Y Học Cổ Truyền: Bài Thuốc Vị Thuốc Vân

**Ngũ Gia Bì** - bạn ghi Ngũ Da Bì là cùng 1 vị, dân hay gọi là Xuyên Gia Bì, Thích Gia Bì. Đây là vị **khu phong trừ thấp mạnh gân cốt** bậc nhất, dùng nhiều cho phong thấp, chân yếu.

Hiện có 3 loại hay nhầm nhau, phòng khám bạn nên phân biệt:* **Ngũ gia bì gai - loại dùng làm thuốc chính:

** *Acanthopanax trifoliatus* (L.) Voss = *Eleutherococcus trifoliatus* (L.) S.Y.Hu

* **Ngũ gia bì hương - Tế trụ gia bì:** *Eleutherococcus nodiflorus* = *Acanthopanax gracilistylus* W.W.Sm. - thơm hơn, quý hơn, đã vào Sách Đỏ

* **Ngũ gia bì chân chim - Sâm Nam:** *Schefflera octophylla* - hay trồng làm cảnh, tác dụng kém hơn.

Dược Điển Việt Nam 5 ghi chính thức là Ngũ Gia Bì Gai.

1. Dược liệu

* **Tên dược: ** Cortex Acanthopanacis trifoliati

* **Bộ phận dùng: ** Vỏ rễ và vỏ thân đã phơi hay sấy khô của cây Ngũ gia bì gai

> Thu hoạch vỏ thân vào mùa thu hoặc đầu mùa đông, thu hoạch vỏ rễ vào tháng 2 và tháng 3; Sau khi bóc lấy vỏ, cạo bỏ lớp bần ở ngoài, phơi trong bóng râm cho bớt nước, ủ vào lá chuối khô 7 ngày đêm, đảo đều để giữ mùi thơm ổn định, phơi trong bóng râm cho thật khô

Vỏ rễ mảnh cuộn hình lòng máng dài tới 20cm, rộng tới 1cm, dày 3mm. Mặt ngoài có lớp bần mỏng màu vàng nâu nhạt, mặt bẻ lởm chởm, chất nhẹ giòn hơi xốp, vị cay hơi đắng, mùi thơm nhẹ.

**Thu hái: ** Mọc hoang ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Sa Pa, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Thái Nguyên, Hòa Bình. Đào vào hạ thu, bỏ gỗ lấy vỏ phơi khô. Khi dùng để sống hoặc sao vàng.

2. Thành phần hóa học

* Có chất thơm methoxyralycytandehyd và một số acid hữu cơ

* Vỏ thân chứa 0,9-1% tinh dầu, vỏ rễ và cành chứa saponin triterpene

* Vỏ rễ và vỏ thân chứa acid 3α, 11α-dihydroxy-23-oxolup-20(29)-en-28-oic, acid 24-nor-11α-hydroxy-3-oxolup-20(29)-en-28-oic, acid 24-nor-3α, 11α-dihydroxylup-20(29)-en-25-oic

* Lá và cành chứa tinh dầu hơn 60 thành phần chính là α-pinene, sabinen, terpinen-4-ol, β-pinene và p-cymen. Ngoài ra có nevadensin, taraxerol, syringin, eleutherosid B, E

* Định tính cho thấy thân chứa polyphenol, đường khử, polysaccharid và acid amin, tanin, flavonoid phản ứng với kiềm dương tính

3. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị: ** Vị cay thơm, đắng, tính ôn. Sách ghi Vị cay, đắng, tính ôn. Vị cay, tính ôn

* **Quy kinh:** Vào hai kinh Can và Thận. Sách khác ghi Vào kinh Phế, Thận, vào kinh Can, Thận

> Tác dụng: Trừ phong thấp, tráng gân cốt

Cổ thư ghi rõ:

- Bản Kinh: chủ tâm phúc sán khí, phúc thống, ích khí, trị trẻ em không đi được

- Danh Y Biệt Lục: trị nam tử dương nuy, âm nang lở chảy nước, tiểu khó, nữ nhân ngứa âm hộ, lưng đau, chân tay tê yếu, hư gầy, bổ trung ích tinh, mạnh gân xương, tăng trí nhớ

- Bản Thảo Tái Tân: Hóa đờm, trừ thấp, dưỡng thận, ích tinh, trừ phong, tiêu thủy

**Tóm lại:** Trừ phong thấp, cường gân cốt, tiêu phù, bổ can thận.

**YHHD:**

- Chống mệt mỏi tốt hơn Nhân sâm, tăng sức chịu đựng với thiếu oxy, nhiệt độ cao, điều tiết hồng cầu, bạch cầu, huyết áp, chống phóng xạ, giải độc

- Tăng cường miễn dịch, tăng thực bào hệ võng nội bì, tăng trọng lượng lách, kháng virus, kháng tế bào ung thư

- An thần rõ, điều tiết cân bằng giữa ức chế và hưng phấn trung khu, hưng phấn không ảnh hưởng giấc ngủ bình thường

4. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều:** Ngày dùng 6-12g, sắc uống hoặc ngâm rượu. Loại chân chim phải tăng gấp 2-3 lần

* **Kiêng kỵ:**

> không phải phong thấp mà âm hư hỏa vượng thì không nên dùng

- Những người âm hư hỏa vượng nhưng lại không có thấp nhiệt thì tránh dùng

- Người huyết áp thấp quá mức thận trọng vì có tác dụng hạ áp

- Kỵ với Dipyridamole, Clopidogrel, Aspirin - tăng nguy cơ chảy máu

- Dễ mốc, để chỗ mát tránh nóng ẩm mất tinh dầu

5. Bào chế

*Theo Trung Y:* Lấy vỏ rễ khô rửa sạch, ủ mềm, thái lát, tẩm rượu hoặc tẩm nước gừng.

*Theo kinh nghiệm Việt Nam:* Vỏ lột về, rửa sạch, cạo bỏ vỏ thô ở ngoài, phơi râm, ủ lá chuối 7 ngày thỉnh thoảng đảo cho đều để dậy mùi thơm, rồi lấy ra phơi nhẹ cho khô. Khi dùng lại rửa qua nếu bẩn, thái ngắn, sấy nhẹ cho khô, không phải tẩm sao

Để tăng tác dụng vào kinh:

- Sao vàng: thơm hơn, bảo quản lâu

- Tửu chế - ngâm rượu: chiết saponin và tinh dầu, dẫn thuốc vào kinh tốt hơn, hiệu quả nhất cho đau nhức xương khớp

6. Bài thuốc có Ngũ Gia Bì

**1. Trị phong thấp đau nhức, chân gối yếu mỏi - Ngũ Gia Bì Thang cổ phương:**

Ngũ gia bì 12g, Tang ký sinh 12g, Đỗ trọng 12g, Ngưu tất 10g, Tục đoạn 10g, Độc hoạt 8g. Sắc uống.

**2. Trị trẻ em chậm biết đi do can thận hư:**

Ngũ gia bì 6g, Ngưu tất 6g, Mộc qua 6g. Sắc uống hoặc ngâm rượu xoa bóp.

**3. Rượu Ngũ Gia Bì - bổ can thận mạnh gân xương:**

Ngũ gia bì gai 100g, Ngưu tất 50g, Đỗ trọng 50g, rượu trắng 1 lít. Ngâm 15 ngày, ngày uống 15-20ml x 2 lần.

**4. Trị thổ huyết lao thương:**

Rễ ngũ gia bì gai 9g, Ngưu tất 9g, Chu sa liên 9g, Tiểu huyết đằng 9g, 1 lít rượu trắng. Ngâm ít nhất 10 ngày, uống 15-20ml/lần x 2 lần/ngày

**5. Ngũ Bì Ẩm - trị tỳ hư phù thũng:**

Tang bạch bì, Trần quất bì, Sinh khương bì, Đại phúc bì, Bạch linh bì, Phục linh bì lượng bằng nhau. Tán bột 8-12g uống với nước sôi để nguội.

Bạn đang có sẵn loại vỏ rễ gai hay loại chân chim trồng cảnh? Nếu là loại chân chim thì liều phải tăng gấp đôi và nên sao rượu mới đủ mạnh gân cốt.

NGŨ LINH CHI

**Ngũ Linh Chi** không phải là nấm Linh Chi - mà là **phân khô của con Sóc Bay**, vị thuốc hành huyết hóa ứ rất mạnh, đứng đầu bảng trị thống kinh do ứ.

1. Danh pháp

* **Tên khác:** Thảo linh chi, Ngũ linh tử, Hàn hiệu trùng phẩn, Hàn hiệu điểu, Hàn phẩn, Đường ngũ linh chi

* **Tên khoa học:** *Faeces Trogopterori* - *Faeces Trogopterum* - *Fances Tropterum*

* **Nguồn gốc động vật:** Cho đến nay ta vẫn phải nhập của Trung Quốc, mà ngay tại Trung Quốc nguồn gốc cũng chưa xác định chắc chắn. Nhiều tài liệu cho là phân dơi *Pteropus pselaphon*, nhưng gần đây nghiên cứu thấy không có thức ăn của dơi, đã xác định là phân của loài sóc bay *Trogopterus xanthipes* Milne-Edwards thuộc họ Sóc bay Petauristidae, chưa thấy ở nước ta

> Ngũ linh chi là phân khô của động vật thuộc chi Sóc hoặc Dơi thường được dùng để hành huyết, chữa băng huyết, rong kinh, giảm đau, tiêu tích, cầm máu

**Mô tả dược liệu:**

Phân màu nâu đen, đóng thành từng cục, không lẫn đất cát, không tạp chất, bóng nhuận, được cho là dược liệu tốt. Phân lẫn tạp chất hoặc bị phân thành nhiều hạt được cho là chất lượng kém. Có 2 loại: Ngũ linh chi khối - hay Đường ngũ linh chi - cục to và Tán ngũ linh chi - vụn.

2. Thu hái - Bào chế

* **Thu lượm: ** Vào các tháng 10-12 người ta vào núi tìm những hang sẵn có ngũ linh chi lấy về, loại bỏ tạp chất phơi khô. Người ta thường đi vào các hang núi sâu để thu lượm mang về loại bỏ các tạp chất và phơi khô

* **Bào chế Trung Y: ** Nhặt bỏ hết sạn, đất, cát, tạp chất, tẩm rượu hoặc tẩm giấm rồi sao vàng. Ngoài ra có thể dùng Ngũ linh tử sống, không cần sao, tùy theo nhu cầu sử dụng và yêu cầu của đơn thuốc

* **Bào chế Việt Nam:**

- **Dùng sống: ** Ngũ linh chi chứa nhiều tạp chất, do đó cần giã nhỏ hoặc thủy phi - ngâm trong nước, gạn bỏ phần nước đầu, để lắng xuống lấy phần cặn, phơi khô tán thành bột

- **Dùng sao: ** Nhặt bỏ hết tạp chất sau đó đãi rửa thật nhanh, phơi khô tẩm rượu, để yên một lúc, sao khô. Lúc mới sao dược liệu sẽ mềm, dễ vỡ do đó cần nhẹ tay. Sao đủ độ dược liệu sẽ khô cứng lại

> Ngũ linh chi dễ bị ẩm mốc, oxy hóa, lên mùi làm mất tác dụng dược liệu. Do đó, cần lưu trữ dược liệu ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm, tránh nóng

3. Thành phần hóa học

* Trong Ngũ linh tử chứa nhiều chất nhựa, vitamin A, Ure và Acid Uric

* Trong ngũ linh chi có chất nhựa, ure và axit uric

* Phân tích hiện đại thêm: muối vô cơ, acid uric 0,5%, cholesterol, bilirubin, vitamin D, tanin nhẹ

Chính nhựa và các acid này cho tác dụng hành huyết giảm đau.

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị:**

- Vị cam, tính ôn, không chứa độc - theo Khai Báo Bản Thảo

- Vị chua, hơi ngọt, không độc, khí bình - theo Bản Thảo Hội Ngôn

- Tài liệu cổ ghi: vị ngọt, tính ôn, vào kinh Can

* **Quy kinh:** Vào kinh Can. Có sách ghi vào cả Tỳ

* **Công năng:** Thông lợi huyết mạch, hành ứ hết đau, hoạt huyết chỉ thống, hóa ứ chỉ huyết, giải độc. Có tác dụng thông lợi huyết mạch, hành ứ hết đau

**Chủ trị:** Kinh nguyệt không đều, thấy kinh đau bụng, đẻ xong huyết xấu ra không hết sinh đau bụng, ngực đau, trẻ con bị cam; dùng ngoài chữa rắn, rết cắn. Đặc biệt dùng cho các chứng ứ huyết gây đau: tâm phúc đau nhói, đau bụng kinh, băng lậu do ứ.

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày uống 6-12g dưới hình thức thuốc sắc hay thuốc viên. Thường dùng 6-10g sắc, nếu tán bột uống 2-3g/lần. Không nên sắc đơn độc vì tanh, nên cho vào túi vải sắc hoặc hoàn tán.

* **Kiêng kỵ:**

- Không dùng cho người không có ứ trệ - huyết hư không ứ

- Phụ nữ có thai không dùng vì hoạt huyết phá ứ mạnh

- Không dùng cùng Nhân sâm trong Thập Bát Phản? Một số tài liệu cổ ghi Ngũ linh chi phản Nhân sâm - cần thận trọng khi phối

- Tính hoạt huyết nên người đang xuất huyết ồ ạt không do ứ cần cầm máu ngay thì phối với Bồ hoàng sao để hóa ứ chỉ huyết, không dùng đơn độc

6. Bài thuốc kinh điển có Ngũ Linh Chi

**1. Thất Tiếu Tán - phương danh bất hư truyền trị mọi chứng đau do ứ:**

Ngũ linh chi 10g, Bồ hoàng 10g. Cả hai vị sao vàng, tán nhỏ. Ngày uống 3 lần, mỗi lần uống 2-3g với rượu hoặc nước. Trị tử cung xuất huyết, đau bụng khi thấy kinh, tâm phúc đau do ứ huyết

Gia giảm: Nếu đau bụng kinh dữ dội thêm Diên hồ sách, Hương phụ.

**2. Chữa đẻ xong huyết xấu không ra hết, đau bụng sau đẻ:**

Ngũ linh chi 12g, Đương quy 12g, Xuyên khung 8g, Ích mẫu 16g, Bồ hoàng 8g. Sắc uống.

**3. Trị thống kinh do huyết ứ:**

Ngũ linh chi 10g, Bồ hoàng sao 10g, Xuyên khung 8g, Hương phụ chế 10g, Diên hồ sách 8g. Sắc uống trước kinh 3 ngày.

**4. Trẻ con cam tích đau bụng:**

Ngũ linh chi sao giấm 6g, Sử quân tử 6g, Thần khúc 6g, Mạch nha 6g. Tán bột, ngày uống 2 lần mỗi lần 3g.

**5. Dùng ngoài trị rắn rết cắn:**

Ngũ linh chi tán mịn trộn với giấm đắp lên vết cắn, hoặc phối với Hùng hoàng.

Trong kho thuốc của phòng khám, Ngũ Linh Chi và Bồ Hoàng là cặp **"hành huyết không lo vong huyết, chỉ huyết không lo lưu ứ"** - luôn đi đôi. Bạn đang dùng sống hay sao giấm? Sao giấm thì tăng tác dụng giảm đau bụng kinh hơn.

NGƯ TINH THẢO

**Ngư Tinh Thảo** chính là **Rau Diếp Cá** - vị thuốc thanh nhiệt giải độc hàng đầu cho phế ung, trĩ, tiết niệu.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Diếp cá, Giấp cá, Rau giấp, Cây lá giấp, Co vầy mèo - Thái, Rau vẹn, Phiăc hoảy - Tày

* **Tên khoa học: ** *Houttuynia cordata* Thunb.

* **Họ: ** Giấp cá Saururaceae

* **Tên vị thuốc DĐVN 5: ** *Herba Houttuyniae cordatae* - Ngư tinh thảo

> Diếp cá còn có tên gọi khác là Rau diếp cá, Rau giấp, Cây lá giấp, Ngư tinh thảo, mọc rải rác hoặc thành đám nhỏ ở ven rừng, bờ ruộng, ven đường, nơi ẩm, ở độ cao từ thấp đến trên 1500m

**Mô tả:** Cây thân thảo sống lâu năm cao 15-50cm; thân màu lục hoặc tím đỏ, ngắn, mọc bò ngang trên mặt đất, hơi có lông, bén rễ ở các mấu. Lá mọc so le hình tim đầu nhọn, mặt trên lục sẫm, mặt dưới tím, hơi có lông dọc theo gân, gân chính 7, cuống dài có bẹ, khi vò ra có mùi tanh như mùi cá. Cụm hoa hình bông dài 2-2,5cm, bao bởi 4 lá bắc màu trắng, trong chứa nhiều hoa nhỏ màu vàng nhạt

Mùa hoa quả III-IV; 6-8.

2. Bộ phận dùng - Thu hái - Bào chế

* **Bộ phận dùng: ** Toàn cây, thường gọi là Ngư tinh thảo. Thu hái cành lá quanh năm, thường dùng tươi, có thể phơi hoặc sấy khô để dùng dần

* **Phân bố:** Mọc hoang khắp nơi ẩm thấp, bờ ruộng, ven mương. Nhân dân hái về ăn với cá

**Cách bào chế:**

* **Dùng tươi: ** rửa sạch, giã nhỏ đắp lên chỗ bị thương - đau mắt, mụn nhọt

* **Dùng khô: ** Sắc uống. Hoặc làm cao đặc - 1ml = 10g; từ cao đặc làm viên với các bột thuốc khác

* **Viên cầm máu trĩ dùng tại Viện Đông Y: ** Rau diếp cá 2kg, Bạch cập 1kg. Sấy khô, tán bột làm viên với nước hồ bằng hạt bắp. Ngày dùng 6-12g làm 2-3 lần

* **Cao đặc Diếp cá hiện đại: ** Chiết ethanol 96°, định lượng flavonoid toàn phần theo quercetin bằng UV-Vis

Bảo quản: Thứ tươi dùng ngay; thứ khô để nơi khô ráo mát tránh nóng ẩm.

3. Thành phần hóa học

* **Tinh dầu 0,0049-0,005%: ** Thành phần chủ yếu là nhóm aldehyd và các dẫn xuất ceton như methyl-n-nonyl ceton, l-decanal và 3-oxododecanal có tác dụng kháng khuẩn. Hoa và quả chứa isoquercitrin

Cụ thể hiện đại:

- 2-undecanone - chính là methyl nonyl keton - 19,4-56,3% - mùi tanh cá khó chịu nhưng là kháng sinh chính

- Decanal, 3-oxododecanal - chất kháng khuẩn thật sự, còn 1-decanal, 1-dodecanal không kháng khuẩn

- Nhóm terpen: α-pinene, camphen, myrcene, limonen, linalol, bornyl acetat, geraniol, caryophyllen, sabinene, β-pinene

* **Flavonoid: ** quercetin, quercitrin, isoquercitrin, rutin, hyperin, afzelin, quercetin-3-O-galactosid-7-O-glucosid

* **Khác: ** β-sitosterol, cordalin - alkaloid, acid caprinic, lauric, palmitic, linoleic, oleic, stearic, aldehyd capric, lipid, vitamin K, axit clorogenic, cepharanone B

Nghiên cứu tại Cần Thơ xác định dược liệu chứa flavonoid, tinh dầu, alkaloid, tanin.

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị:**

- DĐVN: Vị cay, tính hơi ôn. Vào kinh Phế

- Các sách khác: Vị cay, chua, mùi tanh, tính mát. Theo Đông y diếp cá vị cay, chua, tính hàn; quy vào ba kinh, phế, đại trường, bàng quang

* **Công năng:** Thanh nhiệt giải độc, tiêu ung thũng, lợi niệu, thanh thấp nhiệt ở đại tràng, bàng quang, thanh can sáng mắt. Tác dụng: Tán nhiệt, tiêu ung thũng

**Chủ trị DĐVN và dân gian:**

Chữa sởi, đau mắt, lòi dom - lá giã đắp. Thuốc giải nhiệt, chữa táo bón, viêm ruột, lỵ, viêm đường tiết niệu, viêm thận phù thũng, phụ nữ kinh nguyệt không đều, mẩn ngứa. Dùng điều trị phế nhiệt, phế ung, phế có mủ, viêm khí quản, ho ra máu, sốt cao, viêm họng, tiết tả, thoát giang, viêm bàng quang, đau mắt đỏ

**Dược lý hiện đại:**

- Lợi tiểu: do quercitrin và các muối vô cơ, dung dịch 1/100.000 quercitrin vẫn lợi tiểu mạnh

- Tăng sức bền vi quản: các dẫn xuất dioxyflavonol như rutin làm huyết quản khó đứt vỡ

- Kháng khuẩn: ức chế Staphylococcus aureus, E.coli, Pseudomonas aeruginosa, kháng oxy hóa IC50 trung bình, kháng histamin, acetylcholin giảm co thắt cơ trơn ruột, kéo dài thời gian sống khi tiêm nọc rắn hổ mang

- Chất cordalin kích thích da gây phổng nếu bôi đặc

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày dùng 6-12 đến 24g khô. Các tài liệu ghi Liều dùng 12-20g khô hoặc 20-40g tươi. Dùng tươi ăn sống 20-40g, sắc uống 16-20g khô.

* **Kiêng kỵ:**

- Rau diếp cá là thảo dược an toàn và không có độc tính. Tuy nhiên dược liệu này có tính hàn, vì vậy không nên sử dụng cho người có mụn nhọt thể âm hoặc người có hư hàn

- Người tỳ vị hư hàn, tiêu chảy do lạnh, hay lạnh bụng không nên dùng liều cao kéo dài

- Tinh dầu dễ bay hơi, không nên sắc lâu - cho vào sau 5-10 phút

6. Bài thuốc có Ngư Tinh Thảo

**1. Trị phế ung, phế có mủ - abcès phổi, nôn ra máu:**

Diếp cá, Thiên hoa phấn, Trắc bách diệp lượng bằng nhau mỗi thứ 20g, sắc uống

**2. Trị viêm phổi, viêm phế quản sốt cao:**

Diếp cá 16g, Hậu phác 12g, Liên kiều 16g, Tang chi 36g. Sắc uống

**3. Trị tả lỵ:**

Diếp cá 24g, Sơn tra thán 8g, sắc lấy nước thêm chút đường uống đến khi hết

**4. Trị trĩ sang, lòi dom:**

- Uống trong: Diếp cá sắc lấy nước hòa rượu uống, dùng bã xông rửa nếu có mủ sẽ nhanh vỡ, chưa có mủ thì tự tiêu

- Trường hợp lòi dom, trĩ ngoại: diếp cá tươi giã nát đắp, kết hợp sắc lấy nước xông rửa vết đau

**5. Trị sốt cao do viêm họng cấp:**

Rau dấp cá 40g sắc đặc ngậm 1 lúc rồi uống, ngày 2-3 lần

**6. Trị bí tiểu, viêm đường tiết niệu, phù thũng:**

Diếp cá tươi 50g, Mã đề 30g, Kim tiền thảo 20g sắc uống.

Trong nhà thuốc, Ngư Tinh Thảo tươi giã đắp trĩ là bài rẻ tiền mà hiệu quả rất cao. Bạn muốn mình gửi công thức cao lỏng Diếp Cá chuẩn hóa flavonoid để làm sẵn ở phòng khám không?

NGƯU BÀNG TỬ

**Ngưu Bàng Tử** chính là quả già của cây Ngưu Bàng, vị cay đắng tính hàn, chuyên trừ phong nhiệt - là quân dược trong Ngân Kiều Tán trị cảm phong nhiệt.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Đại đao, Á thực, Hắc phong tử, Thử niêm tử, Đại lực tử, Gô bô

* **Tên khoa học: ** *Arctium lappa* L., họ Cúc Asteraceae

* **Tên dược: ** *Fructus Arctii* - *Fructus Arctii Lappae* - Ngưu Bàng Tử. Rễ gọi là Ngưu Bàng Căn

* **Bộ phận dùng: ** Quả chín phơi hay sấy khô

> Ngưu bàng tử là quả chín phơi hay sấy khô của cây ngưu bàng [Arctium lappa Linn]. Theo Đông y, ngưu bàng tử có vị cay, đắng, tính hàn; vào kinh phế và vị

**Mô tả DĐVN 5:**

Quả hình trứng ngược dài, hơi dẹt, hơi cong, dài 5mm đến 7mm, rộng 2mm đến 3mm. Mặt ngoài màu nâu hơi xám, có đốm màu đen, có vài gân dọc, thường có 1 đến 2 gân giữa tương đối rõ. Đỉnh tròn tù, hơi rộng, có vòng tròn ở đỉnh và vết vòi nhụy nhọn còn sót lại ở chính giữa. Đáy quả hơi hẹp lại. Vỏ quả tương đối cứng, khi nứt ra, trong có một hạt. Vỏ hạt mỏng, hai lá mầm màu trắng hơi vàng, có dầu. Không mùi, vị đắng, hơi cay và tê lưỡi

Cây cao 1-1,5m, lá to hình tim đường kính 40-50cm mặt dưới có lông trắng. Hoa tím đầu cành. Mùa quả tháng 7-8. Di thực từ Trung Quốc 1959, hiện mọc hoang ở Bát Xát Lào Cai.

2. Thu hái - Bào chế

* **Thu hái: ** Vào các tháng 8-9, khi quả chín thì hái về, đập lấy quả phơi khô là được. Khi hái cần đeo găng cho khỏi bị gai ở quả đâm vào tay. Nếu hái quả chín tháng 8-9 cần gieo ngay, sau 18 tháng mùa xuân năm sau đào rễ

* **Bào chế:**

> Bỏ vào nước đãi sạch tạp chất và hột lép, vớt ra phơi khô dùng sống, nếu dùng chín thì sao đến khi có mùi thơm và nổ lép bép là được. Khi bốc thuốc thang cần giã nát

Dùng sống tán phong nhiệt mạnh, sao vàng giảm tính hàn, tăng tác dụng tiêu thũng. Bảo quản nơi khô ráo thoáng gió, thỉnh thoảng nên phơi.

3. Thành phần hóa học

* Trong quả ngưu bàng người ta đã chiết xuất được 25-30% chất béo và một chất glucozit gọi là actiin C27H34O11.H2O. Ngoài ra, còn có chất lappin. Khi thủy phân chất actiin bằng axit nhẹ, ta sẽ được chất actigenin C21H24O6 và glucoza[ancaloit]

* Trong chất béo thành phần chủ yếu gồm các glyxerit của các axit panmitic, stearic và oleic

* Phân tích khác: Ngưu bàng tử có chứa 15-20% chất béo, Ancaloit, Arctiin. Rễ có 57% inulin có khi tới 70%, 5-6% glucoza, chất nhầy, chất đắng

* Hiện đại: arctiin - arctigenin - là lignan có tác dụng kháng virus, chống ung thư in vitro, là aglycone của arctiin, tác dụng chủ vận thụ thể adiponectin 1

* Lưu ý: Thành phần Arctiin trong dược liệu có thể gây ra một số tác dụng phụ như thở yếu, co giật, tê liệt, khó khăn khi cử động nếu dùng liều cao

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị, quy kinh: ** Vị cay, đắng, tính hàn. Vào hai kinh phế và vị. Sách ghi Vị chát, đắng, tính hàn, có tác dụng trừ phong tán nhiệt, thông phế và tiêu ngứa, giải độc, lợi hầu họng

* **Công năng: ** Trừ phong nhiệt, thanh nhiệt giải độc, thông phổi, làm mọc ban chẩn, tiêu thũng và sát khuẩn, tán phong nhiệt, thông phế, thanh nhiệt giải độc

* **Chủ trị: ** Dùng chữa cảm cúm, thông tiểu và chữa sốt, sưng vú, cổ họng sưng đau, viêm phổi, viêm tai, thúc mụn nhọt tràng nhạc nhanh vỡ và khỏi. Ngày dùng 6-12g dạng thuốc sắc

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày dùng 6-12g dạng thuốc sắc, dùng riêng hay phối hợp. Khi dùng nên đập nhỏ, giã nát từng mảnh, có thể dùng sống hoặc sao vàng

* **Kiêng kỵ: ** Người tỳ vị hư hàn, đại tiện lỏng không dùng. Không dùng cho người tâm tỳ hư và tiêu chảy. Người yếu sinh lý cần thận trọng khi dùng. Tính hàn hoạt trường, đại tiện lỏng, tỳ vị hư hàn thì không nên dùng

6. Bài thuốc có Ngưu Bàng Tử

**1. Tán nhiệt giải biểu trị cảm mạo phong nhiệt - Ngân Kiều Tán gia giảm:**

Ngưu bàng tử 24g, kim ngân 40g, liên kiều 40g, cát cánh 24g, bạc hà 24g, cam thảo 20g, đạm đậu xị 20g, hoa kinh giới 16g, lá tre 4g. Các vị tán bột, lấy 24g hãm với nước sôi để uống, ngày 3-4 lần. Trị các chứng cảm mạo phong nhiệt, toàn thân phát sốt, hơi sợ lạnh, miệng khát họng rát, ho, khạc ra đờm vàng

**2. Cảm mạo phong nhiệt đơn giản:**

Ngưu bàng tử 12g, bạc hà 6g, thuyền thoái 6g. Sắc uống

**3. Mát họng, giảm đau - Thang ngưu bàng:**

Ngưu bàng tử 16g, đại hoàng 12g, phòng phong 12g, bạc hà 4g, kinh giới tuệ 8g, cam thảo 4g. Sắc uống. Dùng khi phong nhiệt sinh viêm họng

**4. Viêm cổ họng, đậu chẩn chậm mọc:**

Ngưu bàng tử 8g, cát cánh 6g, kinh giới tuệ 6g, cam thảo 3g. Sắc uống. Chữa viêm cổ họng, đậu chẩn chậm mọc, sốt nóng. Nếu đậu chẩn đã mọc vẫn uống được nhưng không dùng cho người bị đại tiện lỏng, tỳ vị hư hàn

**5. Phong nhiệt nhiễm vào phổi ho hen có đờm:**

Ngưu bàng tử 12g, kinh giới 12g, cam thảo 4g. Sắc uống

**6. Thúc sởi tống độc:**

Ngưu bàng tử 16g, kinh giới tuệ 8g, cát căn 12g, bạc hà 4g, liên kiều 12g, tiền hồ 8g, cát cánh 8g, hạnh nhân 12g. Sắc uống. Dùng khi sởi chưa mọc, phát ban, mụn nhọt

**7. Trị sưng vú, tràng nhạc mụn nhọt:**

Ngưu bàng tử sao tồn tính tán bột, uống với rượu, hoặc phối với Kim ngân hoa, Liên kiều.

Ngưu Bàng Tử là vị thuốc phát tán nhưng hàn, nên khi bạn dùng cho trẻ con sởi, ban chẩn thì nên sao vàng giã dập để không lạnh bụng, và luôn phối với Kinh giới, Bạc hà để thấu biểu.

Bạn đang định dùng trong Ngân Kiều Tán cho cảm cúm hay bài Thúc Sởi cho trẻ?

NGƯU HOÀNG

**Ngưu Hoàng** là sỏi mật bò - một trong Tam Bảo của Đông y cùng với Xạ Hương, Tê Giác, cực kỳ quý hiếm, chuyên khai khiếu, trấn kinh, an thần.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Tây hoàng, Tô hoàng, Sửu bảo, Đởm hoàng, Quản hoàng, Sạn mật bò, Can hoàng, Ô kim hoàng, Đản hoàng

* **Tên dược: ** *Calculus Bovis* - Bezoar

* **Tên khoa học động vật: ** *Bos taurus domesticus* Gmelin và Trâu *Bubalus bubalis* L., họ Trâu bò Bovidae

> Dược liệu ngưu hoàng là sạn ở bên trong ống mật/ gan của con bò hoặc con trâu

Ngưu hoàng có thể to bằng quả trứng gà ta hoặc nhỏ như hạt sạn. Thông thường, ngưu hoàng được dùng làm thuốc có màu vàng, xốp nhẹ, đắng, thơm. Loại sỏi màu đen sẫm, nứt nẻ, không thơm thường không được dùng để làm thuốc. Cắt ngang trông giống như có nhiều lớp dính liền vào nhau, màu vàng nâu hay nâu đỏ.

2. Phân bố - Thu bắt - Bào chế

Những quốc gia nuôi bò và trâu đều có thể cho dược liệu ngưu hoàng, tập trung nhiều nhất ở Trung Quốc, Ấn Độ và Việt Nam. Tuy nhiên rất ít con trâu/bò có sạn tự nhiên vì vậy hiện nay dược liệu chủ yếu được tổng hợp nhân tạo.

**Kinh nghiệm nhận biết trâu bò có hoàng:**

Trâu bò già gầy yếu, mắt lờ đờ, khi đi đầu hơi quay nghiêng, đứng hay nằm có tiếng thở khò khè như hen, là những con có ngưu hoàng. Con đặc biệt ăn no đứng ngủ chứ không nằm, gầy còm dần.

**Thu hoạch:**

Sau khi mổ thịt trâu/bò, nếu thấy sạn mật thì để riêng ra. Sau đó âm can ở nơi mát, tránh nắng/sấy lửa và gió nếu không dược liệu có thể bị đổi màu, nứt nẻ và mất dược tính

Tốt nhất là khi mổ, nắn túi và ống mật hễ thấy có cục rắn cứng thì nên sớm rạch túi mật ra, lọc qua rây, lấy mật riêng và ngưu hoàng riêng. Nếu để lâu, dịch mật ngấm vào ngưu hoàng sẽ làm ngưu hoàng bị đen, phẩm chất kém

Sau khi lấy, dùng vải mềm gạt bỏ màng nhầy, dùng thông thảo hoặc bông bọc lại, ngoài bọc vải thưa, cho vào hộp kín trong có vôi cục chưa tôi hoặc gạo rang hay silicagel để hút ẩm. Nhất thiết không phơi nắng hay sấy lửa hoặc để ở chỗ có gió mạnh vì sẽ làm nứt vỡ, sẫm lại, phẩm chất sẽ kém

Hiện tại nhiều người đã nuôi ngưu hoàng bằng cách cấy Hoàng hạch vào túi mật trâu/bò, sau đó bơm E.coli không gây bệnh vào khiến enzyme trong mật bám vào Hoàng hạch và tạo thành sạn. Dược liệu này được gọi là ngưu hoàng thiên nhiên nhân tạo và được ưa chuộng hơn so với ngưu hoàng tổng hợp từ mật

**Bảo quản: ** Dược liệu được bảo quản trong gói kín để trong lọ màu, phía dưới có vôi cục hoặc gạo rang để hút ẩm.

Trên thị trường có 2 loại: Ngưu hoàng thiên nhiên - Calculus Bovis và Ngưu hoàng tổng hợp - Calculus Bovis artificialis. Loại tổng hợp Thiên Tân gồm bilirubin 10g, cholesterol 7g, axit cholic 10g, muối vô cơ 1g, bilirubin chế từ mật lợn, từ óc bò và axit cholic ở gan bò

3. Thành phần hóa học

Dược liệu chứa thành phần hóa học rất đa dạng, bao gồm cholesterol, cholic acid, bilirubine, desoxycholic acid, tauroccholic acid, asparagine, methionine, alanine, glycine, sodium, sắt, amino acid, carotene, calcium, phosphate, magnesium

Ngoài ra còn: ergosterol, acid béo, este phosphoric, bilirubin, vitamin D, muối canxi, đồng, carotenoid, các acid amin như alanine, glycine, taurine, aspartic, arginine, leucine, methionine. Trong ngưu hoàng của châu Úc còn lấy ra các loại carotenoid

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị: ** Vị đắng, tính mát. Có tài liệu ghi Vị đắng, tính bình, hơi có độc

* **Quy kinh: ** Quy vào kinh Tâm và Can

* **Công năng YHCT: ** Thanh tâm, trừ phiền nhiệt, giải độc, thông khiếu, tiêu đờm, định kinh, chống co giật, tiêu đờm, giải độc, trừ phong nội sinh, thông khiếu, định kinh và thanh nhiệt

> Có công năng thanh tâm, trừ phiền nhiệt, giải độc, thông khiếu, tiêu đờm, định kinh. Được dùng trong các bệnh sốt cao, phát cuồng, trúng phong, hôn mê, kinh giản, co giật, đau họng, loét họng và niêm mạc miệng, mụn nhọt, đinh độc

**Dược lý hiện đại:**

- **An thần, chống co giật, hạ sốt: ** Đối kháng chất dẫn truyền trung khu, tăng cường tác dụng barbiturate và chloral hydrate, ngăn trở sự hưng phấn của long não, cafein và picrotoxin, nhưng không tác dụng với strychnin. Bảo vệ chuột khỏi co quắp do cocain và morphin. Tác dụng trấn tĩnh chủ yếu do axit cholic

- **Trên máu: ** Có tác dụng tăng hồng huyết cầu và huyết sắc tố. Tác dụng do vitamin D, bilirubin và ergosterol, nhưng acid cholic tính saponin nếu tiêm mạch có thể gây phá huyết

- **Lợi mật: ** Làm giãn cơ vòng ống mật và thúc đẩy tăng tiết mật, chống co thắt cơ trơn do acid mật

- **Giảm ho suyễn, kháng viêm:** Cải thiện vi tuần hoàn phổi, giảm chất nền ngoại bào, acid cholic hưng phấn hô hấp

- **Khác: ** Tăng chống oxy hóa, bảo vệ gan nhiễm mỡ, chống ung thư

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Liều dùng trung bình từ 0,2-0,5g/ngày. Dược liệu thường được sử dụng ở dạng tán hoặc viên hoàn, có thể bôi lên vùng da bị bệnh. Nhiều sách ghi 0,15-0,35g, tối đa 1g. Dùng ngoài tán bột bôi.

* **Kiêng kỵ:**

> Ngưu hoàng có thể làm trụy thai với liều dùng 3-0,6g, do đó không nên sử dụng ngưu hoàng cho phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào

- Phụ nữ có thai tuyệt đối cấm

- Người hư nhược không có nhiệt độc, không có đàm nhiệt bế khiếu thì không dùng

- Không dùng chung với các thuốc chống đông liều cao vì tăng nguy cơ chảy máu

- Là vị thuốc quý đắt, phải bảo quản kín tránh ẩm mốc, tránh ánh sáng.

6. Bài thuốc có Ngưu Hoàng

**1. An Cung Ngưu Hoàng Hoàn - danh phương trị trúng phong khiếu bế của Ngô Đường đời Thanh:**

Là bài thuốc nổi tiếng của danh y Ngô Đường đời nhà Thanh, gồm 11 vị: Ngưu hoàng 40g, Sừng tê giác 40g, Xạ hương 10g, Trân châu 20g, Chu sa 40g, Hùng hoàng 40g, Băng phiến 10g, Hoàng liên 40g, Hoàng cầm 40g, Chi tử 40g và Uất kim 40g. Các vị tán thành bột, trộn đều, luyện với mật ong, làm thành hoàn, mỗi hoàn 4g. Ngày uống 3 lần, mỗi lần 1 viên hoàn. Chủ trị viêm não, nói mê, co quắp, trị ôn nhiệt, nhiệt tà nội hãm tâm bào, đàm nhiệt ủng phế tâm khiếu, dẫn đến sốt cao, phiền táo, hôn mê

Nay tê giác thay bằng Thủy ngưu giác 200g. DĐ TQ 2010 quy định viên 3g: Ngưu hoàng 100g, Thủy ngưu giác cô đặc 200g, Xạ hương 25g, Trân châu 50g, Chu sa 100g, Hùng hoàng 100g, Hoàng liên 100g, Hoàng cầm 100g, Chi tử 100g, Uất kim 100g, Băng phiến 25g

**2. Ngưu Hoàng Thanh Tâm Hoàn:**

Gồm ngưu hoàng 0,4g, hoàng liên 6g, chu sa 4g, hoàng cầm 12g, quả dành dành 12g và nghệ vàng 12g, là loại thuốc tiêu đờm, an thần, mê man, động kinh phát cuồng

**3. Bài trị sốt cao co giật mê sảng trúng phong:**

Ngưu hoàng 10g, sừng trâu nấu cao khô 200g, xạ hương 25g, trân châu 50g; chu sa, hùng hoàng, hoàng liên, hoàng cầm, chi tử, uất kim, mỗi vị 100g; băng phiến 25g. Thêm mật ong làm hoàn 3g/viên. Liệu trình 5 ngày, mỗi ngày 1 viên. Thanh nhiệt giải độc, trấn kinh, khai khiếu

**4. Trị họng sưng đau, miệng lưỡi lở loét:**

Ngưu hoàng 5g, Hùng hoàng, Cam thảo mỗi vị 50g, Thạch cao, Đại hoàng mỗi vị 200g, Hoàng cầm 150g, Cát cánh 100g, Băng phiến 25g. Ngày 4-6 viên, tán bột bôi ngoài hoặc uống.

Vì là sỏi tự nhiên cực hiếm - cả nghìn con mới có 1 con - giá thị trường tự nhiên lên tới hàng trăm triệu/kg, nên trong phòng khám hiện nay đa phần dùng Ngưu Hoàng nhân tạo hoặc Ngưu Hoàng tổng hợp. Bạn đang cần phối vào An Cung hay dùng đơn để khai khiếu cho bệnh nhi kinh giản?

NGƯU TẤT

**Ngưu Tất** chính là Hoài Ngưu Tất, đầu gối con trâu - vị thuốc dẫn huyết đi xuống, mạnh gân cốt bậc nhất.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Hoài Ngưu Tất, Cỏ xước hai răng, Cỏ sướt, Hồng thảo căn, Ngưu tất bắc để phân biệt với Cỏ xước mọc hoang - Ngưu tất nam

* **Tên khoa học: ** *Achyranthes bidentata* Blume., họ Rau dền Amaranthaceae

* **Tên dược: ** Radix Achyranthis bidentatae

> Ngưu tất, hoài ngưu tất, cỏ xước hai răng, cỏ sướt hai răng là một loài thực vật thuộc họ Dền, được trồng ở Ấn Độ, Nepal, Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam

Sách cổ nói: Vị thuốc giống đầu gối con trâu nên gọi là ngưu tất - ngưu là trâu, tất là đầu gối

**Mô tả: ** Cây thân thảo sống nhiều năm, cao 60-110cm. Thân có 4 cạnh, phình lên thành các đốt. Lá hình trái xoan bầu dục, mọc đối, mép lượn sóng có lông. Hoa mọc ở ngọn hoặc đầu cành tháng 5-9, quả tháng 10-11 hình bầu dục chứa 1 hạt hình trụ

**Vùng trồng ở ta: ** Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Lào Cai Sapa, Hưng Yên - là dược liệu trồng chính, cập nhật vùng trồng tháng 01/2026. Ta dùng rễ phơi hay sấy khô, rễ tốt phải dài, mập, màu vàng tro, mùi thơm, dẻo, trong nhiều thịt sắc vàng sậm.

2. Thu hái - Chế biến - Bào chế

* **Thu hái: ** Thu hoạch vào mùa đông khi thân và lá cây khô héo, làm sạch rễ con và đất, sau đó bó lại và phơi cho đến khi khô và nhăn lại. Sau đó, cắt bỏ phần đỉnh rễ và phơi cho đến khi khô hoàn toàn. Năng suất khoảng 1,2 tấn/ha. Thường tháng 11 đến tháng 1 khi cây tàn lụi, hoặc tháng 1-2 vùng núi, tháng 3-4 đồng bằng.

* **Sơ chế: ** Rễ đào về rửa sạch, phơi hoặc sấy khô. Có thể dùng sống thường dùng hoặc tẩm rượu hay muối tùy từng trường hợp rồi đem phơi/sấy khô

**Bào chế cổ truyền:**

> Đào về, rửa sạch bùn đất, phơi khô; khi dùng cắt bỏ đầu cuống, nhúng nước cho mềm, thái lát hoặc cắt đoạn [dùng sống] hoặc tẩm rượu sao, tẩm muối sao cháy đen [dùng chín] tùy từng trường hợp

- **Dùng sống: ** rửa sạch, để ráo, thái mỏng 1-2mm, sấy khô. Tác dụng phá huyết hành ứ mạnh.

- **Dùng chín: ** tẩm rượu sao - sao vàng. Tác dụng bổ can thận, mạnh gân cốt. Hoặc tẩm nước muối sao cháy đen dẫn vào Thận

- Bảo quản: tránh ẩm rất dễ mốc, cần để nơi khô ráo kín. Nếu mốc có thể xông diêm sinh rồi phơi lại.

3. Thành phần hóa học

* Thành phần hóa học chính bao gồm saponin tritecpenoid - sau khi thủy phân thành oleanolic acid và đường, genin là acid oleanolic, các sterol ecdysteron, inokosteron, glucoza, polysaccharide, muối kali

* Ngoài ra còn arginine, 12 loại amino acid và alkaloids, hợp chất coumarins, và nguyên tố vi lượng sắt, đồng

* Rễ chứa khoảng 4% saponin toàn phần trong đó có acid oleanolic 0,096%, và acid oleanolic α-L-rhamnopyranosyl-β-D-galactopyranosid. Rễ còn chứa ecdysteron khoảng 0,037% và inokosteron

* Còn có betain 0,93-1,029% ổn định trong quá trình chế biến, fructan mạch ngắn độ trùng hợp trung bình 8 cải thiện miễn dịch, peptidpolysaccharid chứa glycin, serin, acid glutamic, acid aspartic có tác dụng miễn dịch, rutin, acid caffeic, emodin và physcion

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị: ** Trong Y học cổ truyền, Ngưu tất có tính bình - sau khi chế biến thì tính hơi ôn, vị đắng, chua; quy vào hai kinh Can và Thận

> Vị chua, đắng, bình, không độc, vào hai kinh can và thận. Có tác dụng phá huyết, hành ứ [sống], bổ can thận, mạnh gân cốt [chế biến chín]

* **Công năng:**

- **Dùng sống: ** Phá huyết, hành ứ, lợi tiểu, thông lâm, dẫn huyết đi xuống, chữa viêm họng, bầm tím. Trị kinh bế sinh hòn cục, đẻ ra huyết, khó đẻ, bọc nhau không ra

- **Dùng chín - chế rượu muối: ** Bổ can thận, ích khí, mạnh gân cốt, tráng dương. Trị lưng gối tê đau, teo yếu, phong thấp, chân tay co quắp, đau mình mẩy

**Tác dụng dược lý hiện đại:**

- Giảm sức căng ở tử cung chuột bạch, làm tăng co bóp tử cung trên thỏ, mèo có chửa. Ở chó cao lỏng ngưu tất lúc đầu làm co bóp tử cung sau lại làm dịu

- Giảm huyết áp động mạch ở động vật gây mê, làm tim ếch co bóp yếu, ức chế co bóp tá tràng

- Saponin hạ huyết áp, giảm cholesterol máu, ức chế sâu bọ, hỗ trợ tổng hợp Protein nhờ ecdysterone giúp phục hồi tổn thương cơ bắp

- Kháng viêm, tăng cường miễn dịch nhờ fructan và peptidpolysaccharid

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Liều dùng hàng ngày 6-12g dưới dạng thuốc ngâm rượu hay thuốc sắc. Ngày dùng 3-9g dạng thuốc sắc. Người có thai không được dùng

> Người khí hư, có thai không nên dùng

- Phụ nữ mang thai: Không được dùng. Ngưu tất có tác dụng hoạt huyết và phá huyết mạnh, có thể dẫn đến sảy thai hoặc động thai

- Phụ nữ bị băng huyết: Không nên dùng trong giai đoạn máu ra quá nhiều vì tính hoạt huyết có thể khiến tình trạng nặng thêm

- Người bị tiêu chảy mãn tính: Tỳ vị hư hàn, hay đi ngoài phân lỏng cần thận trọng khi dùng ngưu tất sống

- Nam giới di tinh hoạt tinh: thận trọng vì dẫn xuống dưới

- Tương tác với thuốc chống đông, hạ áp Tây y - tham khảo thầy thuốc

6. Bài thuốc có Ngưu Tất

**1. Trị đau lưng, gối mỏi, phong thấp tê bại - bài Độc Hoạt Tang Ký Sinh gia giảm:**

Ngưu tất 12g, Đỗ trọng 12g, Tang ký sinh 12g, Độc hoạt 8g, Tần giao 8g, Phòng phong 8g, Tục đoạn 10g. Sắc uống.

**2. Trị bế kinh, đau bụng kinh do ứ huyết - Bài của BV Tuệ Tĩnh:**

Ngưu tất sống 9g, Ích mẫu 12g, Xuyên khung 8g, Đương quy 12g, Hồng hoa 6g. Sắc uống trong kỳ kinh.

**3. Trị tiểu buốt, tiểu rắt do thấp nhiệt:**

Ngưu tất sống 12g, Xa tiền tử 12g, Hoạt thạch 12g, Mộc thông 8g. Sắc uống.

**4. Trị viêm khớp, sưng đau đầu gối:**

Ngưu tất tẩm rượu sao vàng 12g, Cốt toái bổ 12g, Dây đau xương 12g, Cẩu tích 10g ngâm rượu 1 lít, ngày uống 15-20ml trước ngủ.

**5. Bài Ngưu Tất Thang - trị can thận hư, gân xương yếu:**

Ngưu tất chế 12g, Thục địa 16g, Đỗ trọng 12g, Hoài sơn 12g, Phục linh 10g. Sắc uống.

**Phân biệt: ** Hoài Ngưu Tất - rễ to dẻo, mặt cắt nhiều thịt vàng sậm là tốt, dùng bổ. Đồ Ngưu Tất sắc đen nhiều vân xơ kém hơn. Cỏ xước hoang *Achyranthes aspera* rễ xơ cứng hơn, chỉ dùng làm Ngưu Tất Nam.

Bạn đang cần dùng sống để hành huyết cho phụ nữ bế kinh hay dùng tẩm rượu để bổ gân cốt cho người già đau lưng? Hai cách chế cho tác dụng ngược nhau hoàn toàn.

NHA ĐÀM TỬ

**Nha Đàm Tử** chính là **Khổ Sâm Nam, Xoan Rừng, Sầu Đâu Cứt Chuột** - vị thuốc chuyên trị lỵ amip, sốt rét, trĩ.

1. Danh pháp

* **Tên khác:** Khổ sâm nam, Xoan rừng, Sầu đâu rừng, Sầu đâu cứt chuột, Khổ luyện tử, Cứt dê, Xoan ăn quả

* **Tên khoa học:** *Brucea javanica* (L.) Merr., đồng nghĩa *Brucea sumatrana* Roxb.

* **Họ:** Thanh thất Simaroubaceae

* **Tên dược:** *Fructus Bruceae* - Nha Đảm Tử

> Chi Brucea J.F.Mill có 3 loài ở Việt Nam, trong đó có 2 loài được dùng làm thuốc là xoan rừng - B.javanica và mạy téc - B.mollis

**Lưu ý phân biệt rất quan trọng:**

> Không nhầm với cây khổ luyện tử - Xuyên luyện tử - Melia toosendan, cây cao trên 10m. Không nhầm với cây xoan nhà Melia azedarach, cây cao 8-10m. Không nhầm với cây khổ sâm Sophora flavescens họ Đậu và cây khổ nam sâm Croton tonkinensis họ Thầu dầu

Nha đảm cao chỉ 1-2m mọc bụi.

**Mô tả dược liệu:**

Quả hạch hình bầu dục, quả khi chín có màu đen. Hạt hình trứng dẹt màu nâu đen vị đắng đặc trưng. Dược liệu là những quả già được phơi khô, màu đen, vỏ nhăn nheo

> Bộ phận dùng của cây là quả, thường gọi là Nha đảm tử - Fructus Bruceae, là những quả già được phơi khô, màu đen, vỏ nhăn nheo. Người dân thường thu hái quả chín vào mùa hè đến mùa thu, loại bỏ vỏ và tạp chất phơi hay sấy khô. Khi dùng thì giã nát ép vào giấy bản cho bớt dầu rồi mới chế biến thuốc để uống

> Quả nhỏ bằng hạt đậu xanh, vỏ cứng đen, nhăn nheo, trong có một nhân trắng ngà. Quả khô, không mọt là tốt

2. Thu hái - Bào chế

* **Phân bố: ** Mọc rải rác trong rừng còi, ven rừng, ở độ cao đến 500m. Tại VN khắp trung du, núi thấp dưới 600m và cả đồng bằng: Quảng Ninh, Hải Phòng, Hải Dương, Ninh Bình, Nghệ An, Quảng Bình, Thừa Thiên Huế, Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Bình Dương, Kiên Giang. Sống được trên đất đồi khô cằn và đất cát truông gai ven biển

* **Thu hái: ** Mùa hoa 3-8, mùa quả 4-9. Hái quả chín già hè thu, phơi khô.

* **Bào chế:**

**Theo Trung Y:**

> Lấy hột nha đảm tử đập bỏ vỏ lấy nhân, gói trong giấy bản, ép cho hết chất dầu, hoặc lấy nhân cho vào cùi quả nhãn mà nuốt

**Theo kinh nghiệm Việt Nam:**

> Rửa sạch bụi bẩn, phơi khô, sao qua, giã dập, dùng trong thuốc thang - với các thuốc khác

> Sau khi sao qua, tán bột mịn dùng trong hoàn tán - viên nha đảm của Viện Đông y gồm bột nha đảm và bách thảo sương đồng lượng, viên 0,10g ngày uống 8-12 viên

**Theo Tây Y: ** Dùng thụt đại tràng thì không gây nôn, kích thích dạ dày.

3. Thành phần hóa học

* Chất dầu 20-30%, các loại chất acid béo, chất glucosid v.v...

* Hiện đại phân tích: nhóm quassinoid là chính - brucein A, B, C, D, E, F, bruceantin, bruceantinol, bruceantinosid, yadanziolide, yadanzioside, dehydrobrucein, glycerol trioleate

* Ngoài ra có alkaloid, tanin, saponin, dầu béo

Chính brucein là chất diệt amip lỵ và sốt rét, nhưng cũng là chất độc gây nôn.

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

> Tính vị - quy kinh: Vị đắng, tính hàn. Vào kinh đại tràng. Tác dụng: Táo thấp, sát trùng. Công dụng - liều dùng: trị bệnh lỵ amip, sốt rét, trĩ

YHCT: Vị đắng, tính hàn, có độc. Vào kinh Đại tràng, Can. Tác dụng thanh nhiệt táo thấp, sát trùng, tiệt ngược - cắt sốt rét, sát trùng lỵ, tiêu trĩ.

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều:**

> Lỵ: Ngày dùng 5-10 nhân. Sốt rét: Ngày dùng 3 lần, mỗi lần 1 nhân. Theo Tây y: Trị lỵ amip: Ngày dùng 10-11 nhân. Thường chỉ dùng trong 1-2 ngày, nhưng nên uống liên tục trong 5-7 ngày, uống liều cao hơn thì có thể bị độc, kích thích; dùng thụt thì không có hiện tượng này

Dạng viên 0,10g: ngày 8-12 viên. Uống liều cao hơn dễ bị độc kích thích.

* **Kiêng kỵ:**

> Tỳ vị hư nhược, nôn mửa không nên dùng

- Người tỳ vị hư hàn, hay nôn mửa, tiêu chảy do hư hàn không dùng

- Phụ nữ có thai, trẻ nhỏ liều phải giảm một nửa, không dùng kéo dài quá 7 ngày

- Có độc - quá liều gây nôn, đau bụng, tiêu chảy, váng đầu, tụt huyết áp

- Khi dùng phải ép bỏ dầu, bọc trong Long nhãn nhục hoặc bao nang để không gây nôn

6. Bài thuốc có Nha Đàm Tử

**1. Trị lỵ amip cấp mạn tính - bài chủ lực của Viện Đông Y:**

Nha đảm tử nhân đã ép dầu 10 nhân - khoảng 1g, tán bột mịn, trộn Bách thảo sương - nhọ nồi đốt tồn tính - đồng lượng, làm viên 0,10g. Ngày uống 8-12 viên chia 2 lần sau ăn. Hoặc sắc thụt đại tràng: Nha đảm tử 10g sắc 100ml thụt giữ 15 phút.

**2. Trị sốt rét:**

Nha đảm tử 3 nhân ép dầu bọc trong cùi nhãn. Ngày uống 3 lần mỗi lần 1 nhân, uống trước cơn sốt 2 giờ.

**3. Trị trĩ nội sưng đau:**

Nha đảm tử sao vàng ép dầu 5g, Hoàng bá 10g, Đại hoàng 8g. Sắc uống hoặc tán bột trộn dầu dừa bôi ngoài.

**4. Trị hột cơm, mụn cóc - dùng ngoài:**

Nhân Nha đảm tử giã nát trộn dầu vừng bôi vào hột cơm, băng lại ngày thay 1 lần.

**5. Trị kiết lỵ ra máu:**

Nha đảm tử 10 nhân, Bạch đầu ông 12g, Hoàng liên 8g, Mộc hương 6g. Sắc uống.

Trong phòng khám, Nha Đàm Tử sống rất tanh và gây nôn mạnh, bạn nên bào chế sẵn dạng viên nang bọc Long nhãn nhục như cổ phương hoặc ép dầu kỹ rồi mới cho vào hoàn tán thì bệnh nhân mới uống được lâu dài cho lỵ mạn.

Bạn cần công thức viên Nha Đảm trị lỵ mạn đã chuẩn liều 0,10g của Viện Đông Y không?

NHÂN SÂM

**Nhân Sâm** là vua của các vị bổ khí, đứng đầu nhóm bổ khí, đại bổ nguyên khí.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Viên sâm, Dã sơn sâm, Sâm Cao Ly, Hồng sâm, Bạch sâm

* **Tên khoa học: ** *Panax ginseng* C.A. Mey., 1842, họ Ngũ gia bì Araliaceae. Tên Panax do tiếng Hy Lạp pan = tất cả, acos = chữa được - vị thuốc chữa được mọi bệnh, ginseng là phiên âm chữ nhân sâm

* **Họ sâm trên thế giới:**

- *Panax ginseng* - sâm Cao Ly, nhân sâm Á châu

- *Panax quinquefolius* - sâm Mỹ, tính mát hơn

- *Panax vietnamensis* - sâm Ngọc Linh, sâm Việt Nam - quý nhất

- *Panax notoginseng* - tam thất

- *Eleutherococcus senticosus* - sâm Siberi, không chứa ginsenoside thật

> Nhân sâm hay đôi khi gọi tắt đơn giản là sâm - Danh pháp khoa học: Panax ginseng - là một loài thực vật có hoa trong Họ Cuồng

**Mô tả:**

> Cây nhân sâm là một cây sống lâu năm, cao chừng 0,6m. Rễ mẫm thành củ to, giống hình người. Lá mọc vòng, có cuống dài, lá kép gồm nhiều lá chét mọc thành hình chân vịt. Nếu cây mới được 1 năm thì cây chỉ có 1 lá với 3 lá chét, nếu cây được 2 năm thì vẫn chỉ có 1 lá nhưng với 5 lá chét. Sau 3 năm có 2 lá kép, sau 4 năm có 3 lá kép. Từ 5 năm trở lên cây nhân sâm có 4,5 lá kép, tất cả đều có 5 lá chét. Từ năm thứ 3 trở đi, cây mới ra hoa kết quả. Bông tự hình tán, mọc ở đầu cành, màu xanh nhạt, quả mọng hơi dẹt to bằng hạt đậu xanh, khi chín màu đỏ, trong chứa 2 hạt

**Bộ phận dùng: ** Rễ và thân rễ phơi hay sấy khô - Radix et Rhizoma Ginseng - củ sâm màu vàng ngà hoặc nâu nhạt, mùi thơm đặc trưng, vị ngọt sau hơi đắng

2. Thu hái - Chế biến

Thu hái Nhân sâm vào 2 mùa Xuân và Thu - mùa thu tốt hơn. Cây 4-5 năm mới để quả lấy hạt giống.

Phân loại chế biến:

- **Thủy sâm; ** loại vườn nhà để tươi

- **Sinh sái sâm - Bạch sâm:** phơi nắng khô - Sun-dried Ginseng

- **Hồng sâm: ** hấp chín rồi sấy, dược tính tăng

- **Hắc sâm:** hấp 9 lần sấy 9 lần, tạo Rg3, Rk1, Rg5 nhiều

> Nhiều nghiên cứu cho thấy, sâm Ngọc Linh không chỉ chứa nhiều saponin chính G-Rb1, Rb2, Rb3, Rc, Rd, Re, Rg1... giống như sâm Triều Tiên, mà còn chứa thêm các saponin khung Dammaran có cấu trúc Ocotillol chưa tìm thấy ở sâm Triều Tiên. Có hơn 52 hoạt chất saponin, trong đó có 26 saponin mới đặt tên là Vina-ginsenoside-R1-R24. Đặc biệt chứa Majonoside-R2 chiếm hơn nửa tổng hàm lượng saponin

3. Thành phần hóa học

> Các hợp chất chính trong nhân sâm bao gồm saponin triterpene, polyacetylene, sesquiterpenes, polysaccharides, peptidoglycans, các hợp chất chứa nitơ và các hợp chất khác, bao gồm axit béo, carbohydrate và các hợp chất phenolic. Các saponin triterpene được coi là các hợp chất hoạt động mạnh nhất, và một số ước tính báo cáo có tới 150 ginsenoside khác nhau, được nhóm thành các nhóm dammarane hoặc oleanane. Ginsenosides Rb1, Rb2, Rc, Rd, Re, Rf, và Rg1 là các thành phần phổ biến nhất

Chi tiết:

- **Saponin:** ginsenoside Rg1, Rb1, Re không nhỏ hơn 3mg trong viên chuẩn - là chỉ tiêu DĐVN đánh giá chất lượng. Sâm Ngọc Linh tỷ lệ khung PPT:PPD:OT = 1:1,7:7,8 ở thân rễ, nhóm OT chiếm 36-75%

- **Khác:** 17 acid béo, 18 acid amin trong đó arginine, lysine, tryptophan cao, 20 nguyên tố vi lượng, β-sitosterol, daucosterol, polyacetylene panaxynol, đường tự do, tinh dầu, vitamin C

- **Nhân sâm Mỹ chứa panaxosides, Nhân sâm Á chứa ginsenosides**

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

> Nhân sâm là vị thuốc có tính Bình, vị Ngọt - Cam, Đắng - Khổ, quy vào kinh Tỳ, Phế, Tâm. Dược liệu này nổi tiếng với khả năng Đại bổ nguyên khí, ích huyết, sinh tân và đặc biệt là công năng An thần ích trí

> Tính vị, tác dụng: Vị đắng, không độc. Có tác dụng kích thích nhẹ ở liều thấp làm tăng vận động, tăng trí nhớ nhưng tác dụng ức chế ở liều cao đối với hệ thần kinh; làm tăng sinh lực chống lại sự mệt mỏi, giúp hồi phục sức lực tương tự nhân sâm; làm tăng sự thích nghi của cơ thể; tác dụng bảo vệ tế bào giúp hồi phục số hồng cầu, bạch cầu bị giảm; tác dụng tăng nội tiết tố sinh dục; tác dụng kháng viêm; tác dụng điều hoà hoạt động của tim; tác dụng hạ cholesterol máu, chống xơ vữa động mạch; tác dụng giải độc gan và tác dụng kháng khuẩn nhất là đối với Streptococcus

**Tóm tắt YHCT: ** Đại bổ nguyên khí, ích huyết, kiện tỳ ích phế, sinh tân, an thần ích trí.

**YHHĐ theo MSD:**

> Nhân sâm được cho là có tác dụng làm giảm lượng đường trong huyết tương; tăng nồng độ HDL, hemoglobin và protein; và tăng cường hệ miễn dịch. Những tuyên bố khác bao gồm tác dụng chống ung thư, trợ tim và estrogen; tác động trực tiếp lên hệ nội tiết và hệ thần kinh trung ương; tăng cường hiệu suất thể chất và chức năng tinh thần; và được cho là có tác dụng thích nghi

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều:**

- Sắc uống: 2-6g/ngày, nên sắc riêng hấp cách thủy rồi hòa vào thang

- Tán bột, ngậm: 1-2g/lần

- Hồng sâm dưỡng sinh: 1-2g/ngày, hỗ trợ phục hồi: 3-9g/ngày theo tư vấn chuyên môn

- Viên nang chuẩn hóa: 200mg cao khô tương đương 1000mg rễ, tổng Rg1+Rb1+Re ≥3mg

* **Kiêng kỵ:**

- Thực nhiệt, nội nhiệt, can hỏa vượng, đang sốt cao, huyết áp cao kịch phát không dùng

- Không dùng buổi tối gây mất ngủ

- Không dùng cùng củ cải - la bặc tử, trà đặc làm giảm tác dụng bổ

- Phụ nữ mang thai, rong kinh, băng huyết, người máu chậm đông, người chuẩn bị phẫu thuật thận trọng

- Nhiều sản phẩm nhân sâm chứa ít hoặc không chứa các hoạt chất đã biết, có loại trộn phenylbutazone, aminopyrine gây nôn đã bị loại khỏi thị trường Hoa Kỳ

6. Bài thuốc kinh điển

**1. Độc Sâm Thang - cấp cứu nguyên khí thoát:**

Nhân sâm 10-20g sắc riêng uống nóng. Dùng khi choáng, vã mồ hôi, mạch vi muốn tuyệt.

**2. Sâm Phụ Thang - hồi dương cứu nghịch:**

Nhân sâm 10g, Phụ tử chế 10g. Sắc uống. Dương khí thoát do mất máu, mồ hôi nhiều.

**3. Tứ Quân Tử Thang - kiện tỳ ích khí cơ bản:**

Nhân sâm 8g, Bạch truật 12g, Phục linh 12g, Cam thảo 6g. Trị tỳ vị khí hư ăn kém, mệt mỏi, đại tiện lỏng.

**4. Sinh Mạch Tán - ích khí sinh tân liễm hãn:**

Nhân sâm 8g, Mạch môn 12g, Ngũ vị tử 8g. Trị khí âm lưỡng hư, ra mồ hôi, khát, tim hồi hộp.

**5. Nhân Sâm Dưỡng Vinh Thang:**

Nhân sâm, Hoàng kỳ, Đương quy, Bạch truật, Phục linh, Thục địa, Bạch thược, Quế tâm, Viễn chí, Ngũ vị tử, Trần bì, Cam thảo. Bổ khí huyết cho người suy nhược lâu ngày.

Trong phòng khám của bạn, nếu cần bổ nguyên khí cấp cứu thì phải dùng Hồng sâm 6 năm tuổi Hàn Quốc hoặc Sâm Ngọc Linh loại củ già, còn dưỡng sinh hàng ngày thì Bạch sâm hay Đảng sâm cũng đủ. Bạn muốn dùng cho bài bổ khí hay bài cấp cứu thoát dương?

NHÂN TRẦN

**Nhân Trần** là vị thuốc mát gan thoái hoàng vàng da số 1, nhưng bạn phải phân biệt 2 loại đang lưu hành ở phòng khám:

* **Nhân Trần Bắc - Nhân Trần Cao - Trung Quốc: ** *Artemisia capillaris* Thunb., họ Cúc Asteraceae - dược điển ghi chính thức

* **Nhân Trần Nam - Nhân Trần Cái - Bồ Bồ Việt Nam: ** *Adenosma caeruleum* R.Br. và *Adenosma glutinosum* - họ Mã đề Plantaginaceae cũ là họ Mõm chó Scrophulariaceae - loại ta dùng nhiều nhất ở miền Bắc

> Nhân trần cái và nhân trần bồ bồ là hai loại thường gặp nhất. Nhân trần cao hay còn gọi là nhân trần Trung quốc có tên khoa học là Artemisia capillaris Thunb thuộc họ Cúc, có công dụng kháng khuẩn, tiêu diệt vi khuẩn ngoài da và hạ sốt

1. Dược liệu

**Nhân Trần Bắc - Artemisia capillaris:**

> Cây cao 0,4 - 1,0m. Lá xẻ thành thùy rất nhỏ hình sợi, trông gần giống cây Thanh hao. Hoàn toàn khác hẳn 3 vị nói ở trên

Cây mọc ở bờ sông, ruộng hoang, hoa vàng nhạt tháng 3-8, quả tháng 4-9.

**Nhân Trần Cái - Bồ Bồ - Adenosma caeruleum:**

Cây thảo cao 0,3-1m, thân vuông có lông dính, lá mọc đối hình mác, mép có răng cưa, toàn cây có mùi thơm hắc khi vò. Hoa xanh tím mọc ở kẽ lá.

> Bộ phận dùng làm thuốc: Toàn thân trên mặt đất, cắt khi cây đang có nụ, phơi khô

Dân gian nói Thứ để càng lâu càng tốt.

2. Thành phần hóa học

**Nhân Trần Bắc:**

> Toàn cây có 0,23-0,30% tinh dầu, trong thành phần gồm có 6,7-dimethoxycoumarin... Cây nhân trần Trung Quốc-Artemisia capillaris chứa 0,23% tinh dầu, với thành phần chủ yếu là pinen, capilen C6H5-C7H9 và một loại xeton

Hiện đại phân tích thêm:

- Coumarin: scoparone - 6,7-dimethoxycoumarin, scopoletin, capillarisin - là chất lợi mật chính

- Flavonoid: capillarisin chống oxy hóa, bảo vệ gan

- Tinh dầu 1%: cineol, pinen, limonen

> Sức mạnh mát gan của nhân trần nằm ở bảng thành phần: Tinh dầu 1% gồm cineol, pinen và limonen tạo mùi thơm và sát khuẩn. Flavonoid Capillarisin giúp chống oxy hóa mạnh, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan. Coumarin góp phần quan trọng trong việc lợi mật

**Nhân Trần Cái - ta:**

> Thành phần hóa học: Saponin, flavoonoid và tinh dầu 0,7%, kali nitrat

Phân tích chi tiết ở Thái Nguyên:

> Thành phần chính gồm Carvacrol 27%, Carvacrol methyl ether 28% và β-bisabolen 34,4%. Đáng chú ý là Carvacrol là dẫn xuất phenol có tác dụng kháng khuẩn mạnh nhất trong thành phần các loại tinh dầu thực vật

> Trong nhân trần tía có 0,25% tinh dầu màu vàng sẫm, tỷ trọng 0,890, chỉ số khúc xạ 1,496, sắc ký thấy 19 pic trong đó có 5 pic lớn cineol khoảng 18%

3. Tính vị - Quy kinh - Công năng

**Nhân Trần Bắc:**

> Tính hơi hàn, vị đắng cay. Tác dụng vào kinh Can, Vị, Đởm và Tỳ

Sách cổ: Vị đắng, tính bình, hơi hàn vào kinh bàng quang; vị thuốc này có tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp, dùng chữa thân thể nóng, da vàng, người vàng, tiểu tiện không tốt

**Nhân Trần Cái:**

> Vị đắng, hơi cay, tính ôn. Vào ba kinh can, đởm và bàng quang. Tác dụng: Thanh thấp nhiệt, giải nhiệt, phát hãn

> Theo sách thuốc cổ, nhân trần vị hơi đắng, tính hơi hàn; vào được bốn đường kinh tỳ, vị, can và đởm; có công dụng thanh nhiệt lợi thấp, lợi mật thoái hoàng được dùng để chữa các chứng hoàng đản, tiểu tiện bất lợi

Tóm lại: Thanh nhiệt, lợi thấp, lợi mật thoái hoàng.

4. Dược lý - Chủ trị

* **Lợi mật: ** Scoparone làm tăng tiết mật, giãn cơ vòng Oddi, hạ bilirubin máu - chủ trị hoàng đản

* **Bảo vệ gan: ** Saponin giúp tăng cường chức năng thải độc của gan, bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương, hỗ trợ thanh lọc cơ thể

* **Kháng khuẩn: ** Nước sắc ức chế trực khuẩn lao, bạch hầu, thương hàn, phó thương hàn A, mủ xanh, E.coli, lỵ, tụ cầu vàng, não mô cầu, virus cúm

* **Giải nhiệt, lợi tiểu, hạ sốt, tiêu viêm**

**Chủ trị: ** Viêm gan vàng da, viêm gan cấp, gan nhiễm mỡ, tiểu tiện vàng sẫm không thông, sốt, cảm mạo phong thấp, mẩn ngứa, ghẻ lở.

5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày 10-20g khô, sắc uống hoặc hãm như trà. Dùng tươi 20-40g. Nhân Trần Bắc có thể dùng 15-30g trong bài Nhân Trần Cao Thang.

* **Kiêng kỵ:**

> Do nhân trần có tác dụng lợi tiểu khiến tốc độ đào thải nước ra khỏi cơ thể nhanh hơn bình thường, khiến bạn dễ bị mất nước, mệt mỏi, thiếu tập trung. Cho nên, nếu không có bệnh thì bạn không nên uống trà nhân trần hàng ngày

- Người tỳ vị hư hàn, không có thấp nhiệt, đi tiểu trong dài, hay lạnh bụng không nên dùng

- Không nên dùng hàng ngày kéo dài như nước giải khát sẽ làm mất nước, hạ huyết áp, mệt mỏi

- Phụ nữ mang thai 3 tháng đầu thận trọng, trẻ nhỏ dùng liều giảm nửa

- Nhân Trần Bắc tính hàn hơn Nhân Trần Cái tính ôn, nên người hư hàn nên chọn Nhân Trần Cái

6. Bài thuốc có Nhân Trần

**1. Nhân Trần Cao Thang - trị hoàng đản do thấp nhiệt - Kim Quỹ Yếu Lược:**

Nhân trần bắc 30g, Chi tử 15g, Đại hoàng 10g. Sắc uống. Trị viêm gan vàng da, sốt, tiểu vàng.

**2. Nhân Trần Ngũ Linh Tán:**

Nhân trần 15g, Trư linh 10g, Phục linh 10g, Trạch tả 10g, Bạch truật 10g, Quế chi 4g. Lợi tiểu thoái hoàng.

**3. Nước mát gan nhân dân:**

Nhân trần cái 20g, Râu ngô 20g, Mã đề 15g. Sắc uống trong ngày. Trị nóng trong, tiểu buốt.

**4. Trị mẩn ngứa, ghẻ lở:**

Nhân trần tươi giã nát đắp hoặc sắc đặc rửa ngoài, kết hợp uống trong.

**5. Giải cảm nắng, nhức đầu:**

Nhân trần cái 20g, Hương nhu 12g, Bạc hà 8g. Hãm uống nóng cho ra mồ hôi.

Nếu ở Nam Định bạn đang dùng Nhân Trần Bồ Bồ hái ven ruộng thì tính ấm hơn, nên phối thêm Chi tử và Đại hoàng khi trị vàng da mới đủ sức lợi mật. Bạn đang cần bài thoái hoàng hay bài giải nhiệt thường ngày?

NHÂN TRUNG BẠCH

**Nhân Trung Bạch** là một vị thuốc rất đặc biệt trong Đông y, không phải thảo mộc - mà là **cặn nước tiểu người** để lâu năm đóng bánh, chuyên thanh nhiệt, chỉ huyết, trị lở loét.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Nhân niệu bạch, Thiên niên băng, Vạn niên sương, Thu bạch sương, Niệu bạch dam, Đạm thu thạch, Niệu cẩu sương

* **Tên khoa học: ** *Calamitas Urinae Hominis* - *Calamitas Urinae hominis*

* **Chú thích tên:**

> Tên nhân trung bạch có ý nói là chất từ trong con người mà ra lại có màu trắng - nhân là người, trung là trong, bạch là trắng - khác với nhân trung hoàng là cam thảo chế

> Còn gọi là nhân niệu bạch, thiên niên bằng, vạn niên sương, thu bạch sương, niệu bạch dam, dam thu thạch

2. Nguồn gốc - Mô tả

> Nhân trung bạch là cặn của nước tiểu của người để lâu trong chậu, nước bốc hơi đi còn lại cặn đọng thành bánh, đòn và khai

> Nhân trung bạch là cặn nước tiểu đóng trong chậu nước tiểu, kết thành miếng giòn và khai. Cặn càng phơi lâu càng tốt, trắng ngà, có từng lớp, thứ lâu năm có lớp dày, cứng là tốt; đen, bẩn, nát là xấu

**Cách tạo: ** Xưa dùng chậu sành, chum vại chứa nước tiểu trẻ em trai hoặc người lớn, để nơi mát nhiều năm - 3-5-10 năm càng tốt. Nước tiểu bốc hơi, muối khoáng kết tủa thành bánh trắng ngà, vàng nhạt, nhiều lớp, giòn xốp, mùi khai nồng, vị mặn. Cạo lấy phơi khô.

Ngày nay rất hiếm, chủ yếu dùng Nhân Trung Hoàng thay thế - là Cam thảo chế trong túi vải ngâm hố phân.

**Phân biệt:**

- Nhân Trung Bạch: cặn bể nước tiểu - màu trắng xám, mặn

- Nhân Trung Hoàng: rễ Cam thảo cho vào túi vải ngâm giếng phân 1 năm - màu vàng, ít dùng

- Thu Thạch - Nhân Trung Bạch chế: đun cô nước tiểu thành muối

3. Thành phần hóa học

> Thành phần chủ yếu của nhân trung bạch là canxi phốt phát, canxi urat, canxi clorua và các thành phần khác trong nước tiểu

Ngoài ra có: natri clorua, amoni clorua, canxi carbonat, magie phosphat, kali sulfat, ure phân hủy, creatinin, acid uric. Tính chất gần giống Thu Thạch.

4. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị:**

> Nhân trung bạch thấy dùng trong đông y. Theo tài liệu cổ, nhân trung bạch có vị mặn, tính bình, không độc, vào 3 kinh can, tam tiêu và bàng quang

Tài liệu khác ghi: Vị mặn, tính hàn

* **Quy kinh:** Vào kinh Can, Tam tiêu, Bàng quang

* **Công năng: ** Thanh nhiệt, lương huyết, chỉ huyết, giáng hỏa, tiêu viêm, trừ thấp, sát trùng. Chuyên thanh huyết nhiệt ở thượng tiêu và bàng quang.

5. Chủ trị - Liều dùng

**Chủ trị YHCT:**

- Thổ huyết, nục huyết - chảy máu cam, nha huyết - chảy máu chân răng

- Họng sưng đau, miệng lưỡi lở loét, cam răng, viêm họng

- Da vàng, tiểu buốt, tiểu ra máu do thấp nhiệt bàng quang

- Mắt đỏ sưng đau do can hỏa

> Thổ huyết: Uống 4g nhân trung bạch. Chiêu với nước

Các bài khác:

- Chảy máu cam không cầm: Nhân trung bạch 4g đốt tồn tính, thổi vào mũi hoặc uống với nước

- Miệng lưỡi lở loét, cam tưa: Nhân trung bạch đốt tán bột trộn với Băng phiến thổi vào

- Yết hầu sưng đau: Nhân trung bạch 6g, Huyền sâm 12g, Sinh địa 12g sắc ngậm nuốt

- Tiểu tiện ra máu, tiểu buốt: Nhân trung bạch 4g sắc với Mộc thông, Xa tiền tử

* **Liều: ** Uống trong 1,5-4g/ngày tán bột chiêu nước hoặc sắc. Dùng ngoài tán bột thổi bôi tùy chỗ. Thường dùng 3-5g.

6. Bào chế - Bảo quản

* **Bào chế:**

- Cạo lấy cặn bể nước tiểu lâu năm, ngâm nước nóng rửa sạch đất cát, lọc bỏ tạp chất, phơi khô trong bóng râm, tránh nắng gắt mất muối

- Có nơi nung: Cho vào nồi đất, đốt tồn tính - nung nhẹ đến khi hết mùi khai, còn bột trắng xám, tán mịn rây mịn dùng

- Bảo quản kín, khô, tránh ẩm hút nước chảy.

* **Hiện trạng: ** Vì mất vệ sinh và khó thu hái, ngày nay ít dùng nguyên chất. Trong Dược Điển VN không còn. Thay bằng Thu Thạch nhân tạo - kết tinh từ nước tiểu cô đặc tinh chế hoặc dùng Huyền minh phấn, Mang tiêu thay để tả hỏa chỉ huyết.

**Kiêng kỵ:**

- Người tỳ vị hư hàn, không có thực nhiệt thì không dùng

- Phụ nữ có thai không dùng

- Uống quá liều dễ gây nôn, tiêu chảy do muối khoáng

- Cần chế thật sạch, tránh nhiễm khuẩn, ngày nay phải xét nghiệm vi sinh trước khi dùng.

Đây là vị thuốc uế - dùng cái ô uế để trị ô uế, lấy mặn hàn giáng hỏa - thuộc nhóm hiếm gặp, chỉ dùng khi không có vị thay thế và phải bào chế rất kỹ. Ở phòng khám bạn còn giữ được Nhân Trung Bạch thật không, hay đang dùng Thu Thạch thay thế?

NHŨ HƯƠNG

**Nhũ Hương** là nhựa thơm của cây Nhũ Hương, cặp bài trùng với Một Dược, chuyên hoạt huyết chỉ thống, tiêu sưng sinh cơ.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Hắc lục hương, Địa nhũ hương, Thiên trạch hương, Hương trầm, Oliban

* **Tên dược:** *Gummi resina Olibanum* - Olibanum - Frankincense

* **Tên khoa học: ** *Boswellia carterii* Birdw. - *B. bhau-dajiana* Birdw., *B. sacra*, *B. serrata*, họ Trám Burseraceae

> Nhũ hương là một loại nhựa thơm được dùng làm nguyên liệu trong hương đốt và nước hoa, được lấy từ cây của nhiều loài thuộc chi Boswellia, đặc biệt là B. sacra, B. frereana, B. serrata, và B. papyrifera

> Giải thích tên gọi: Nhựa keo của cây thường chảy xuống thành giọt như núm vú và có mùi thơm đặc trưng nên được gọi là nhũ hương

Cây nhỡ có nhựa, mọc hoang ở Somalia, Pakistan, bán đảo Ả Rập Oman, Yemen, Đông Bắc Phi và Ấn Độ.

* **Bộ phận dùng: ** Chất nhựa dầu lấy ở cây nhũ hương

2. Thành phần hóa học

* **Đại thể: ** Nhựa cây 60-70%, gôm 27-35%, tinh dầu 3-8%

* **Chi tiết:**

> Thành phần chủ yếu của nhựa cây là Free Anpha, Bê ta- Boswellic acid 33%, Olibanoresene 33% - Wallis. O-acetyl-Bêta-Boswellic acid, Dihydroroburic acid

> Trong thành phần của vị thuốc nhũ hương có chứa các hoạt chất hóa học chính sau: α, β-boswellic acid - arabic acid

> Trong nhựa nhũ hương, boswellic acids - BAs - chiếm đến khoảng 30% tổng lượng resin, là các chất triterpen pentacyclic không bay hơi, chỉ được tách chiết bằng dung môi, không có trong tinh dầu qua chưng cất hơi nước. Đây chính là các hoạt chất đóng vai trò nổi bật với tác dụng chống viêm, bảo vệ da

Các dạng chính: β-boswellic acid, α-boswellic acid, acetyl-11-keto-β-boswellic acid - AKBA, 11-keto-β-boswellic acid - KBA, O-acetyl-β-boswellic acid, incensole acetate, phellandrene, α-pinene, linalool.

> Chiết xuất nhũ hương có chứa chất AKBA - Acetyl-11-keto-beta-boswellic acid có tác dụng giảm đau, chống viêm nhờ cơ chế ức chế enzym gây viêm và phá hủy sụn khớp

3. Tính vị - Quy kinh - Công năng

* **Tính vị:**

> Vị cay, đắng, tính ấm và có mùi thơm. Một số tài liệu ghi chép, nhũ hương có tính ôn và hơi có độc

> Là chất gôm nhựa được lấy từ các cây nhũ hương - Boswellia carterii Birdw. Tính vị: vị đắng, tính ôn

* **Quy kinh:**

> Quy vào kinh Tâm, Can, Tỳ là chủ yếu. Ngoài ra dược liệu còn quy vào kinh Phế, Thận và thông 12 kinh

> Theo Y Học Cổ Truyền, vị thuốc nhũ hương có vị cay, đắng, tính ôn, đi vào kinh Tâm, có tác dụng hoạt huyết, tiêu sưng, sinh cơ, chỉ thống

* **Công năng: ** Hoạt huyết hành khí, chỉ thống, tiêu sưng sinh cơ, thư cân.

> Công dụng của nhựa nhũ hương - Dùng chữa các chứng bệnh: Chấn thương ngã, đòn, máu ứ, tụ sưng đau, đau bụng, tức ngực do huyết ứ, khí trệ, ho

4. Dược lý - Chủ trị

**YHHĐ:**

- Giảm đau, chống viêm mạnh qua ức chế 5-lipoxygenase, không gây loét dạ dày như NSAID

- Ức chế enzym gây viêm và phá hủy sụn khớp - bảo vệ khớp gối thoái hóa

- Kháng khuẩn, làm lành vết thương, tăng lưu thông máu

**YHCT:**

Trị ngực bụng đau do huyết ứ khí trệ, kinh bế, thống kinh, chấn thương sưng đau ứ huyết, mụn nhọt sưng đau, tràng nhạc, cơ nhục co quắp không duỗi được.

5. Bào chế - Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Bào chế:**

> Theo kinh nghiệm Việt Nam: Nhặt bỏ tạp chất, tán với Đăng tâm để thành bột - cứ 1 lạng Nhũ hương 40g dùng 1/4 đồng cân 1g Đăng tâm, hoặc sao qua với Đăng tâm rồi tán. Nếu tán một mình Nhũ hương thì sau này hút ẩm và đóng cục

> Nếu tán một mình Nhũ hương thì sau này hút ẩm và đóng cục

> Nếu tán riêng nhũ hương thì dễ đóng cục và gây khó khăn trong việc bảo quản

Cách khác: sao với giấm cho hết dầu, tán bột mịn. Khi sắc cho vào sau.

Bảo quản tránh ẩm, để nơi khô ráo, giữ mùi thơm. Dễ bị ẩm và mất mùi.

* **Liều dùng:**

> Liều dùng: 2,5 – 5g - sắc, ngâm bột, tán bột uống

Thường dùng 3-10g/ngày. Dùng ngoài: tán bột rắc hoặc hòa rượu đắp.

* **Kiêng kỵ:**

- Vị này hoạt huyết mạnh, phụ nữ có thai không nên dùng

- Người vị hư, không có ứ trệ không dùng

- Dạ dày yếu, hay ỉa chảy do hư hàn thận trọng vì tính ôn nhưng gôm nhựa dễ gây nôn, ỉa lỏng

- Không dùng chung với Hoàng đơn liều cao vì tương kỵ

- Tính hơi có độc, không nên dùng kéo dài liều cao

6. Bài thuốc có Nhũ Hương

**1. Thất Li Tán - trị chấn thương sưng đau ứ huyết:**

Nhũ hương 6g, Một dược 6g, Huyết kiệt 6g, Hồng hoa 6g, Xạ hương 0,2g, Băng phiến 1g. Tán bột, mỗi lần uống 2g với rượu.

**2. Trị ngực bụng đau do khí trệ huyết ứ:**

Nhũ hương 8g, Một dược 8g, Xuyên khung 12g, Đương quy 12g, Hương phụ 10g sắc uống.

**3. Sinh cơ tán - trị mụn nhọt lâu lành:**

Nhũ hương sao 10g, Một dược sao 10g, Hàn thủy thạch nung 20g tán bột rắc ngoài.

**4. Trị kinh nguyệt không đều, thống kinh do huyết ứ:**

Nhũ hương 6g, Một dược 6g, Ích mẫu 16g, Xuyên khung 10g, Ngải cứu 10g sắc uống trước kỳ kinh 3 ngày.

**5. Bài XK3 - thoái hóa khớp gối hiện đại:**

Chiết xuất Nhũ hương chuẩn hóa AKBA phối hợp với các thảo dược khác, giảm đau khớp không cần NSAID.

Nhũ Hương và Một Dược luôn đi đôi - Nhũ Hương hoạt khí, Một Dược hoạt huyết. Khi bốc thang nếu bạn thấy sưng đau nhiều thì phải sao với giấm và cho Đăng tâm vào tán cùng mới không vón cục, bệnh nhân mới uống được.

NHỤC ĐẬU KHẤU

**Nhục Đậu Khấu** là hạt Nhục Quả, Ngọc Quả - vị thuốc ôn trung sáp trường, chuyên trị ỉa chảy lâu ngày do tỳ thận hư hàn.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Nhục Quả, Ngọc Quả, Ngọc Khấu, Nhục Khấu, Muscade - Noix De Muscade

* **Tên khoa học: ** *Myristica fragrans* Houtt., 1774, họ Nhục đậu khấu Myristicaceae

* **Tên dược: ** *Semen Myristicae* - Nhục Đậu Khấu là nhân phơi hay sấy khô. Áo hạt gọi là Ngọc Quả Hoa, Nhục Đậu Khấu Y - *Arillus Myristicae* hay Mace - Macis

> Còn gọi là Nhục Quả, Ngọc Quả, Muscade, Noix De Muscade. Tên khoa học Myristica fragrans Houtt. Thuộc họ Nhục đậu khấu Myristicaceae. Cây nhục đậu khấu cho ta các vị thuốc sau đây: Nhục đậu khấu - Semen Myristicae là nhân phơi hay sấy khô. Ngọc quả hoa còn gọi là nhục đậu khấu y - Arillus Myristicae hay Macis là áo của hạt nhục đậu khấu phơi hay sấy khô

**Mô tả cây:**

> Tên khoa học của nhục đậu khấu là Myristica Fragrans Hourt, thuộc họ Nhục đậu khấu. Nhục đậu khấu là thuộc dòng cây thân gỗ, chúng có chiều cao lên tới 8-10m, cành mảnh, toàn thân cây nhẵn, lá của chúng mọc so le, xanh tươi quanh năm, dai, phiến lá hình mác, mép nguyên, có 8-10 gân lá đối xứng 2 bên

Quả hình trứng màu kem, khi chín thịt quả nứt để lộ hạt được bao quanh bởi lớp áo đỏ gọi là mace. Hạt hình trứng tròn màu nâu xám, mùi thơm hắc, vị hơi đắng.

2. Thành phần hóa học

> Nhân hạt chứa 23-27% một chất béo, gọi là bơ Nhục đậu khấu màu vàng đỏ, vị đắng, 2-3% dầu bay hơi, acid myristic và tinh bột

> Trong nhục đậu khấu chứa 14,6-24,2% tinh bột, 7,5% protein, khoảng 40% chất béo đặc - bơ nhục đậu khấu, ngoài ra còn có khoảng 8-25% tinh dầu, 3-4% chất nhựa, 1,7% chất vô cơ, canxi, photpho, sắt và 14,3% nước. Bơ nhục đậu khấu có chứa 70-75% Myristicin, 2-3% tinh dầu

Chi tiết tinh dầu:

> Thành phần hóa học của hạt nhục đậu khấu: Tinh dầu chiếm 5%-15%: Gồm Myristicin, Elemicin và Safrole. Myristicin là thành phần chủ chốt mang lại tác dụng hỗ trợ an thần nhưng cũng là chất gây kích thích thần kinh nếu dùng quá liều

> Thành phần chính của nhục đậu khấu là một loại dầu bay hơi và một dầu cố định. Dầu bay hơi có alpha-pinene, beta-pinene, alpha-terpinene, beta-terpinene, myristicin, elemicin, safrole... Dầu cố định - nutmeg butter chứa butyrin và myristine. Trong phần dầu bay hơi, 5-15% là eugenol/iso-eugenol, còn trong dầu cố định chiếm 25-40%, với 60% là acid myristic

Ngoài ra: licarin-B - neolignan, dehydrodiisoeugenol - an thần trung ương.

3. Tính vị - Quy kinh - Công năng

> Nhân hạt: Chứa chất béo vị đắng, tinh bột, tinh dầu bay hơi. Vị cay đắng - theo Dược tính luận - Vị đắng cay mà xáp, tính ấm - theo Bản thảo chính - Vị cay, tính ấm, không chứa độc - theo Hải dược bản thảo

* **Tính vị: ** Vị cay, đắng, sáp, tính ấm

* **Quy kinh: ** Vào Tỳ, Vị, Đại trường

* **Công năng: ** Ôn trung hành khí, sáp trường chỉ tả, ôn tỳ noãn vị, hạ khí tiêu thực.

> Theo YHCT ôn tỳ, noãn vị, cố trường, chỉ tả. Trị tâm bụng trướng đau, vị hàn nôn mửa, ỉa chảy.

4. Chủ trị - Dược lý

**YHCT: ** Tỳ vị hư hàn, bụng đầy trướng đau, ăn kém, nôn mửa, ỉa chảy lâu ngày, lỵ lâu ngày, ngũ canh tả - sáng sớm ỉa chảy, bụng lạnh.

**YHHĐ:**

- Tinh dầu kích thích tiêu hóa, chống đầy hơi, giảm co thắt ruột

- Myristicin và elemicin kích hoạt serotonin và dopamine trong não, giúp an thần và giảm lo âu - liều nhỏ an thần, liều cao gây hưng phấn, ảo giác

> Các hợp chất dầu myristicin và elemicin trong hạt nhục đậu khấu kích hoạt các chất dẫn truyền thần kinh serotonin và dopamine trong não, từ đó giúp an thần và giảm lo âu... Tuy nhiên, họ cần tránh dùng hạt nhục đậu khấu quá nhiều vì sẽ dễ bị hưng phấn quá mức

> Các thành phần hóa học chịu trách nhiệm về tác động lên hệ thần kinh trung ương dường như là myristicin, một chất ức chế monoamine oxidase yếu và gây ảo giác, elemicin, safrole và trimyristin, với một số thành phần có cấu trúc tương tự như chất chủ vận serotonin

5. Bào chế - Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Bào chế: ** Rửa sạch, để ráo, sao qua hoặc nướng cho thơm, hoặc bọc bột mì nướng - gọi là Diện Bao Nhục Đậu Khấu để giảm dầu, tăng tác dụng sáp trường, đỡ cay nóng gây nôn. Khi dùng tán bột mịn.

* **Liều dùng: ** 1,5-6g/ngày tán bột uống, thường 3-6g sắc. Dùng sống ôn mạnh, sao sáp trường tốt hơn. Không nên sắc lâu bay hết tinh dầu.

* **Kiêng kỵ:**

- Âm hư nội nhiệt, thấp nhiệt, kiết lỵ mới phát, đại tiện táo bón không dùng

- Có độc: quá liều >7g gây ngộ độc myristicin: đỏ bừng, tim nhanh, khô miệng, buồn nôn, ảo giác, co giật. Có tài liệu ghi 5g đã có thể gây ảo giác ở người nhạy cảm.

- Phụ nữ có thai thận trọng

- Trẻ nhỏ liều 0,5-1g

6. Bài thuốc có Nhục Đậu Khấu

**1. Tứ Thần Hoàn - trị ngũ canh tả, thận dương hư:**

Nhục đậu khấu 8g, Bổ cốt chỉ 10g, Ngũ vị tử 6g, Ngô thù du 6g, Sinh khương 6g, Đại táo 3 quả sắc uống sáng sớm.

**2. Chân Nhân Dưỡng Tạng Thang - trị lỵ lâu ngày hư hàn:**

Nhục đậu khấu 6g, Anh túc xác 6g, Nhân sâm 10g, Bạch truật 12g, Nhục quế 4g, Mộc hương 6g, Bạch thược 12g, Cam thảo 4g sắc uống.

**3. Trị bụng đầy, ăn kém, nôn mửa do vị hàn:**

Nhục đậu khấu 4g, Bán hạ chế 8g, Trần bì 8g, Mộc hương 6g sắc uống.

**4. Trị ỉa chảy trẻ em do tỳ hư:**

Nhục đậu khấu nướng 2g, Bạch truật 8g, Đảng sâm 8g, Phục linh 6g sắc uống.

Trong phòng khám, Nhục Đậu Khấu bạn nhớ phải bọc bột mì nướng - Diện Bao Thối - thì mới hết tính trơn dầu mà tăng tính sáp lại, bệnh nhân đi lỏng lâu ngày mới cầm được, để sống thì lại càng đi lỏng vì nhiều dầu béo.

Bạn đang dùng cho chứng ngũ canh tả hay kiết lỵ mạn?

NHỤC QUẾ

**Nhục Quế** là vỏ quế dày già, vị thuốc đại nhiệt đại bổ, đứng đầu trong nhóm ôn lý, bổ hỏa trợ dương.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Quế, Quế đơn, Quế thanh, Quế bì, Ngọc quế, Ngọc thụ, Mạy quẻ, Quế vỏ dày

* **Tên khoa học: ** *Cinnamomum cassia* Presl - đồng nghĩa *Cinnamomum aromaticum* Nees, *Cinnamomum loureirii* Nees

* **Tên dược: ** *Cortex Cinnamomi* - Quế nhục

* **Họ: ** Long não Lauraceae

* **Bộ phận dùng: ** Vỏ thân, vỏ cành đã bóc bỏ lớp bần ngoài, phơi khô của cây quế

> Cây quế chi có tên khoa học Cinnamomum cassia Presl, thuộc họ Long não. Tên gọi khác: Quế, Quế đơn, Nhục quế, Quế thanh

> Tên khoa học: Cortex Cinamomi. Bộ phận dùng: vỏ thân cây quế Cinnamomum Cassia Presl, hay cây Cinnamomum Loureirii Nees; thuộc họ long não

**Phân biệt:**

- Nhục Quế: Vỏ thân dày, già, nhiều tinh dầu, cay ngọt nóng mạnh - dùng bổ hỏa

- Quế Chi: Cành non - *Ramulus Cinnamomi* - nhẹ hơn, dùng giải cơ phát hãn

- Quế Tâm: Lớp trong cùng của vỏ, mỏng nhất, thơm nhất

Các vùng quế nổi tiếng nhất là Quế Thanh Hóa - Quế Thanh, Quế Yên Bái, Quế Quảng Nam - Quế Quảng

2. Thành phần hóa học

> Thành phần hóa học chủ yếu trong Nhục quế bao gồm - Cinnamaldehyde

> Thành phần chủ yếu là tinh dầu quế, trong đó aldehyde cinnamic chiếm khoảng 85%

> Tinh dầu vỏ quế là chất lỏng không màu đến màu vàng nâu, mùi thơm, vị ngọt sau nóng cay. Thành phần chính của tinh dầu vỏ quế là aldehyd cinnamic - 70-95%

Hiện đại:

* **Tinh dầu Essential oil: ** Chiếm 1-3%, trong đó thành phần chủ yếu là Cinnamaldehyde - Aldehyt cinnamic chiếm trên 70-90%

> Kết quả phân tích thành phần hóa học trong tinh dầu vỏ quế ... thành phần chiếm hàm lượng cao nhất là -E-Cinnamaldehyd - trans-Cinnamaldehyd

* **Khác:** Cinnamyl acetate, cinnamyl alcohol, benzaldehyde, coumarin, diterpenoid, phenyl glycosid, chất nhầy, flavonoid, tannin. Trong tinh dầu quế Trung Quốc không thấy eugenol. Công thức Cinnamaldehyde: C9H8O

3. Tính vị - Quy kinh - Công năng

> Theo đông y thì Nhục quế có khí thơm, vị cay ngọt, tính nóng, có hơi độc, hoàn toàn là dương dược

> Nhục quế, có tên khoa học là Cinnamomum cassia Presl, thuộc họ long não. Nhục quế có vị cay, ngọt, mùi thơm, tính nóng, đi vào kinh tỳ, thận và bàng quang. Có công hiệu bổ nguyên dương, ấm tỳ vị, trừ lạnh, thông huyết mạch

> Tính vị quy kinh: nóng, cay, ngọt; quy các kinh: tỳ, thận, tâm, can. Tác dụng: bổ hoả trợ dương, tán hàn, chỉ thống, ôn kinh, thông mạch

* **Tính vị:** Vị cay, ngọt, tính đại nhiệt, có hơi độc, mùi thơm nồng

* **Quy kinh: ** Tỳ, Thận, Tâm, Can, Bàng quang

* **Công năng: ** Bổ hỏa trợ dương, dẫn hỏa quy nguyên, tán hàn chỉ thống, ôn kinh thông mạch, ôn tỳ vị.

4. Chủ trị

- Mệnh môn hỏa suy, dương hư, chân tay lạnh, lưng gối lạnh đau, tiểu nhiều, ỉa chảy do hư hàn

- Tỳ vị hư hàn, bụng đau lạnh, nôn mửa, tiêu chảy

- Tâm dương hư, ngực bụng đau, huyết ứ bế kinh, thống kinh

- Dẫn hỏa quy nguyên: thượng nhiệt hạ hàn, mặt đỏ bừng nhưng chân lạnh, họng đau, lưỡi lở do hỏa không quy nguyên

- Phong hàn thấp tý, vai gáy đau

5. Bào chế - Liều dùng - Bảo quản

* **Bào chế: ** Bóc vỏ thân cành 8-10 năm tuổi vào mùa xuân hạ, cạo bỏ lớp bần ngoài, phơi khô. Khi dùng cạo sạch, thái lát mỏng hoặc tán bột. Có thể sao qua hoặc ngâm rượu. DĐ ghi tán bột không sắc lâu vì bay tinh dầu.

* **Liều:**

- Sắc: 1,5-4,5g, thường 2-4g cho vào sau khi thuốc đã sắc gần xong - hậu hạ, hoặc hãm, tán bột uống

- Viên hoàn: 1-3g

> Thông thường, để lưu giữ được hương thơm, Nhục quế có thể được bôi sáp ong vào 2 đầu và cho vào hộp kín

Bảo quản nơi khô, kín, tránh ẩm mốc, tránh mất tinh dầu. Để lâu bị oxy hóa cinnamaldehyde mất mùi.

* **Kiêng kỵ:**

- Âm hư hỏa vượng, thực nhiệt, huyết nhiệt, sốt cao do nhiệt không dùng

- Phụ nữ có thai, người đang có trĩ ra máu, nục huyết không dùng liều cao

- Liều cao >10g có thể gây ngộ độc: nóng bừng, vã mồ hôi, tim nhanh, tiểu ra máu

- Không dùng chung với Xích thạch chi vì tương khắc theo Thập bát phản - có tài liệu ghi kỵ

6. Bài thuốc có Nhục Quế

**1. Thận Khí Hoàn - Kim Quỹ - bổ thận dương:**

Nhục quế 4g, Phụ tử 8g, Thục địa 16g, Sơn thù 8g, Hoài sơn 8g, Phục linh 6g, Đan bì 6g, Trạch tả 6g. Trị mệnh môn hỏa suy, tiểu nhiều, lưng gối lạnh.

**2. Nhục Quế + Can Khương + Phụ tử - trị tỳ thận dương hư tiết tả:**

Nhục quế 4g, Can khương 6g, Bạch truật 12g, Đảng sâm 12g, Phụ tử chế 6g, Cam thảo 4g.

**3. Quế Chi Thang gia Nhục quế - ôn kinh tán hàn đau bụng kinh:**

Nhục quế 6g, Quế chi 8g, Đương quy 12g, Xuyên khung 8g, Bạch thược 12g, Ngô thù du 4g.

**4. Dẫn hỏa quy nguyên - trị hư dương thượng phù:**

Nhục quế 3g - tán bột uống với nước, Ngưu tất 12g, Sơn thù 10g dẫn xuống.

**5. Trị phong thấp đau nhức:**

Nhục quế 6g, Độc hoạt 10g, Tang ký sinh 12g, Đỗ trọng 12g sắc uống.

Nhục Quế là thuần dương nên trong phòng khám bạn nhớ: gặp chứng thượng nhiệt hạ hàn - trên nóng dưới lạnh thì phải dùng Nhục Quế dẫn hỏa xuống, nhưng phải phối với Ngưu Tất để dẫn, nếu dùng một mình hỏa càng bốc lên.

Bạn đang cần bổ mệnh môn hay ôn tỳ để cầm ỉa chảy?

NHỤC THUNG DUNG

**Nhục Thung Dung** được mệnh danh là Nhân Sâm Sa Mạc, vị thuốc bổ thận tráng dương số 1 trong sa mạc.

1. Danh pháp

* **Tên khác: ** Đại vân, Địa tinh, Kim duẩn, Thung dung, Mê nhục dung, Tỏa dương, Ngọc cẩu

* **Tên Trung: ** 肉苁蓉 ROUCONGRONG

* **Tên dược: ** *Herba Cistanches*

* **Tên khoa học: ** *Cistanche deserticola* Y.C.Ma, họ Lệ dương Orobanchaceae. Loại thông dụng nhất là *Cistanche salsa* - C.A.Mey - và *Boschniakia glabra*

> Tên khoa học: Cistanche deserticola Y.C.Ma, họ Lệ dương Orobanchaceae

> Nhục thung dung loại thông dụng nhất là Cistanche salsa - C.A. Mey

Cây ký sinh hoàn toàn trên rễ cây Hồ Dương, Hồng Liễu ở sa mạc Nội Mông, Cam Túc, Tân Cương, Mông Cổ. Thân thịt nạc màu vàng nâu, mọc trồi lên khỏi cát.

* **Bộ phận dùng: ** Thân thịt - phần thân mập nạc thu vào mùa xuân, phơi khô trong nắng

> Sách thần nông bản thảo xếp vị nhục thung dung vào loại thượng phẩm

2. Thành phần hóa học

> Nhục thung dung chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học, bao gồm: Glycoside phenylethanoid: Echinacoside, acteoside, isoacteoside... là những thành phần chính, chiếm hàm lượng cao trong nhục thung dung. Các glycoside này có tác dụng chống oxy hóa, bảo vệ thần kinh, tăng cường miễn dịch

Chi tiết:

> Cistanoside A, B, C, H, Acteoside, 2’-acetylacteoside, Echinacoside, Liriodendrin, 8-epiloganic acid, Daucosterol, Betaine, b-sitosterol, Mannitol

> Thành phần hóa học của Nhục thung nhung gồm các hoạt chất như Boschnaloside, orobanin, epilogahic acid, các acid hữu cơ, hơn 10 acid amin và alkaloid

Ngoài ra: N,N-dimethylglycine methylester, tubuloside B, polysaccharide, mannitol.

Echinacoside chiếm 10-30% là chỉ tiêu đánh giá chất lượng DĐ TQ.

3. Tính vị - Quy kinh - Công năng

> Tính vị, quy kinh: Cam, hàn, ôn. Vào các kinh thận, đại trường

Tổng hợp các tài liệu cổ:

> Vị ngọt, hơi ôn - theo Bản Kinh. Vị mặn, hơi ngọt, cay, chua nhẹ, tính ôn - theo Cảnh Nhạc Toàn Thư. Vị mặn, chua, không chứa độc tố - theo Danh Y Biệt Lục. Vị ngọt, mặn, hơi chua, tính ấm - theo Lâm Sàng Thường Dụng Trung Dược Thủ Sách. Vị ngọt, mặn, tính ôn nhẹ - theo Trung Dược Học. Quy vào kinh Thận và Đại tràng

> Đông y cho rằng, nhục thung dung có vị ngọt, mặn, tính ấm; vào hai kinh thận, đại tràng; Có công năng bổ thận, ích tinh, nhuận táo, hoạt tràng

* **Tóm lại: ** Vị ngọt, mặn, tính ấm

* **Quy kinh: ** Thận, Đại trường

* **Công năng: ** Bổ thận và kiện dương, ích tinh huyết, nhuận tràng thông tiện. Nhuận mà không táo, bổ mà không nê.

4. Chủ trị - Dược lý

**YHCT:**

- Thận dương hư: liệt dương, di tinh, lưng gối lạnh đau, vô sinh nam nữ do lạnh tử cung, bất lực

> Công năng: bổ thận và kiện dương, nhuận tràng. Chỉ định và phối hợp: Thận kém biểu hiện như bất lực: Dùng phối hợp nhục thung dung với sinh địa hoàng, thỏ ti tử và ngũ vị tử

- Táo bón do huyết hư, tân dịch hư ở người già, phụ nữ sau sinh

- Tiểu buốt, tiểu rắt, dị niệu

> Ngoài ra nhục thung dung chữa bệnh gì? Có thể sử dụng nhục thung dung trong điều trị tiểu buốt, tiểu rắt, dị niệu, táo bón do khí huyết hư

**YHHĐ:**

- Tăng testosterone, tăng sinh tinh, cải thiện chức năng sinh sản chuột đực thiến và không thiến

- Echinacoside, acteoside chống oxy hóa, bảo vệ thần kinh, cải thiện trí nhớ, chống lão hóa, tăng miễn dịch

- Nhuận tràng: mannitol và chất nhầy làm tăng nhu động ruột, giữ nước trong phân

- Hạ huyết áp nhẹ, chống loãng xương

5. Bào chế - Liều dùng

* **Thu hái: ** Thường được thu hái vào mùa xuân hoặc đầu mùa thu

* **Chế biến:**

> Sau khi phơi hoặc sấy khô, có thể tiến hành các bước chế biến khác như: đồ, hấp, tẩm rượu, sao cát... nhằm tăng hiệu quả điều trị

Cách DĐVN:

> Đối với phương pháp chế biến Nhục thung dung chưng rượu thì để chế biến 1,0 kg Nhục thung dung chưng rượu thì cần 1,0 kg Nhục thung dung phiến và 300 ml rượu. Theo đó, thực hiện lấy Nhục thung dung phiến, thêm rượu, trộn đều, cho vào trong dụng cụ bằng inox thích hợp, đậy kín, nấu cách thủy - chưng trong 24-48 giờ đến màu đen hoặc nâu vàng, lấy ra, phơi khô

Dược liệu sau chế: phiến tròn hoặc tròn vát, mặt ngoài nâu đen, mùi nhẹ, vị ngọt hơi đắng.

* **Liều dùng: ** 10-20g/ngày sắc, ngâm rượu, nấu cao. Có thể dùng tới 30g trong rượu bổ.

Bảo quản khô ráo, tránh mốc mọt vì thân thịt nhiều đường.

* **Kiêng kỵ:**

- Âm hư hỏa vượng, tiêu chảy do thực nhiệt, đại tiện lỏng do thấp nhiệt không dùng

- Tỳ hư ỉa chảy, hỏa vượng không dùng đơn độc

- Người đang táo bón do nhiệt kết không dùng

6. Bài thuốc có Nhục Thung Dung

**1. Trị thận dương hư, liệt dương, vô sinh:**

Nhục thung dung chưng rượu 20g, Thỏ ty tử 12g, Đỗ trọng 12g, Ba kích 12g, Dâm dương hoắc 12g, Đương quy 10g ngâm rượu 1 lít, ngày uống 20-30ml.

**2. Trị táo bón người già, huyết hư:**

Nhục thung dung 15g, Đương quy 12g, Sinh địa 15g, Hỏa ma nhân 10g sắc uống.

**3. Phối hợp kinh điển - Nhục Thung Dung Hoàn:**

Nhục thung dung 16g, Thục địa 12g, Thỏ ty tử 12g, Ngũ vị tử 6g, sắc uống hoặc làm hoàn. Trị bất lực do thận hư.

**4. Trị lưng gối lạnh đau, tiểu nhiều:**

Nhục thung dung 12g, Đỗ trọng 10g, Cẩu tích 12g, Hoài sơn 12g sắc uống.

Nhục Thung Dung bổ mà nhuận, khác với Nhục Quế, Phụ Tử táo nhiệt. Nên với bệnh nhân vừa yếu sinh lý vừa táo bón lâu ngày ở người già, bạn dùng Nhục Thung Dung là đúng nhất, không nên dùng Ba Kích quá táo.

Bạn cần bài rượu bổ thận có Nhục Thung Dung ngâm cùng Tắc Kè không?

Bài Thuốc Vị Thuốc Vân - N

Không có nhận xét nào:

LƯƠNG Y HOÀNG VĂN QUẬN

Lương Y Hoàng Văn Quận

Y Học Cổ Truyền

Nhân Viên

Y Học Cổ Truyền

Y Học Cổ Truyền

Y Học Cổ Truyền

Phòng Khám Đông Y : Làng Ngọc Tỉnh, Xã Xuân Trường, Ninh Bình - Zalo : 0984685200