu, Salmonella typhi, Shigella và một số nấm gây bệnh.

* Trên súc vật chứng minh làm tăng miễn dịch cơ thể.

* Chống dị ứng: giảm tỷ lệ tử vong chuột lang gây choáng bằng albumin.

* In vitro ức chế trên 90% ung thư cổ tử cung loại JTC 26.

 6. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị chính:**

* Ho lâu ngày, phế hư ho khan

* Tiêu chảy, kiết lỵ lâu ngày, lỵ ra máu mủ

* Giun đũa, giun chui ống mật gây đau bụng dữ dội tay chân lạnh

* Tiêu khát - đái tháo đường, hư nhiệt phiền khát

**Liều dùng:** Thường dùng 6-30g cho vào thuốc sắc. Dùng ngoài tán bột đắp. Trường hợp cầm máu, trị tiêu chảy nên sao cháy.

**Kiêng kỵ:**

* Người bị sốt rét hoặc kiết lỵ giai đoạn đầu không nên dùng.

* Thận trọng với bệnh nhân hen suyễn vì có thể khởi phát cơn hen.

* Ô mai là âm dược, kỵ hành sống. Vị chua thu liễm nên người thực tà mới cảm, tích trệ chưa giải không dùng. Dùng nhiều tổn thương răng, hại men răng.

 7. Đơn thuốc, bài thuốc có Ô Mai

**1. Ô Mai Hoàn / An Hồi Hoàn - Trương Trọng Cảnh - trị giun chui ống mật, hồi quyết:**

Ô mai nhục 360g, Hoàng liên 640g, Hoàng bá 240g, Nhân sâm 240g, Đương quy 160g, Chế Phụ tử 160g, Quế chi 160g, Xuyên tiêu sao 160g, Can khương 400g, Tế tân 240g.

Cách dùng: Ô mai tẩm giấm 50% 1 ngày, hợp các vị sấy khô nghiền bột làm hoàn mật, mỗi lần 12g, ngày 1-3 lần lúc đói. Cũng có thể sắc làm thang gọi là Ô Mai Thang.

Kinh nghiệm: giun gặp chua thì ngừng, gặp đắng thì yên, gặp cay thì chui xuống.

**2. Trị ho lâu ngày cơ thể mệt mỏi - Ô Mai Cao:**

Ô mai lượng vừa đủ nấu thành cao, mỗi tối trước ngủ uống với mật ong.

**3. Trị ho lâu ngày do Phế hư - Nhất Phục Tán:**

Ô mai 12g, Anh túc xác 6g, Bán hạ, Hạnh nhân, A giao, Sinh khương mỗi vị 12g, Tô diệp 8g, Cam thảo 4g. Sắc uống.

**4. Trị tiêu chảy lỵ lâu ngày - Cố Trường Hoàn:**

Ô mai, Nhục đậu khấu, Kha tử đều 12g, Thương truật, Đảng sâm, Phục linh đều 12g, Anh túc xác 6g, Mộc hương 6g, Cam thảo 4g. Tán bột ngày 2 lần mỗi lần 8g hoặc sắc.

**5. Trị kiết lỵ ra máu mủ:**

Ô mai 40g bỏ hột đốt sơ tán bột, mỗi lần 8g uống với nước cơm.

**6. Trị tiêu khát, tiểu đường - Ngọc Tuyền Hoàn:**

Ô mai, Thiên hoa phấn, Cát căn, Hoàng kỳ, Mạch môn mỗi vị 10g, Cam thảo 3g. Sắc uống hoặc hoàn, ngày 2 lần mỗi lần 6g.

Bạn muốn mình làm bảng so sánh nhanh Ô Dược - Ô Đầu - Ô Mai về tính vị, độc tính và quy kinh để treo ở phòng khám cho dễ nhớ không?

Ô TẶC CỐT

**Ô Tặc Cốt** tức là mai mực - vị thuốc vừa cầm máu, vừa trung hòa acid dạ dày rất hay dùng ở phòng khám.

 1. Tên khoa học - Danh pháp

* *Tên khác:** Mai mực, Hải phiêu tiêu, Ô ngư cốt, Mực nang, Mực ván, Bạch long

* **Tên dược:** Os Sepiae seu Sepiellae - Hải phiêu tiêu

* *T*ên khoa học:** *Sepia esculenta* Hoyle, *Sepia andreana* Steenstrup, *Sepiella maindroni*, *Sepia officinalis* L. Thuộc họ Mực Sepiidae

 

Đỗ Tất Lợi giải thích: Tên ô tặc vì mực hay giả chết nổi trên mặt nước, chim quạ tưởng xác chết sà xuống mổ thì bị lôi xuống ăn thịt - ô là quạ, tặc là giặc, cốt là xương. Tên hải phiêu tiêu vì hình giống tổ bọ ngựa mà lại gặp ngoài biển.

Dược liệu là mai đã rửa sạch phơi khô của mực nang hay mực ván, chủ yếu là mực nang vì mai to, mực ống mai nhỏ ít dùng.

**Mô tả dược liệu:** Hình bầu dục dẹt, dài 13-23cm, rộng 6,5-8cm, giữa dày mép mỏng, màu trắng hay trắng ngà, rìa vàng đậm hơn. Mặt lưng có những u hạt nổi xếp thành vân chữ U mờ, mặt bụng trắng hơn có vân ngang nhỏ, mùi tanh.

 2. Thu bắt - Chế biến - Bào chế

Mực sống ở tầng đáy nước mặn cao, ở ta nhiều nhất Khánh Hòa, Quảng Ninh, Hải Phòng. Có thể thu bắt quanh năm nhưng mạnh tháng 3-9 khi mực vào gần bờ đẻ trứng.

Sau khi bắt về mổ lấy thịt, nhặt mai, rửa sạch muối bám, ngâm nước cho hết mặn, cạo sạch lớp vỏ cứng bên ngoài, phơi hay sấy khô.

Khi dùng cạo sạch vỏ, tán nhỏ. Dùng dạng bột tác dụng cao hơn dạng sắc. Ngày dùng 4-8g dưới dạng bột viên, tài liệu mới ghi 6-12g/ngày.

 3. Thành phần hóa học

* Chủ yếu là muối vô cơ: calcium carbonat 80-85%, calcium phosphat, natri clorua, iod

* Chất hữu cơ, chất keo, pectin, protein 4,78%, lipid 0,35%, carbohydrate 5,26%, tro 89,61%

* Tro cao chứng tỏ giàu vi khoáng, đặc biệt là CaCO3.

 4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị:** Vị mặn, chát, tính ôn

* **Quy kinh:** Vào 2 kinh Can và Thận. Một số sách ghi thêm Vị.

**Công năng Đông y:** Thông huyết mạch, khứ hàn thấp, cố tinh chỉ đới, thu liễm chỉ huyết, chế toan chỉ thống, thu thấp liễm sang.

**Theo y học hiện đại:**

* Cầm máu do chứa pectin thúc đẩy đông máu, hạn chế xuất huyết tiêu hóa.

* Axit carbonat trung hòa acid dạ dày, cải thiện thừa chua, bảo vệ ổ loét.

* Hấp thụ chất nhầy và vi khuẩn gây hại.

* Hỗ trợ sửa chữa khiếm khuyết cấu trúc xương, thúc đẩy tái tạo tế bào xương tổn thương.

 5. Chủ trị - Liều dùng - Kiêng kỵ

**Chủ trị:** Phế vị xuất huyết, thổ huyết, máu cam, đại tiện ra máu, trĩ xuất huyết, phụ nữ băng huyết, xích bạch đới, bế kinh, di tinh, đau dạ dày thừa nước chua, loét dạ dày tá tràng, thấp chẩn, mụn nhọt lở loét, viêm tai giữa chảy mủ, mắt kéo màng.

**Liều dùng:** 6-12g/ngày dạng bột hoặc viên. Đỗ Tất Lợi ghi 4-8g. Dùng ngoài rắc trực tiếp.

**Kiêng kỵ:**

* Người âm hư đa nhiệt, nhiệt vượng, âm suy không dùng được.

* Dùng lâu ngày dễ táo bón, nên thêm nhuận tràng, uống nhiều nước, ăn xơ.

* Mai mực là mai cá mực đã sơ chế nên chứa đạm nhất định, tránh dùng dài ngày cho bệnh nhân gout.

* Một số bài phối hợp có vị nóng, thận trọng với phụ nữ mang thai.

 6. Đơn thuốc, bài thuốc có Ô Tặc Cốt

**1. Thổ huyết - Đỗ Tất Lợi:**

Ô tặc cốt tán thật nhỏ, ngày uống 4-5 lần mỗi lần 1-2g với nước cơm hoặc nước sắc Bạch cập 10-20g.

**2. Chảy máu dạ dày, trĩ xuất huyết, đại tiện ra máu, băng huyết:**

Ô tặc cốt 16g, Xuyến thảo 8g, Bạch thược 12g, Hoàng kỳ 12g, Bạch truật 12g, Địa du 12g, Long cốt 12g, Mẫu lệ 12g, Ngũ bội 6g, Tông thán 6g, Cam thảo 4g. Sắc uống.

**3. Loét dạ dày tá tràng, tăng tiết dịch vị:**

* Bài 1: Bối mẫu 15g + Ô tặc cốt 85g tán bột, mỗi lần 4g uống nước sôi để nguội trước ăn.

* Bài 2: Ô tặc cốt 80g, Diên hồ sách 10g, Khô phàn 40g tán bột trộn mật ong 60g làm viên, mỗi lần 12g trước ăn ngày 3 lần.

**4. Chảy máu do chấn thương:**

Ô tặc cốt + Phấn tùng hoa bằng nhau tán bột mịn thêm ít Băng phiến trộn đều rắc lên vết thương, băng lại.

**5. Mụn nhọt sưng đau:**

Ô tặc cốt tán bột mịn đắp vào nhọt đến khi khô bong.

**6. Mắt kéo màng:**

Băng phiến + Ô tặc cốt bằng nhau tán mịn, dùng tăm bông chấm vào khóe mắt.

**7. Bạch đới, xích bạch đới:**

* Bạch đới: Than Quán chúng 30g, Tam thất 8g, Ô tặc cốt 63g tán bột, mỗi lần 12g với nước sôi để nguội.

* Xích bạch đới: Ô tặc cốt 16g, Sơn dược 16g, Lộc giác sương 12g, Phục linh 12g, Bạch thược 12g, Mẫu lệ 12g tán bột làm hoàn 8-12g.

**8. Viêm tai giữa chảy dịch mủ:**

Ô tặc cốt 2g, Xạ hương 0,4g tán thật mịn, vệ sinh tai bằng oxy già rồi chấm thuốc vào.

**9. Loét âm hộ phụ nữ:**

Ô tặc cốt thiêu tồn tính trộn với lòng đỏ trứng gà bôi vào vết loét đã rửa sạch.

Ô tặc cốt dễ kiếm, bào chế đơn giản nhưng phối ngũ để trị dạ dày cần kết hợp Bối mẫu, Diên hồ mới giảm đau nhanh và không táo bón. Nếu phòng khám bạn hay dùng bài dạ dày tá tràng, mình soạn sẵn tỷ lệ bột Ô tặc cốt - Bối mẫu theo DĐVN cho tiện chia liều.