Bài Thuốc Vị Thuốc Vần - H

 HÀ DIỆP

**HÀ DIỆP - Lá Sen**

 1. Tên gọi và nguồn gốc

- **Tên thường gọi: ** Hà diệp, Liên diệp, Lá sen

- **Tên khoa học: ** *Nelumbo nucifera* Gaertn. Dược liệu là Folium Nelumbinis

- **Họ: ** Sen - Nelumbonaceae- Tên khác trong sách: Folium nelumbo nucifera Gaertn.

- **Bộ phận dùng: ** Lá bánh tẻ đã bỏ cuống, phơi hoặc sấy khô của cây Sen. Thường chọn lá còn nguyên, không sâu mọt, thu hái vào mùa hè - thu khi sen đang ra hoa rộ, lúc hàm lượng hoạt chất cao nhất.

 2. Cách chế biến và bào chế

**Thu hái, sơ chế:**

Lá tươi sau khi hái bỏ cuống, rửa sạch, thái nhỏ hoặc để nguyên phiến, phơi trong bóng râm hoặc sấy ở 40 - 50 độ C cho khô giòn.

Trong bào chế Đông y chia 3 dạng chính:

1. **Hà diệp khô - Hà diệp phiến: ** Lá khô phun nước cho hơi mềm, thái thành dải, miếng, phơi hoặc sấy khô lại. Dùng làm trà, sắc thang.

2. **Hà diệp sao: ** Sao vàng thơm, tăng tác dụng kiện tỳ hóa thấp.

3. **Hà diệp thán - Thán lá sen: ** Lấy lá sạch đã thái dải, cho vào nồi kín, nung chín kỹ, độ nguội lấy ra. Sao thán làm tăng tác dụng chỉ huyết, hóa ứ, dùng trong các chứng chảy máu.

Bảo quản nơi khô ráo, tránh mốc. Lá mốc sinh độc tố gây hại gan, không dùng.

 3. Thành phần hóa học

Theo GS Đỗ Tất Lợi, trong lá sen có nhiều alkaloid, trong đó nuciferin là alkaloid chính.

Tổng hợp hiện đại:

- **Alcaloid 0,2 - 0,5%:** Nuciferin, Roemerin, Anonain, O-nornuciferin, Liriodenin, Pronuciferin, Liensinine, Isoliensinine, Neferine. Đây là nhóm chính giúp an thần, hạ mỡ máu.

- **Flavonoid hàm lượng cao:** Quercetin, Isoquercitrin, Rutin, Hyperin - chống oxy hóa, bảo vệ thành mạch.

- **Acid hữu cơ, Tanin, Vitamin C**, tạo vị chát, có tác dụng cầm máu và sát khuẩn nhẹ.

- **Tinh dầu, Acid oxalic, Vitamin và khoáng chất.**

 4. Tính vị - Quy kinh

- **Tính vị: ** Vị đắng, chát, hơi mặn, tính mát, bình, mùi thơm nhẹ. Tài liệu Tuệ Tĩnh ghi: vị hơi đắng, tính mát.

- **Quy kinh: ** Vào kinh Can, Tỳ, Vị. Có tài liệu ghi quy Can, Tỳ, Vị. Có tác dụng thanh thử, thăng dương, chỉ huyết.

 5. Tác dụng

**Theo Y học cổ truyền:**

Thanh thử hóa thấp, phát tán phong nhiệt, lương huyết chỉ huyết, thăng thanh tán ứ. Giúp giải nhiệt mùa hè, tiêu ứ, cầm máu.

**Theo Y học hiện đại (YHHD):**

- Alcaloid toàn phần có tác dụng an thần nhẹ, hạ huyết áp nhẹ

- Hỗ trợ giảm cân và hạ mỡ máu: Nuciferin ngăn hấp thu chất béo, tăng chuyển hóa lipid, giảm mỡ gan, mỡ máu

- Hỗ trợ an thần, cải thiện giấc ngủ, không gây lệ thuộc như thuốc ngủ hóa học

- Chống oxy hóa, bảo vệ tim mạch, ổn định huyết áp, hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin

 6. Chủ trị

- Trúng thử, say nắng, say nóng, háo khát, sốt khát nước

- Tiêu chảy, huyết lỵ do thử thấp, thấp nhiệt

- Các chứng xuất huyết do huyết nhiệt: nôn ra máu, chảy máu cam, tiểu tiện ra máu, đại tiện ra máu, băng kinh rong huyết

- Mỡ máu cao, béo phì, mất ngủ, tăng huyết áp nhẹ

Thán lá sen chủ trị: Chỉ huyết hóa ứ, chữa các loại chảy máu và băng kinh rong huyết.

 7. Liều dùng và cách dùng

- **Liều chung: ** Ngày 15g đến 20g lá khô hoặc 30g đến 40g lá tươi. Sách cổ ghi liều kinh điển 3 - 9g khô/ngày, tươi 15 - 30g, dạng thuốc sắc hay hoàn tán.

- **Cách dùng:**

  - Hãm trà: Thái nhỏ hãm với nước sôi 10-15 phút, uống thay trà

  - Sắc cùng các vị khác

  - Cháo lá sen: lá tươi bọc gạo nếp hầm

  - Lá tươi giã nát vắt nước cốt uống giải say nắng

Nên uống trước ăn 30 phút hoặc sau ăn 1 giờ, tránh uống sát giờ ngủ nếu có tiểu đêm.

 8. Kiêng kỵ

- Người Tỳ Vị hư hàn, lạnh bụng, tiêu chảy mạn, chân tay lạnh không nên dùng dài ngày

- Phụ nữ có thai và cho con bú thận trọng, do tính hoạt huyết và đào thải mỡ mạnh

- Người đang dùng thuốc hạ huyết áp, hạ mỡ máu, thuốc giảm cân cần hỏi bác sĩ để tránh cộng hưởng tác dụng

- Không dùng lá đã mốc, có mùi lạ

> Thông tin trên chỉ mang tính tham khảo. Nếu bạn đang điều trị bệnh lý, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ Y học cổ truyền hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.

 9. Đơn thuốc, bài thuốc có Hà Diệp

**1. Thanh Thử Ích Khí Thang - Lý Đông Viên - trị say nắng, khí âm lưỡng hư**

Hà diệp 9g, Nhân sâm 6g, Hoàng kỳ 12g, Bạch truật 9g, Mạch môn 9g, Hoàng bá 6g, Cam thảo 3g. Sắc uống.

**2. Thanh Lạc Ẩm / Tân Lương Ẩm - thanh thử, trừ phiền khát**

Hà diệp tươi 1 lá, Tây qua bì 30g, Thạch hộc 12g, Hoàng liên 3g, Lô căn 15g. Sắc uống mùa hè.

**3. Thập Hôi Tán - Thập Khôi Hoàn - cầm máu do huyết nhiệt**

Trong đó Hà diệp, Trắc bá và Tông lư bì có vai trò thu liễm, giúp máu trở về mạch. Công thức gồm 10 vị thuốc đốt thành than: Đại kế, Tiểu kế, Trắc bá diệp, Hà diệp, Mao căn, Tông lư bì, Đan bì, Sơn chi, Đại hoàng, Hoàng cầm. Tán bột uống.

**4. Bài hỗ trợ giảm mỡ máu, giảm cân**

Hà diệp 20g, Sơn tra 10g, Thảo quyết minh 10g. Sắc uống hàng ngày.

**5. Bài an thần, cải thiện mất ngủ**

Hà diệp 15g, Tâm sen 3g, Lá vông nem 12g. Hãm uống buổi tối.

**6. Bài chữa say nắng cấp - dùng tươi**

Lá sen tươi 40g giã nát, vắt lấy nước cốt cho uống.

**7. Hà Diệp Thán tán - trị rong kinh, băng huyết**

Hà diệp thán, Tông lư thán, Trắc bá thán mỗi vị 12g, Bồ hoàng thán 8g. Tán mịn, ngày uống 2 lần, mỗi lần 8g với nước ấm.

Bạn muốn mình viết chi tiết hơn về bài nào, ví dụ liều gia giảm cho trà giảm cân hay cách sao thán chuẩn Dược điển, mình soạn sẵn cho bạn?

HÀ THỦ Ô

**HÀ THỦ Ô - Dược liệu bổ huyết, đen râu tóc**

Hà Thủ Ô có 2 loại thường gặp:

* **Hà Thủ Ô đỏ - dùng làm thuốc chính: ** Tên khoa học *Fallopia multiflora* (Thunb.) Haraldson., đồng nghĩa *Polygonum multiflorum* Thunb., họ Rau răm - Polygonaceae. Tên khác: Dạ giao đằng, dạ hợp, thủ ô.

* **Hà Thủ Ô trắng - Hà thủ ô nam: ** *Streptocaulon juventas*, họ Thiên lý - Asclepiadaceae, tác dụng yếu hơn, hay dùng ngoài hoặc làm hoàn.

Bộ phận dùng làm thuốc là củ phình to thành rễ, thu hoạch sau 2-3 năm trồng, vào mùa đông khi dây tàn. Thân lá gọi là Dạ giao đằng cũng dùng làm thuốc an thần.

 1. Cách chế biến - Bào chế

Hà Thủ Ô sống chứa nhiều nhựa chát, không dùng trực tiếp lâu ngày vì dễ gây táo bón, tiêu chảy và hại gan.

Quy trình chuẩn YHCT gọi là **Cửu chưng cửu sái - 9 lần đồ, 9 lần phơi**:

**Cách 1 - Đậu đen chuẩn:**

1. Củ rửa sạch, cạo vỏ đen, bỏ lõi cứng, ngâm nước vo gạo 24h để giảm chát.

2. Thái miếng, đồ cách thủy với nước đậu đen, tỷ lệ 1kg Hà Thủ Ô : 100-300g đậu đen xanh lòng, thêm nước, chưng cả đêm.

3. Ban ngày đem phơi, lấy nước đậu đen còn lại tẩm vào. Lặp lại đồ - phơi 9 lần cho miếng thuốc đen bóng, thơm ngậy, vị chát chuyển ngọt hậu, như miếng gan khô.

**Cách 2 - Nhanh: ** Ngâm qua đêm với đậu đen giã nát, đồ rồi phơi 1 nắng, lặp lại 9 lần.

**Cách 3 - Tẩm rượu: ** Ủ 1kg với 0,25 lít rượu trắng cho ngấm đều rồi đồ chín phơi khô.

Sau chế, hàm lượng độc giảm mạnh mà tăng tác dụng bổ.

 2. Thành phần hóa học

Theo y học hiện đại:

* **Khi sống: ** Khoảng 7,68% tanin; 0,259% dẫn chất anthraquinon tự do; 0,805% các antraglycosid.

* **Sau khi chế: ** Còn 3,8% tanin; 0,113% anthraquinon tự do; 0,25% antraglycosid và nhiều hoạt chất khác.

Các nhóm chính:

* **Anthraquinon / Anthraglycosid:** Emodin, Rhein, Chrysophanol, Physcion, Anthranoid - kích thích nhu động ruột, nhuận tràng.

* **Stilbene glucoside:** 2,3,5,4'-tetrahydroxystilbene-2-O-beta-D-glucoside (THSG) là hoạt chất quý nhất, cùng Resveratrol, Catechine - chống oxy hóa, bảo vệ gan, hạ mỡ máu.

* **Phospholipid - Lecithin:** Tăng cường thần kinh, tạo hồng cầu.

* **Chất khác: ** Tinh bột, sắt, kẽm, mangan, canxi.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng ngọt chát, tính hơi ấm, hơi ôn. Tài liệu khác ghi vị đắng chát, tính hơi ấm.

* **Quy kinh: ** Quy vào 2 kinh Can, Thận.

* Dạ giao đằng - thân lá: Vị ngọt, tính bình.

 4. Tác dụng

**Y học cổ truyền: ** Bổ Can Thận, dưỡng huyết, bổ âm, giải độc, nhuận tràng thông tiện, cố tinh, đen râu tóc, mạnh gân cốt.

**Y học hiện đại - YHHD:**

* Tiêu hóa: Anthranoid kích thích co bóp ruột, ngăn táo bón

* Can Thận: Tăng tích lũy glycogen ở gan lên 6 lần trên chuột cắt thượng thận, có lợi cho tiểu đường, mỡ máu cao

* Thần kinh, huyết học: Lecithin cường tim, kích thích tái tạo hồng cầu

* Kháng khuẩn: Ức chế trực khuẩn lao

* Hạ cholesterol, chống oxy hóa, ngăn xơ vữa động mạch

 5. Chủ trị

Can thận âm hư, huyết hư, ù tai, điếc tai, hoa mắt chóng mặt, đau đầu, đau lưng mỏi gối, râu tóc bạc sớm, di tinh, huyết trắng, kinh nguyệt rối loạn, táo bón, trĩ xuất huyết, lỵ mạn, sốt rét, lao hạch, tăng huyết áp, mạch vành, xơ vữa, tăng mỡ máu.

Để bổ huyết dùng Hà Thủ Ô chế, để nhuận tràng thông tiện dùng sống.

 6. Liều dùng

* Dược liệu thô: 9 - 15g/ngày

* Dược liệu đã chế: 10 - 30g/ngày, có tài liệu dùng 12 - 60g/ngày tùy chứng.

* Dạ giao đằng: 12 - 30g/ngày

* Không nên dùng liên tục quá 2-3 tháng nếu không có chỉ định, cần theo dõi chức năng gan.

 7. Kiêng kỵ và độc tính

* **Tuyệt đối không dùng sống lâu ngày: ** Nhiều tanin và anthraquinon gây kích ứng dạ dày, tiêu chảy.

* **Người kiêng: ** Đàm thấp, tỳ hư, đại tiện lỏng, rối loạn tiêu hóa, viêm đường ruột, huyết áp thấp, đường máu thấp không được dùng.

* **Tương tác: ** Tránh ăn tam bạch khi dùng: hành, tỏi, củ cải trắng, vì tính phát tán làm giảm tác dụng bổ huyết. Kiêng gừng, ớt, hạt tiêu, tiết canh, cá da trơn, đồ tanh sống.

* **Lưu ý an toàn: ** Người chuẩn bị phẫu thuật nên ngưng ít nhất 2 tuần vì có thể hạ đường huyết. Không uống lúc đói trước 7h sáng. Nếu chán ăn, mệt mỏi, vàng da sau khi dùng, ngưng ngay và đi khám gan.

Các thành phần antraglucosid, tanin, anthraquinon đều có tính độc, thí nghiệm liều cao gây chết 50% súc vật thử khi đói.

 8. Đơn thuốc, bài thuốc có Hà Thủ Ô

**1. Thất Bảo Mỹ Nhiệm Đơn - bổ Can Thận, đen râu tóc, mạnh gân cốt**

Hà thủ ô chế 500g, Phá cố chỉ, Thỏ ty tử, Ngưu tất, Đương quy, Câu kỷ tử, Bổ cốt chi mỗi vị 100-150g, tán bột, làm hoàn mật. Ngày 10-15g.

**2. Trị huyết hư, rụng tóc, bạc sớm, táo bón hay khát nước**

Hà thủ ô đỏ chế 20g, Huyền sâm 20g, Sinh địa 20g. Sắc 600ml còn 300ml, chia 3 lần uống.

**3. Rượu bổ huyết, đen tóc**

Hà thủ ô chế 30g, Thục địa sao 30g, Tầm quy 15g, Hoàng kỳ 30g, 1 lít rượu trắng. Ngâm 15 ngày, mỗi ngày uống 15ml x 2-3 lần.

**4. Trị tinh trùng yếu, tăng huyết áp, xơ cứng mạch người già**

Hà thủ ô đỏ 20g, Tầm gửi dâu 16g, Kỷ tử 16g, Ngưu tất 16g. Sắc uống ngày 1 thang.

**5. Bồi bổ khí huyết, mạnh gân cốt**

Hà thủ ô đỏ + Hà thủ ô trắng lượng bằng nhau, ngâm nước vo gạo 3 đêm, sao khô, tán bột, trộn mật làm viên bằng hạt đậu xanh. Ngày 50 viên với rượu nhạt lúc đói.

**6. Trị sốt rét**

Người lớn: Hà thủ ô 18g, Cam thảo 1,5g sắc 2 giờ, chia 3 lần uống trước ăn. Trẻ em giảm liều.

**7. An thần, chữa mất ngủ, mộng mị**

Hà thủ ô đỏ 12g, Đan sâm 12g, Trân châu mẫu 60g. Sắc ngày 1 thang.

Bạn đang muốn dùng Hà Thủ Ô cho mục đích đen tóc, bổ huyết hay hạ mỡ máu? Nói rõ để mình hướng dẫn cách chọn loại đã cửu chưng cửu sái và cách phối đậu đen cho an toàn.

HẠ KHÔ THẢO

**HẠ KHÔ THẢO - Vị thuốc thanh Can hỏa, tán uất kết**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Nãi đông, Thiết sắc thảo, Mạch hạ khô, Bổng trụ đầu hoa

* **Tên dược: ** Spica Prunellae

* **Tên khoa học: ** *Prunella vulgaris* L., đồng nghĩa *Brunella vulgaris* L.

* **Họ: ** Hoa môi - Lamiaceae - Labiatae

* **Bộ phận dùng: ** Cụm hoa và quả phơi khô, có nơi dùng toàn hoa không lấy cuống và cành. Quy cách mới có thể lấy cành có hoa lá từ đầu hoa trở xuống không quá 15cm, bỏ gốc rễ. Dược liệu đạt là chùy hơi dẹp dài 1,5 - 8cm, màu nâu tía, thơm, không sâu mốc.

Cây thân thảo sống nhiều năm, thân vuông màu tím đỏ cao 40-70cm, lá mọc đối hình mác, hoa môi màu tím nhạt mọc thành chùm ở đầu cành. Ra hoa tháng 4-6, quả tháng 7-8. Sau ngày Hạ chí cây khô héo nên gọi Hạ khô thảo.

Phân biệt: Hạ khô thảo bắc - *Prunella vulgaris* khác Hạ khô thảo nam là Cải trời *Blumea lacera* họ Cúc.

Ở Việt Nam mọc hoang và trồng ở Tam Đảo, Sa Pa, Hà Giang.

 2. Thu hái - Bào chế

Thu hái cụm hoa quả vào mùa hạ khi một số quả đã chín, loại bỏ tạp chất, rửa sạch thái ngắn, phơi âm can hoặc sấy khô. 

Bảo quản: Dễ hút ẩm, mốc đen, mất mùi thơm nên để nơi khô ráo, không phơi nắng gắt kéo dài.

 3. Thành phần hóa học

* **3,5% muối vô cơ: ** Chủ yếu là kali clorua, trong đó 68% là KCl, ngoài ra kali nitrat. Đây là cơ sở tác dụng hạ áp, lợi tiểu.

* **Tinh dầu: ** D-camphor khoảng 50%, a- và D-fenchone, alcohol fenchylic

* **Alkaloid tan trong nước**

* **Chất đắng Prunellin; ** Phần không đường là acid ursolic C30H48O3, còn có delphinidin cyanidin tạo vị đắng

* **Khác: ** Tanin, nhựa đắng, chất béo, lipase, glucosid tan trong nước 0,70g/kg cây khô, saponosid acid 1,10g, acid oleanolic.

 4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị cay, đắng, tính hàn, không độc

* **Quy kinh: ** Vào 2 kinh Can và Đởm.

 5. Tác dụng

**Theo Y học cổ truyền:**

Thanh can hỏa, minh mục, tán uất kết, tiêu sưng, giải độc, thanh nhiệt. Tiêu ứ, giải trừ nhiệt độc ở âm hộ tử cung.

**Theo Y học hiện đại - YHHD:**

* **Hạ huyết áp bền vững: ** Thí nghiệm lấy muối vô cơ trong nước sắc tiêm tĩnh mạch thỏ thấy huyết áp hạ ngay, hô hấp tăng, lợi tiểu rõ như muối kali. Trên lâm sàng, đại đa số bộ phận đều hạ áp, hoa tác dụng mạnh nhất.

* **Lợi tiểu: ** Kali nitrat và acid ursolic giúp đào thải độc tố, acid uric qua thận, dùng cho tiểu vàng, phù thũng.

* **Kháng khuẩn, chống viêm: ** Nước sắc ức chế trực khuẩn lao, lỵ, thương hàn, đại tràng, phẩy khuẩn tả, tụ cầu.

* **An thần: ** Giúp giảm căng thẳng, đau đầu, chóng mặt. Trung Quốc có dùng cho trẻ tăng động.

* **Tiềm năng khác: ** Nghiên cứu bước đầu trên chuột nhắt thấy ức chế di căn ung thư cổ tử cung, chưa có kết luận chính thức.

 6. Chủ trị

Tăng huyết áp, mắt đỏ sưng đau, đau con ngươi, chảy nước mắt do viêm tuyến lệ, nhức đầu chóng mặt, bướu cổ - anh lựu, tràng nhạc - lao hạch cổ, viêm tuyến vú, nhọt vú sưng đau, cước khí phù thũng, xích bạch đới, tiểu tiện khó, tiểu vàng.

 7. Liều dùng - Cách dùng

* **Liều khô: ** Ngày 6 - 12g, thường dùng 9 - 15g, có nơi dùng 8 - 16g/ngày, dạng thuốc sắc.

* **Tươi:** 40 - 80g sắc uống dài ngày hạ áp.

* Có thể tán bột, nấu cao, nấu cháo, làm trà.

 8. Kiêng kỵ

* Âm hư, tỳ vị hư hàn, ăn uống kém không nên dùng vì kích thích dạ dày. Nếu cần dùng phối thêm Bạch truật, Đảng sâm.

* Không dùng cho phụ nữ mang thai do tính hàn, thông máu hóa ứ.

* Người huyết áp thấp, hư hàn, tiêu chảy mạn, dễ lạnh bụng thận trọng.

* Dễ nhầm với Hạ khô thảo nam họ Cúc.

> Dược liệu có tác dụng hạ áp rõ, nếu bạn đang dùng thuốc huyết áp, lợi tiểu, cần hỏi bác sĩ YHCT trước khi phối hợp.

 9. Bài thuốc có Hạ Khô Thảo

**1. Tràng nhạc, bướu cổ - anh lựu**

Hạ khô thảo 40g, Sinh mẫu lệ 80g, Hà thủ ô 12g. Nấu cao hoặc sắc uống ngày 2 lần, mỗi lần 10ml. Hoặc: Hạ khô thảo 12g, Cam thảo 4g sắc uống.

**2. Viêm tuyến vú, viêm hạch**

Hạ khô thảo 20g, Huyền sâm 12g, Thổ bối mẫu 12g. Sắc uống.

**3. Đau mắt đỏ do Can hỏa bốc**

Bồ công anh 40g, Cúc hoa 20g, Hạ khô thảo 20g. Sắc uống. Hoặc cháo sáng mắt: Hạ khô thảo 10g, Cúc hoa trắng 12g, Lá dâu 10g, Gạo tẻ 50g, đường phèn nấu cháo.

**4. Cao huyết áp kèm đau đầu chóng mặt mắt đỏ**

Bài 1: Hạ khô thảo 20g, Cúc hoa 12g, Sinh thạch quyết minh 30g, Sinh mẫu lệ 30g, Mạn kinh tử 16g, Xuyên khung 4g. Sắc uống.

Bài 2: Hạ khô thảo tươi 40-80g sắc uống dài ngày.

Bài 3: Hạ khô thảo, Bồ công anh, Thảo quyết minh mỗi vị 20g, Lá mã đề, Hoa cúc mỗi vị 12g sắc.

**5. Tiểu tiện khó, tiểu vàng**

Hạ khô thảo 8g, Hương phụ 2g, Cam thảo 1g. Sắc 300ml còn 200ml chia 3 lần.

**6. Xích bạch đới**

Hạ khô thảo tán nhỏ, mỗi lần 8g uống với nước cơm.

**7. Tràng nhạc - mã đao**

Hạ khô thảo 200g sắc đặc uống trước ăn 2 giờ.

**8. Thông tia sữa, hỗ trợ viêm tuyến vú**

Hạ khô thảo 20g, Bồ công anh 30g, Gạo tẻ 60g. Sắc lấy nước bỏ bã nấu cháo thêm ít đường, ăn nóng 3-5 ngày.

**9. Hỗ trợ viêm gan B**

Hạ khô thảo 12g, Nhân trần 12g, Sài hồ 12g, Chi tử 8g, Diệp hạ châu 30g. Sắc ngày 1 thang, liệu trình 10 ngày.

Bạn muốn mình soạn chi tiết bài nào thành thang sắc cụ thể cho phòng khám, ví dụ bài hạ áp hay bài tiêu bướu cổ, mình ghi rõ gia giảm theo thể Can hỏa hay Đàm hỏa uất kết cho bạn?

HÀI NHI TRÀ

**HÀI NHI TRÀ - NHI TRÀ - Catechu**

Nhiều người nhầm Hài Nhi Trà là trà cho trẻ con, thực chất đây là **cao khô chế từ lõi cây**, còn gọi là Bách dược tiễn, Cachou, Gambir, trong Dược điển ghi là Nhi Trà.

 1. Tên khoa học - Nguồn gốc

* **Hài Nhi Trà - Hắc Nhi Trà: ** *Acacia catechu* Willd., họ Trinh nữ - Mimosaceae. Dược liệu là cành đã bóc vỏ, nấu thành cao đen gọi là Black Catechu.

* **Nhi Trà Câu Đằng - Tông Nhi Trà / Phương Nhi Trà: ** *Uncaria gambir* H. Bn., họ Cà phê - Rubiaceae. Dược liệu là búp và cành non nấu thành cao xám, cắt miếng vuông, gọi là Gambir.

Ở Việt Nam chưa trồng được, phải nhập từ Đông Ấn Độ, Đông Phi, Vân Nam, bán đảo Mã Lai.

Bộ phận dùng: Lõi cành phơi khô của *Acacia catechu* và búp cành non của *Uncaria gambir*.

 2. Cách chế biến - Bào chế

**Hắc Nhi Trà: ** Chặt cành, bỏ vỏ ngoài lấy lõi, chặt đoạn chẻ nhỏ, cho nước vào nồi khuấy luôn tay, lọc, cô đặc như siro đường, đổ lên lá phơi khô thành cục đen hơi đỏ, không mùi, vị chát đắng trước ngọt sau.

**Tông Nhi Trà: ** Hái lá búp và cành non chặt nhỏ, cho vào nồi nhôm thêm nước đun 6-8 giờ khuấy đều, lọc cô đặc như siro đơn, để nguội đổ khay cắt miếng vuông phơi sấy khô. Loại màu nâu đen, dính mạnh, vị đậm là tốt.

Dược liệu dễ chảy dính khi nóng, bảo quản nơi khô ráo, râm mát, tránh nóng và ẩm.

 3. Thành phần hóa học

* **Hắc Nhi Trà: ** Chứa acid catechutannic 20-50%, d-catechin hay catechol C15H14O6.4H2O 2-20%, ngoài ra epicatechol, chất dính nhựa keo.

* **Tông Nhi Trà: ** Chứa d-catechin 30-35%, acid catechutannic, quercetin, gambirin là một alkaloid, gambir fluorescein.

Hoạt chất catechin chính là nguồn gốc tên nhóm flavonoid catechin trong trà xanh hiện nay.

 4. Tinh vị - Quy kinh

Vị đắng, chát, tính hơi lạnh, vào kinh Phế. Không độc.

Tác dụng: Thanh nhiệt, sinh tân dịch, tiêu đờm, thu liễm cầm máu, giảm đau, làm lên da non.

 5. YHHD - Tác dụng theo y học hiện đại

* Catechin là flavonoid chống oxy hóa mạnh, làm săn se niêm mạc, kết tủa protein vi khuẩn nên cầm máu, kháng khuẩn tại chỗ, hỗ trợ lành vết loét.

* Trong nghiên cứu hiện đại, nhóm catechin - quercetin có tác dụng chống viêm, hỗ trợ chuyển hóa lipid.

* Dùng làm tá dược tạo vị chát trong thuốc đánh răng, nước súc miệng.

 6. Chủ trị - Liều dùng

**Chủ trị:**

Uống trong: Ho, sốt nóng có đờm, miệng khát, ra máu, lỵ.

Dùng ngoài: Lở loét da lâu liền, chốc lở đầu trẻ em chảy nước vàng, loét tai, nứt nẻ da, đau răng, lở miệng, trĩ loét, hôi miệng.

**Liều dùng: ** 1 - 3g sắc uống. Dùng ngoài lượng vừa đủ, nghiền vụn rắc vào chỗ đau.

 7. Kiêng kỵ

* Người chứng hàn thấp không được dùng.

* Tránh phối hợp với chất sắt sẽ bị đen xỉn do acid catechutannic bị kết tủa.

* Tránh phối với các alkaloid có albumin sẽ bị tủa.

* Không dùng cho người tỳ vị hư hàn tiêu chảy mạn nếu không có thầy thuốc phối ngũ.

 8. Đơn thuốc - Bài thuốc có Hài Nhi Trà

**1. Băng Thanh Tán - Trung Y Học Khái Luận - chữa lở miệng, hôi miệng**

Thành phần có Hài nhi trà 1,2g trong công thức cùng Băng phiến, các vị khác. Tán bột mịn thổi hoặc bôi niêm mạc miệng.

**2. Nhân Trung Bạch Tán - Ngoại Khoa Chính Tông - chữa lở loét miệng lưỡi**

Hài nhi trà 40g phối Nhân trung bạch và các vị, tán nhuyễn, dùng trà thơm sắc lên súc miệng rồi xát thuốc vào.

**3. Chuyển Xỉ Tán - Nghiệm Phương Tân Biên - chữa đau răng, răng lung lay do phong hỏa**

Có Hài nhi trà phối Tế tân và các vị, tán bột xát chân răng. Chú ý Tế tân nóng độc, không dùng chung Lê lô.

**4. Bài chữa nứt nẻ da, mụn lở lâu không lên da non, trẻ em chốc lở đầu, loét tai**

Long cốt 2g, Nhi trà 2g, Kinh phấn 1g, Băng phiến 1g. Nghiền thành bột mịn rắc hoặc bôi ngoài.

**5. Thuốc đánh răng trừ hôi miệng, cầm máu lợi**

Nhi trà tán mịn trộn với bột mai mực, bạc hà, dùng chà răng sáng tối.

**6. Trà súc miệng chữa viêm họng, nhiệt miệng**

Nhi trà 3g, Sinh địa 6g, Cam thảo 2g hãm nước ấm súc miệng ngày 2-3 lần.

> Hài Nhi Trà là vị thuốc thu liễm mạnh, dùng ngoài hiệu quả hơn uống trong. Khi dùng cho trẻ em bị chốc lở, lở miệng, bạn nên khám trực tiếp để thầy thuốc gia giảm liều Kinh phấn, Băng phiến cho an toàn, tránh tự rắc bột kéo dài.

Bạn muốn mình soạn bài nào thành thang hoàn chỉnh, ví dụ Băng Thanh Tán hay bài bôi chốc lở trẻ em liều an toàn cho phòng khám?

HẢI ĐỒNG BÌ

**HẢI ĐỒNG BÌ - Vỏ cây Vông nem**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Thích đồng bì, Mộc miên đồng bì, Vông nem, Cây lá vông nem

* **Tên khoa học: ** *Erythrina variegata* L. - đồng nghĩa *Erythrina indica* Lam., họ Đậu - Fabaceae

* **Bộ phận dùng: ** Vỏ thân gọi là Hải đồng bì, lá và hoa cũng dùng. Dược liệu ghi là Cortex et Folium Erythrinae Variegatae. Vỏ to dày, đã cạo sạch lớp bần khô bên ngoài, thái mỏng phơi sấy.

Phân bố rộng từ Đông Á đến Phi châu nhiệt đới, ở Việt Nam gặp nhiều ở bờ biển, gần rừng ngập mặn, ven làng. Thu hái lá vào mùa xuân lá bánh tẻ dùng tươi hay phơi khô, vỏ thu quanh năm.

 2. Thành phần hóa học

* **Alkaloid:** Erythrin, erythrinin, erysothrin, N-nororientalin, erysodin, erybidin. Trong lá và thân có erythrin có độc, làm giảm và có khi mất hẳn hoạt động thần kinh trung ương, nhưng không ảnh hưởng kích thích vận động và co bóp cơ.

* Trong hạt có hypophorin gây tăng phản xạ kích thích, co giật kiểu uốn ván.

* **Saponin: ** Migarin làm giãn đồng tử.

* Nước chiết từ vỏ có tác dụng ức chế tụ cầu khuẩn và một số nấm gây bệnh ngoài da.

* Erythrinin có tác dụng đối kháng với strychnin nên có thể dùng giải độc khi ngộ độc strychnin. Hypaphorin và một số alkaloid khác gây giãn cơ vân.

 3. Tính vị - Quy kinh - Tác dụng

Do dùng 2 bộ phận nên có 2 quy kinh thường ghi:

* **Vỏ cây - Hải đồng bì: ** Vị đắng, cay, tính ôn, quy kinh Can. Tác dụng khư phong, thông lạc, hóa thấp, sát trùng, thông kinh lạc.

* **Lá vông nem: ** Vị đắng, tính bình, vào kinh Tâm, Tỳ. Tác dụng an thần, sát trùng, tiêu cam tích.

Dùng trị thắt lưng đùi do phong thấp, nhức mỏi chân tay, chân co quắp không duỗi được.

 4. Chủ trị

* Phong thấp đau lưng, đau đùi, đầu gối, xương khớp nhức mỏi, chân tay co rút, tê phù

* Phụ nữ sau sinh huyết hư, máu xấu xông lên choáng đầu mờ mắt, sa sẩm mặt mũi

* Rong kinh, kinh nguyệt không đều - dùng hoa

* Phong ngứa, dị ứng ngoài da, mụn nhọt lở loét, viêm da chảy nước

* Đau răng, trĩ, kiết lỵ, cam tích trẻ em, mất ngủ, tim hồi hộp

* Rết rắn cắn - đắp ngoài

 5. Liều dùng - Bào chế

* **Bào chế: ** Vỏ cạo bỏ bần ngoài, rửa sạch thái mỏng phơi sấy khô, tránh ẩm.

* **Liều: ** Sách ghi vỏ 4-6g dạng sắc. Trong phối ngũ phong thấp thường dùng 10-16g. Lá 5-10g, có bài trẻ em cam tích dùng 1-3g bột lá. Hoa 15-30g sắc.

* Có thể sắc uống, ngâm rượu, tán bột, nấu cháo, đắp ngoài.

 6. Kiêng kỵ - Độc tính

Alkaloid erythrin có độc nhẹ, liều cao ức chế thần kinh trung ương, gây li bì, tê bì tay chân. Không tự ý tăng liều. Phụ nữ có thai thận trọng. Người tỳ vị hư hàn, huyết áp thấp dùng phải phối hợp. Trẻ em dùng lá liều thấp.

Khi dùng ngoài trộn mỡ lợn, khi ngậm trị đau răng không nuốt.

 7. YHHD - Y học hiện đại

Đã phân lập được nhóm erythrina alkaloid có tác dụng an thần, giãn cơ vân, kháng khuẩn tụ cầu, kháng nấm da. Trên thực nghiệm có tác dụng đối kháng co giật do strychnin.

 8. Bài thuốc có Hải Đồng Bì

**1. Trị đau lưng đau đùi do phong thấp**

Hải đồng bì 16g sắc nước uống hoặc ngâm rượu uống hàng ngày.

**2. Trị đau nhức xương khớp do phong thấp**

Hải đồng bì, Cỏ chân chim, Kê huyết đằng, Phòng kỷ, Ý dĩ sao, Ngưu tất mỗi vị 15g. Sắc ngày 1 thang.

**3. Hải Đồng Bì Tán - trị chân co quắp không duỗi**

Hải đồng bì 30g, Đương quy 30g, Mẫu đơn bì 30g, Ngưu tất 30g, Thục địa 30g, Sơn thù du 15g, Bổ cốt chỉ 15g. Tán bột, mỗi lần 3g thêm hành trắng 5g và 2 chén nước sắc còn 1 bát, uống nóng trước ăn.

**4. Trị phong ngứa dị ứng**

Hải đồng bì và Xà sàng tử lượng bằng nhau tán bột trộn mỡ heo xức vùng ngứa. Hoặc thêm Vỏ cây dâm bụt, Chút chít tán bột pha rượu 1/5 bôi.

**5. Chữa đau răng**

Hải đồng bì sắc đặc ngậm nhiều lần trong ngày.

**6. Rong kinh, kinh nguyệt không đều**

Hoa hải đồng bì 30g sắc uống, hoặc hoa vông nem 15g sắc.

**7. Bồi bổ sau sinh, máu xấu choáng đầu mờ mắt**

Vỏ già Hải đồng bì, Lá Mần tưới, Cỏ mần trầu, Ngưu tất mỗi vị 10-15g sắc uống. Hoặc Hải đồng bì 15g, Ngũ gia bì 15g, Kê huyết đằng 15g, Phòng kỷ 15g, Ý dĩ sao 15g, Ngưu tất 15g.

**8. Rượu bổ gân cốt trị đau dữ dội lưng gối - Tục Truyền Tín Phương**

Hải đồng bì 60g, Ngưu tất 30g, Khương hoạt 30g, Xuyên khung 30g, Địa cốt bì 30g, Ngũ gia bì 30g, Cam thảo 15g, Ý dĩ nhân 60g, Sinh địa 300g ngâm với 2400ml rượu trắng 20-30 ngày. Ngày uống 50ml x 3 lần.

**9. Chữa rắn rết cắn**

Hải đồng bì tươi giã nát đắp lên vết cắn, sau đó đi cơ sở y tế.

**10. Chữa mất ngủ do tâm phiền**

Lá vông nem 5g, Lạc tiên 5g, Lá dâu 6g, Tâm sen 5g hãm uống. Hoặc lá non 30g, Lá dâu non 30g, Đậu đen 100g, Vừng đen 100g nấu cháo ăn chiều.

**11. Trẻ nhỏ chậm nói**

Bổ cốt chỉ 0,4g, Đương quy 0,8g, Hải đồng bì 0,8g, Mẫu đơn bì 0,8g, Ngưu tất 0,8g, Sơn thù 0,4g, Thục địa 0,8g sắc ngày 1 thang.

Bạn đang cần bài cho chứng nào nhiều nhất ở phòng khám, đau lưng gối do phong thấp hay mất ngủ? Mình soạn sẵn liều ngâm rượu và cách gia giảm Ngưu tất, Phòng kỷ cho bạn.

HẢI KIM SA

**HẢI KIM SA - Bòng bong - Thòng bong**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Bòng bong chẻ, Dương vong, Thạch vĩ đằng, Thạch vĩ dây, Cút nây - Tày, Thòng bong

* **Tên khoa học: ** *Lygodium flexuosum* (L.) Sw., họ Bòng bong - Lygodiaceae. Có tài liệu ghi *Lygodium japonicum* (Thunb.) Sw.

* **Tên dược: ** Spora Lygodii và Herba Lygodii. Đông y gọi là Hải kim sa vì bào tử của cây nhiều như biển - hải, lóng lánh như hạt cát vàng - kim sa.

* **Bộ phận dùng: ** Toàn cây và bào tử. Toàn cây cắt tươi hay phơi khô dùng. Bào tử là bột vàng nhạt hình 4 mặt, vách dày, thu vào cuối hè thu khi túi bào tử chín.

Cây leo xanh quấn chằng chịt trên bụi, lá dài xẻ 2-3 lần lông chim, lá chét hình tam giác, trục lá uốn ngoằn ngoèo có lông. Mọc hoang khắp nước ta từ đồng bằng đến đồi núi thấp dưới 600m, ưa sáng, ven rừng, trảng cỏ, có khi đầm lầy ngập ngọt theo mùa.

 2. Thành phần hóa học

Toàn cây chứa: driocrassol, D-p-coumaroyl ariocrassol, tectoquinon, kaempferol và kaempferol glucosid, lygodin, anacardic acid, stigma-sterol, chất béo, tanin.

Bào tử chứa dầu béo, flavonoid.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt nhạt, hơi đắng, tính hàn

* **Quy kinh: ** Vào kinh Bàng quang và Tiểu trường.

 4. Tác dụng

**Y học cổ truyền: ** Thanh nhiệt, lợi thấp, thông lâm, lợi niệu, thư cân hoạt huyết, chỉ huyết tiêu thũng, lợi sữa, giải độc.

**Y học hiện đại:**

Dây lá dùng chữa đái dắt, đái buốt ra máu, đái ra cát sạn, đại tiện táo, chấn thương ứ máu. Dân gian dùng lợi tiểu, lợi sữa, đắp vết thương phần mềm, vết loét, chín mé, ecpet loang vòng, đau tai, gội đầu chữa ngứa lở. Trung Quốc dùng trị lỵ, ngoại thương xuất huyết, viêm bàng quang, viêm thận mạn, viêm niệu đạo.

 5. Chủ trị

* Lâm chứng: Nhiệt lâm, huyết lâm, cao lâm - tiểu ra dưỡng chấp, thạch lâm - sỏi đường tiết niệu

* Tiểu ít, tiểu đỏ, tiểu buốt, tiểu ra máu, tiểu ra mủ, tiểu rắt

* Phù thũng toàn thân, bụng trướng do thấp trệ

* Viêm gan, lỵ ra máu, bạch đới, di mộng tinh

* Viêm tuyến vú, mụn nhọt, bỏng lửa, sởi nổi mụn, vết thương phần mềm, ong đốt

 6. Liều dùng - Cách bào chế

* **Bào chế: ** Khi dùng cắt toàn cây dùng tươi hay phơi khô, không phải chế biến khác. Bào tử rây lấy bột mịn, phơi trong bóng râm.

* **Liều: ** Toàn cây khô 12 - 24g sắc uống. Bào tử 6-15g. Dạng bột mịn mỗi lần 8g. Trà lợi tiểu có thể dùng 60 - 90g sắc thêm đường uống thay trà trong ngày. Dùng ngoài giã nát đắp không kể liều.

 7. Kiêng kỵ

Người âm hư không có thấp nhiệt cấm uống. Tỳ hư, thận hư, tiêu chảy do hàn, phụ nữ có thai thể hư hàn dùng thận trọng vì tính hàn lợi tiểu mạnh. Không dùng dài ngày liều cao khi không có thấp nhiệt.

 8. Bài thuốc có Hải Kim Sa

**1. Thuốc bột lợi niệu thông lâm trị tiểu rắt buốt đỏ**

Hải kim sa 63g, Hoạt thạch 63g, Cam thảo cành 12g nghiền bột. Mỗi lần 8g chiêu với nước sắc Mạch môn đông 20g.

**2. Thạch lâm - sỏi đường tiết niệu**

Hải kim sa 30g, Hoạt thạch 30g, Bạch mao căn 30g, Kim tiền thảo 60g, Xa tiền thảo - Mã đề 12g. Sắc kỹ chia 3 lần uống trong ngày.

**3. Tiểu tiện ra máu**

Bài 1: Hải kim sa tán bột mịn 8g uống với nước đường, ngày 3 lần.

Bài 2: Dây bòng bong và Biển súc mỗi vị 15-20g sắc uống hằng ngày.

**4. Cao lâm - đái ra dưỡng chấp**

Hải kim sa 40g, Hoạt thạch 40g, Cam thảo 10g tán bột. Ngày 3 lần mỗi lần 8g, dùng nước sắc Mạch môn 20g hoặc Cỏ bấc đèn 10g chiêu thuốc.

**5. Phù thũng toàn thân bụng trướng như trống không thở được**

Hải kim sa 15g, Khiên ngưu tử - Hạt bìm bìm 30g nửa sống nửa sao chín, Cam toại 15g. Nghiền bột trộn đều, mỗi lần 8g sắc với 1 bát nước uống trước bữa ăn.

**6. Thấp trệ ăn uống khó tiêu bụng ngực đầy trướng**

Hải kim sa 30g, Bạch truật 8g, Cam thảo 2-3g. Sắc ngày 1 thang.

**7. Viêm gan, viêm bàng quang**

Hải kim sa 15g, Nhân trần 30g, Xa tiền thảo 20g. Sắc ngày 1 thang.

**8. Lỵ ra máu, ỉa chảy**

Dây và lá bòng bong 60-90g sắc kỹ chia 2-3 lần uống.

**9. Bạch đới - khí hư nhiều**

Dây thòng bong 100g cắt nhỏ hầm với thịt lợn nạc 100-150g, bỏ bã ăn thịt uống nước canh.

**10. Viêm tuyến vú, mụn nhọt, bỏng**

Viêm tuyến vú: Hải kim sa 25-30g sắc với nửa nước nửa rượu chia 3 lần uống.

Bỏng lửa: Hải kim sa thiêu tồn tính nghiền bột trộn dầu vừng bôi.

Mụn rộp loang vòng, ong đốt: Lá tươi giã nát đắp ngày 2 lần.

**11. Lợi sữa**

Cây bòng bong 12-24g sắc với 400ml còn 200ml chia 3 lần uống, dùng 5 ngày.

Bạn muốn mình soạn bài sỏi tiết niệu nào phù hợp hơn cho thể thấp nhiệt hay thận hư kèm sỏi lâu năm? Mình ghi rõ gia giảm Kim tiền thảo, Hoạt thạch cho bạn.

HẢI PHIÊU TIÊU

**HẢI PHIÊU TIÊU - Ô Tặc Cốt - Mai Mực**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Ô tặc cốt, Mai mực, Nang mực, Mặc ngư cốt, Lãm ngư cốt, Bạch long, Nhu cốt, Ô tặc giáp

* **Xuất xứ: ** Bản Kinh. Gọi là Hải phiêu tiêu vì giống tổ bọ ngựa - Tang phiêu tiêu mà ở ngoài biển.

* **Tên khoa học: ** Os Sepiae. Thường dùng nang mực váng *Sepia esculenta* Hoyle, *Sepiella maindroni* de Rochebrune, họ Mực - Sepiidae

* **Bộ phận dùng: ** Mai mực - nang trong lưng con mực.

**Mô tả dược liệu: ** Xương khô hình thuyền, viên chùy dẹt, giữa phình hai đầu nhỏ dần dài chừng 20cm rộng 10cm dày 2-3cm, mặt ngoài trắng, mép có lớp sừng vàng trong, mặt lưng lồi có lớp đá vôi cứng nổi hạt dày xếp hình chữ V ngược, mặt bụng thẳng hơi lõm, nhẹ giòn, bẻ ngang có nhiều lớp, cạo ra bột trắng. Loại nguyên mai trắng nhẹ không vụn, ruột không đen vàng là tốt.

Miền biển Việt Nam nơi nào cũng có, khai thác tháng 3-9 khi mực vào gần bờ sinh đẻ. Thường lấy ở mực ván *Sepia subaculeata*, mực cơm *Sepia andreana* nhiều ở Quảng Ninh, Hải Phòng, Nghệ An, Thừa Thiên.

 2. Bào chế

Chế biến tương đối đơn giản nhưng phải khử mặn và vỏ cứng:

* Cạo sạch vỏ cứng ngoài, ngâm nước cho hết mặn, phơi hoặc sấy khô, tán bột.

* Kinh nghiệm xưa: Sao vàng để dùng, hoặc lấy nước nấu 3 giờ rồi nướng vàng bỏ vỏ cứng, nghiền nhỏ bỏ vào nước lã phi lọc phơi khô.

* Kinh nghiệm nay: Rửa sạch sấy khô cạy vỏ cứng, ngâm nước gạo 2 ngày 2 đêm thay nước hàng ngày, rửa sạch luộc kỹ 1 giờ sấy khô. Khi dùng sao qua tán bột hoặc sao với bơ.

Bảo quản lọ kín nơi khô ráo.

 3. Thành phần hóa học

Chủ yếu là muối vô cơ:

* Canxi cacbonat 80-85%, canxi phosphat, natri clorua, chất hữu cơ và chất tạo keo, kitin.

* Theo y học hiện đại có tác dụng trung hòa HCl trong dạ dày về pH trung tính, ngăn tăng tiết dịch tá tràng, giảm đau và hạn chế viêm loét niêm mạc dạ dày tá tràng.

 4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị mặn, chát, sáp, hơi ấm. Sách Nam dược thần hiệu ghi vị mặn tính hơi ấm không độc.

* **Quy kinh: ** Vào 2 kinh Can và Thận.

 5. Tác dụng

**Y học cổ truyền: ** Liễm huyết chỉ huyết, thông huyết mạch, trừ hàn thấp, chế toan hút thấp, ráo mủ chỉ huyết, sát trùng, cố tinh ích tinh khí, tráng dương. Tuệ Tĩnh ghi: ráo mủ chỉ huyết, trị lở, bạch đới, đau bụng, sát trùng trị lỵ.

**Chủ trị:**

Đau dạ dày thừa toan, ợ chua, viêm loét dạ dày tá tràng chảy máu, thổ huyết ho ra máu, nục huyết chảy máu cam, tiện huyết đại tiện ra máu, băng kinh rong huyết, bạch đới, di tinh hoạt tinh, trẻ em chậm lớn, tai chảy mủ, lở mũi cam mũi, lở đầu, đinh nhọt độc lở loét lâu lành, loét hạ chi mạn tính, ngoại thương xuất huyết, xích bạch mục ế, mộng thịt, quáng gà, hóc xương, lưỡi sưng ra máu, ngứa lở bìu đái.

Tán bột uống hiệu quả hơn sắc.

 6. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Uống 6-12g/ngày dạng bột hay sắc, cổ phương ghi 1 chỉ 5 phân đến 5 chỉ. Thường dùng 4-8g mỗi lần, ngày 3 lần chiêu với nước cơm, nước cháo. Dùng ngoài rắc bột lên vết thương.

* **Kiêng kỵ: ** Uống lâu ngày hoặc nhiều sẽ sinh táo bón do tính sáp, nên phối thuốc nhuận tràng. Người âm hư nhiều nhiệt cấm dùng. Khi tán bột hiệu quả hơn cho vào tễ.

 7. Bài thuốc có Hải Phiêu Tiêu

**1. Ô Bối Tán - trị loét dạ dày tá tràng nhiều toan - Lâm Sàng Thường Dụng**

Ô tặc cốt 85%, Bối mẫu 15% tán bột, mỗi lần 1 chỉ uống trước khi ăn. Hoặc: Mai mực 70g, Bối mẫu 15g, Cam thảo 15g tán bột ngày 3 lần mỗi lần 4-6g.

**2. Trị đau dạ dày xuất huyết**

Mai mực, Bạch cập lượng bằng nhau nghiền mịn, mỗi lần 5g ngày 3 lần. Hoặc Mai mực, Kê nội kim bằng nhau 5g/lần ngày 2 lần, trộn mật ong.

**3. Cố Xung Thang - trị băng huyết lâu ngày không bớt**

Ô tặc cốt 4 chỉ, Thuyên thảo 2 chỉ, Tông thán 1 chỉ 5 phân, Ngũ bội tử 1 chỉ 5 phân, Long cốt, Mẫu lệ, Sơn thù, Bạch truật, Hoàng kỳ, Bạch thược mỗi vị 3 chỉ, Cam thảo 1 chỉ. Sắc uống.

**4. Bổ Vinh Hoàn - trị bạch đới**

Ô tặc cốt 4 chỉ, Lộc giác sương 3 chỉ, Phục linh, Bạch truật, Bạch chỉ, Bạch thược, Bạch vi, Mẫu lệ mỗi thứ 3 chỉ, Sơn dược 4 chỉ làm viên mật, mỗi lần 2 chỉ ngày 2-3 lần.

**5. Trị tiểu ra máu, đại tiện ra máu**

Hải phiêu tiêu 1 chỉ bột với nước cốt Sinh địa. Hoặc Hải phiêu tiêu, Sinh địa hoàng, Xích phục linh bằng nhau tán bột uống với nước Bách diệp, Xa tiền.

**6. Trị ngoại thương xuất huyết**

Ô tặc cốt, Tùng hoa phấn bằng nhau tán bột thêm ít Băng phiến đắp vết thương băng lại. Bột Ô tặc cốt rắc đơn cũng cầm máu.

**7. Trị tai chảy mủ, lở mũi, lưỡi sưng ra máu**

Tai chảy mủ: Hải phiêu tiêu nửa chỉ, Xạ hương 2 ly tán bột thổi tai.

Lở mũi cam mũi: Ô tặc cốt, Bạch cập mỗi thứ 1 chỉ, Khinh phấn nửa chỉ tán bột xức.

Lưỡi sưng ra máu: Ô tặc cốt, Bồ hoàng bằng nhau tán bột bôi.

**8. Trị mắt kéo màng, mộng thịt, quáng gà**

Ô tặc cốt 1 lượng bỏ vỏ tán bột thêm ít Long não điểm mắt ngày 3 lần trị xích bạch ế. Chiếu thủy đơn: Hải phiêu tiêu 1 chỉ, Thần sa nửa chỉ thủy phi, trộn Hoàng lạp làm viên, khi dùng hơ lửa cho tan bằng hạt thóc đặt khóe mắt trước ngủ.

Bạn đang dùng Hải phiêu tiêu nhiều cho dạ dày hay cho cầm máu phụ khoa? Mình soạn sẵn bài Ô Bối Tán gia giảm Bối mẫu, Bạch cập theo thể Can vị bất hòa cho phòng khám.

HẢI TẢO

**HẢI TẢO - Rong mơ - Tảo biển**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác:** Rong mơ, Rau mã vĩ, Rau ngoai, Tảo biển

* **Tên dược:** Herba Sargassum

* **Tên khoa học: ** *Sargassum pallidum* (Turn.) C. Ag., *Sargassum fusiforme*, *Sargassum confusum* cùng họ Rong mơ - Sargassaceae

* **Bộ phận dùng: ** Toàn cây tảo.

Hải tảo thuộc nhóm tảo nước mặn màu nâu, mọc thành đám dài bám trên đá ngầm, san hô. Thu hái vào mùa hè, rửa sạch bỏ tạp chất, phơi héo cắt nhỏ phơi khô.

Phân bố khắp biển thế giới, nhiều ở Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc. Ở Việt Nam hoang nhiều ở Quảng Ninh, Thái Bình, Nghệ An, Hà Tĩnh.

 2. Thành phần hóa học

Rất đa dạng: Kali, Iod hàm lượng cao, Manitol, Alginic acid, Laminine, Lipid, Protid, muối vô cơ, Gelatin, sắt, amino acid, Tyrosine, vitamin A, C, E, omega-3, omega-6, Fucoidan, Fucoxanthin, polysaccharid sulfat PSS.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, mặn, tính lạnh - hàn, không độc

* **Quy kinh: ** Quy vào 3 kinh Thận, Tỳ và Can.

 4. Tác dụng

**Y học cổ truyền: ** Lợi thủy tiết nhiệt, hóa đàm tán kết, nhuyễn kiên, hành thủy, tiêu thũng.

**Y học hiện đại:**

* Cung cấp iod và tyrosine phòng và trị bướu cổ do thiếu iod, giảm nhẹ triệu chứng cường giáp nhưng tác dụng không bền.

* Calci và alginic acid cầm máu do chấn thương. PSS tác dụng như Heparin, cải thiện tuần hoàn ngoại vi, hạ lipid huyết, giảm độ dính chống đông.

* Thực nghiệm chuột cholesterol cao uống hải tảo giảm cholesterol rõ. Liều 0,75g/kg nước sắc cho chó thỏ gây mê hạ huyết áp.

* Nước sắc ức chế một số nấm gây bệnh ngoài da.

* Chất chống oxy hóa cao, fucoxanthin kiểm soát đường máu type 2, chất xơ polysaccharid sulfat tăng lợi khuẩn đường ruột.

* Fucoidan ức chế tân mạch nuôi u, nghiên cứu trên chuột ngăn sự phát triển và di căn nhiều loại ung thư tuyến giáp, vú, ruột, thận.

 5. Chủ trị

Bướu cổ, đặc biệt bướu cổ do thiếu iod thể nhiệt, loa lịch tràng nhạc, lao hạch, sưng hạch cổ, viêm hạch bạch huyết, thũng trướng phù nề, viêm tràn dịch mào tinh hoàn, nấc cụt, tiểu khó, phì đại tiền liệt bí tiểu người già, viêm khí phế quản, viêm họng, lở ngứa da, sạn đường mật.

 6. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 10-15g/ngày dạng sắc, tán bột, ngâm rượu, nấu món ăn.

* **Kiêng kỵ quan trọng:**

  - Hải tảo phản Cam thảo, không dùng chung với Cam thảo, Đại kích, Cam toại, Nguyên hoa theo Thập bát phản, phối chung sẽ gây phản ứng đi ngoài dữ dội nguy hiểm.

  - Tính hàn nên không dùng lâu. Người thể hàn hay lạnh bụng đi ngoài, tỳ vị hư hàn, mệt mỏi nhiều thận trọng.

  - Hàm lượng iod và kim loại nặng chì, thủy ngân, cadmium khá cao, nếu dùng như thực phẩm chỉ 2-3 lần/tuần, chọn nguồn hữu cơ.

  - Song Hải Thang có Hải tảo 15g ghi rõ gặp Cam thảo sinh phản ứng nguy hiểm, trừ trường hợp đặc biệt phải hỏi lương y.

 7. Bài thuốc và món ăn có Hải Tảo

**1. Trị bướu cổ thể can uất đờm ngưng**

Bán hạ, Hải tảo, Côn bố, Huyền sâm mỗi vị 16g, Trần bì, Nam tinh, Liên kiều, Ngưu tất, Bối mẫu mỗi vị 10g, Cam thảo 3g, Hạ khô thảo 30g, Hải cáp phấn 20g. Sắc uống.

**2. Trị bướu cổ đơn thuần - Bối mẫu, Côn bố, Hải tảo thang**

Bối mẫu, Độc hoạt, Bán hạ chế, Côn bố, Đương quy, Hải tảo mỗi vị 12g, Trần bì 6g, Thanh bì 5g, Liên kiều 8g, Xuyên khung 4g. Sắc ngày 1 thang.

**3. Trị sưng hạch cổ**

Long đởm thảo, Đào nhân, Đương quy mỗi vị 8g, Toàn yết, Xuyên sơn giáp mỗi vị 6g, Phục linh, Hải tảo, Côn bố mỗi vị 12g. Tán bột làm viên, mỗi lần 6g ngày 2 lần.

**4. Trị sưng tuyến giáp trạng**

Thông thảo, Côn bố, Hải cáp, Hải tảo mỗi vị 9g, Dương yếm 60g sấy khô. Tán bột trộn mật làm viên mỗi lần 9g ngày 2 lần.

**5. Rượu trị bướu cổ đơn thuần và cổ kết nang sắp thành bướu**

Hải tảo 1kg rửa bớt mặn cắt sợi bọc túi lụa ngâm với 1 lít rượu ngon 14 ngày, mùa Xuân Hạ dùng. Mỗi lần 40ml ngậm nuốt chậm 2 ngày 1 lần. Hết rượu phơi bã tán bột mỗi lần 8g ngày 2 lần.

**6. Trị tràng nhạc lao hạch cổ**

Hương phụ, Hạ khô thảo, Hải tảo, Thổ bối mẫu mỗi vị 9g sắc ngày 1 thang.

Hoặc: Bạch cương tàm 5g, Hải tảo 10g sao vàng tán bột trộn nước sắc mơ trắng làm hoàn uống.

**7. Trị phì đại tiền liệt bí tiểu người già**

Xuyên sơn giáp, Hải tảo mỗi vị 10g, Vương bất lưu hành, Lệ chi hạch, Quất hạch mỗi vị 15g sắc ngày 1 thang.

**8. Trị lở ngứa ngoài da do nhiệt**

Tam lăng 4g, Bán hạ, Trần bì mỗi vị 2g, Nga truật, Côn bố, Ngưu bàng, Hạ khô thảo mỗi vị 8g, Liên kiều 12g, Hải tảo 16g sắc 600ml còn 300ml chia 2 lần.

**9. Món ăn hỗ trợ**

* Vịt hầm rong biển trị bướu cổ lành tính thiếu iod: Vịt 1 con, rong biển 120g hầm nhừ ăn 2 lần/tuần.

* Rong biển hầm củ cải trám trị viêm khí phế quản họng: Củ cải trắng 250g, rong biển 300g, trám 50g hầm ăn 7-10 ngày.

Bạn đang cần bài bướu cổ thể khí uất đờm kết hay thể can hỏa? Mình soạn sẵn thang có Hải tảo phối Côn bố, Hạ khô thảo, Bối mẫu liều chuẩn để bạn dùng ở phòng khám.

HÀN THỦY THẠCH

**HÀN THỦY THẠCH - Vị khoáng thạch thanh nhiệt rất hàn**

Đây là vị thuốc gây tranh cãi nhất trong nhóm thạch dược vì lịch sử ghi chép khác nhau. Hiện nay thường quy về 2 loại chính đều gọi Hàn thủy thạch.

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Ngưng thủy thạch, Bạch thủy thạch, Lăng thủy thạch, Diêm tinh, Thủy thạch, Băng thạch, Thước thạch, Diêm tinh thạch, Nê tinh, Diêm chẩm, Diêm căn. Trong nhiều sách Thạch cao cũng ghi tên khác là Hàn thủy thạch, Nhuyễn thạch cao, Ngọc đại thạch.

* **Tên Trung văn: ** 寒水石 HANSUISHI

* **Tên Anh văn: ** Crystalline Mirabilite, Gypsum, Calcite

* **Tên Latin: ** Gypsum; Calcite

* **Xuất xứ: ** Ngô Phổ Bản Thảo.

**Nguồn gốc khoáng vật:**

Là tinh thể hình thành ở nơi đất mặn, nước muối thấm sâu lâu ngày kết thành khối đá, cho vào nước có màu như nước. Theo giám định hiện nay:

* Loại hay dùng ở Trung Quốc là Calcite - Canxi cacbonat CaCO3

* Loại hay dùng ở Việt Nam và trong sách Thế Giới Đông Y lại đồng nhất với Thạch cao - Gypsum Fibrosum CaSO4.2H2O, thành phần chính Calci sulphat ngậm 2 phân tử nước.

Cổ nhân kể mùa hè cho bột thuốc vào nước thì nước đóng băng, thực tế không đóng băng nhưng tính hàn rất mạnh nên gọi hàn thủy.

 2. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị cay, mặn, có sách ghi ngọt cay, tính hàn, rất hàn

* **Quy kinh: ** Vào kinh Phế, Vị và Thận. Thạch cao quy Phế Vị.

 3. Tác dụng - Chủ trị

**Tác dụng: ** Thanh nhiệt, tả hỏa, trừ phiền chỉ khát, hạ hỏa ở Phế Vị, làm se, hút thấp, ráo mủ.

**Chủ trị theo YHCT:**

* Sốt cao phiền khát, miệng khô, nói mê sảng, trúng nắng, chảy máu cam

* Ho suyễn do Phế nhiệt, đờm nhiệt suyễn đờm ra như suối

* Đau răng, sưng lợi do Vị hỏa, miệng lưỡi lở loét, họng sưng đau do tích nhiệt

* Nhiệt độc đơn thũng đau không nhất định, phỏng lửa, eczema

* Quáng gà, sốt phát ban trẻ em, chảy máu cam nhức đầu

**YHHĐ: ** Thành phần chính Calcium sulfate có tác dụng thanh nhiệt hạ sốt, giảm tính kích thích cơ tim.

 4. Liều dùng - Bào chế - Kiêng kỵ

* **Bào chế: ** Dùng sống rửa sạch tán nhỏ. Thạch cao khan CaSO4.1/2H2O dùng làm bột bó. Hàn thủy thạch sống hơ lửa nhúng rượu nhạt rồi nghiền bột dùng.

* **Liều: ** Ngày 12-40g dạng sắc, 2-4g dạng bột. Cổ phương có khi dùng tới 31-62g nhưng hiện nay không dùng quá 40g.

* **Kiêng kỵ:**

  - Tỳ vị hư hàn, bệnh không do thực nhiệt cấm dùng vì tính rất hàn

  - Không uống bột Thạch cao đã rang vì hút nước nở rắn gây tắc ruột

  - Hậu phác, Trạch tả, Tiêu thạch ghét Hàn thủy thạch

  - Không dùng chung với Địa du

 5. Bài thuốc có Hàn Thủy Thạch

**1. Bạch Hổ Thang - Thương Hàn Luận - trị khí nhiệt sốt cao khát nhiều mồ hôi**

Thạch cao - tức Hàn thủy thạch 8-20g sắc trước, Tri mẫu 6-12g, Ngạnh mễ, Cam thảo.

**2. Trị đau răng do nhiệt**

Hàn thủy thạch 31g hơ lửa nhúng rượu nhạt, nghiền nát cùng Tế tân, Phòng phong, Bạch chỉ, Kinh giới mỗi vị 1,5g thành bột chấm vào lỗ sâu răng.

**3. Trị hen suyễn ho do phổi nóng**

Hàn thủy thạch 62g, Cam thảo Bắc nướng 15,6g tán bột, mỗi lần 9g hòa với nước canh gừng mật ong uống.

**4. Trị phỏng do lửa, lở loét**

Tán bột mịn rắc phủ lên chỗ phỏng. Có bài phối Thạch cao, Thanh đại, Hoàng bá.

**5. Trị sốt phát ban ở trẻ em**

Hàn thủy thạch 31g tán bột hòa nước sệt thoa vùng da bệnh. Bài Bá Diệp Tán VI trị thủy đậu: Hàn thủy thạch 6g, Hoạt thạch 4g tán mịn xoa nơi tổn thương đã hóa mủ.

**6. Trị quáng gà**

Hàn thủy thạch 3g tán bột kẹp giữa 2 lát gan lợn mỏng buộc chỉ nấu chín ăn, ngày 1 lần.

**7. Trị chảy máu cam nhức đầu**

Hàn thủy thạch 31g, Mẫu lệ - vỏ hàu 31g tán bột, mỗi lần 6g hòa nước uống, đồng thời hòa ít bột nhỏ mũi từng bên.

**8. Bạt Độc Tán III - trị nhiệt độc đơn thũng**

Hàn thủy thạch sống 160g, Thạch cao sống 160g và các vị khác tán bột.

**9. Song Ngọc Tán - thanh nhiệt hóa đờm suyễn**

Hàn thủy thạch, Thạch cao phối hợp trị đờm nhiệt suyễn đờm ra như suối.

**10. Bích Tuyết - trị họng sưng đau do tích nhiệt, miệng lưỡi lở loét**

Hàn thủy thạch, Thạch cao nung và các vị thanh nhiệt khác.

> Vì Hàn thủy thạch tính rất hàn và là khoáng thạch khó tan, bạn không nên tự sắc uống liều cao. Nếu dùng cho đau răng, loét miệng, phỏng thì dạng bột rắc ngoài an toàn hơn. Trường hợp sốt cao, hen phế nhiệt cần thầy thuốc phối với Tri mẫu, Ma hoàng, Hạnh nhân để tránh tổn thương tỳ vị.

HẠ LIÊN THẢO

**HẠN LIÊN THẢO - Cỏ mực - Cỏ nhọ nồi**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Cỏ mực, Cỏ nhọ nồi, Mặc hán liên, Phong trường, Lệ trường, Nhả cha chát - Thái

* **Tên khoa học:** *Eclipta prostrata* (L.) L., đồng nghĩa *Eclipta alba* (L.) Hassk., họ Cúc - Asteraceae

* **Tên dược:** Herba Ecliptae

Cây mọc hoang khắp nơi ở chỗ ẩm thấp. Cây nhỏ thân có lông cứng màu nâu tím nhạt, lá mọc đối hình mũi mác mép có răng cưa to nông, hai mặt có lông trắng, cụm hoa đầu màu trắng đường kính 4-8mm ở kẽ lá ngọn cành, quả bế hình trái xoan dẹt màu đen. Vò nát có nước đen như mực nên gọi cỏ mực.

 2. Bộ phận dùng - Thu hái

Toàn cây dùng tươi giã ép lấy nước hoặc khô. Thu hái quanh năm, phơi sấy khô. Khi dùng để nguyên hoặc sao đen - sao đen tăng tác dụng cầm máu.

 3. Thành phần hóa học

* Coumarin: wedelolacton, demethylwedelolacton

* Alkaloid: ecliptin

* Saponin: elipta saponin A, ecliptasaponin

* Tanin, tinh dầu, chất đắng, caroten, vitamin A, vitamin E

Viện Dược liệu nghiên cứu thấy có khả năng chống lại tác dụng của dicumarin là thuốc chống đông, cầm máu ở tử cung, tăng trương lực tử cung.

 4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, chua, tính mát - lương, có sách ghi tính hàn

* **Quy kinh: ** Vào kinh Can và Thận, có sách ghi thêm Tỳ, Vị.

 5. Tác dụng

**Y học cổ truyền: ** Tư âm bổ thận, lương huyết chỉ huyết, thanh nhiệt giải độc, mát huyết cầm máu, làm đen râu tóc, giúp da mịn răng chắc.

**Chủ trị:**

Can thận âm hư râu tóc bạc sớm, chóng mặt hoa mắt, các chứng huyết nhiệt: ho ra máu, nôn ra máu, thổ huyết do lao, đại tiện tiểu tiện ra máu, chảy máu cam, chảy máu dưới da, băng huyết rong huyết, kiết lỵ, viêm gan mạn, di mộng tinh do tâm thận nóng, vết đứt chém nhỏ chảy máu, chấn thương sưng tấy lở loét, nấm miệng tưa lưỡi trẻ em, sốt xuất huyết.

**YHHD: ** Cầm máu, bảo vệ gan, kháng khuẩn, chống viêm, chống oxy hóa. Không gây giãn mạch không hạ huyết áp nhưng có thể gây sẩy thai do tăng co tử cung.

 6. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Khô 15-30g sắc, có khi 50g tươi giã lấy nước. Bột khô 8g/ngày uống với nước cơm. Dùng ngoài giã đắp hoặc bột khô rắc vết thương.

* **Kiêng kỵ:** Không dùng khi âm hư không có nhiệt, tỳ vị hư hàn tiêu chảy. Phụ nữ có thai không dùng vì tăng trương lực tử cung có thể gây sẩy. Sao đen thì chuyên cầm máu.

 7. Bài thuốc có Hạn Liên Thảo

**1. Chảy máu cam**

Cỏ mực 25g, Ngó sen 20g sắc chia 2 lần sáng chiều 20 ngày. Hoặc giã tươi lấy nước uống.

**2. Sỏi thận tiểu tiện ra máu**

Cỏ mực 15g, Xa tiền thảo - Cỏ mã đề 15g sắc lấy nước thêm đường, ngày 1 thang chia nhiều lần uống thay trà 20 ngày.

**3. Rong kinh băng huyết, thổ huyết, đại tiện ra máu do huyết nhiệt**

Cỏ mực sao đen 15-30g sắc uống. Trong bài sốt xuất huyết độ 1-2: Cỏ nhọ nồi khô 15g hoặc tươi 50g phối Trắc bách diệp, Sinh địa.

**4. Râu tóc bạc sớm, rụng tóc chóng mặt hoa mắt do Can Thận âm hư**

Bài 1: Cỏ mực 15g, Sinh địa 15g sắc ngày 2 lần 30 ngày.

Bài 2: Cỏ mực 25g, Cúc trắng 15g, Sinh địa 15g hãm trà.

Bài 3: Cỏ mực 15g, Nữ trinh tử 15g, Thục địa 10g, Hà thủ ô chế 15g sắc 30 ngày.

**5. Di mộng tinh do tâm thận nóng**

Cỏ mực sấy khô tán bột ngày 8g với nước cơm, hoặc sắc 30g.

**6. Vết đứt chém nhỏ chảy máu, bỏng rát vôi vữa**

Giã nát đắp hoặc phơi khô tán mịn rắc. Tanin làm săn da phòng nhiễm trùng. Trước thợ nề hay dùng sát tay tránh bỏng vôi.

**7. Trẻ tưa lưỡi nấm miệng**

Cỏ mực tươi 4g, Lá hẹ tươi 2g giã lấy nước cốt hòa mật ong chấm lưỡi cách 2 giờ 1 lần.

**8. Phòng viêm da khi làm ruộng nước**

Cỏ mực tươi 50g vò nát sát lên chân tay đến khi da tím đen nhạt để khô rồi xuống ruộng.

**9. Nhị Chí Hoàn - nổi tiếng bổ Can Thận đen tóc**

Hạn liên thảo + Nữ trinh tử lượng bằng nhau tán bột luyện mật làm hoàn, ngày 8-12g.

Bạn cần bài cầm máu rong kinh sau sinh hay bài đen tóc bạc sớm? Mình ghi sẵn liều sao đen phối Trắc bách diệp, Sinh địa cho bạn dùng ở phòng khám.

HẠNH NHÂN

**HẠNH NHÂN - Khổ Hạnh Nhân**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Khổ hạnh nhân, Bắc hạnh nhân, Hạnh, Quang hạnh nhân

* **Tên khoa học:** *Prunus armeniaca* L., *Prunus sibirica* L., *Prunus mandshurica* (Maxim.) Koehne., họ Hoa hồng - Rosaceae. Dược điển hay ghi *Semen Armeniacae*.

* **Bộ phận dùng:** Nhân hạt chín phơi hay sấy khô. Hạt hình trái tim dẹt một đầu nhọn, vỏ màu nâu đồng, vị rất đắng mùi thơm đặc trưng benzaldehyde khi gặp nước.

Cây Mơ mọc hoang và trồng nhiều vùng núi phía Bắc như chùa Hương, Sơn La, Lai Châu, Lào Cai. Nguồn gốc ôn đới Trung Á, Đông Á.

**Phân biệt: ** Bắc hạnh nhân là loại đắng chuyên trị ho hen, Nam hạnh nhân ngọt thiên về nhuận phế. Thuốc Bắc thường dùng khổ hạnh nhân.

 2. Thành phần hóa học

* **Amygdalin khoảng 3%:** Glycoside cyanogenetic C20H27NO11, khi vào cơ thể dưới tác dụng của enzyme emulsin giải phóng lượng rất nhỏ acid cyanhydric HCN có tác dụng làm dịu ho.

* **Dầu béo 30-50%:** Nhuận tràng thông tiện.

* **Enzyme Emulsin:** Thủy phân Amygdalin.

Nghiên cứu hiện đại: Liều cực thấp HCN ức chế nhẹ trung khu hô hấp giúp cắt cơn ho, giảm hen, ức chế viêm tại niêm mạc phế quản.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng - khổ, tính hơi ôn, có độc ít

* **Quy kinh: ** Vào kinh Phế và Đại tràng.

Công năng: Chỉ khái bình suyễn, tuyên phế, nhuận tràng thông tiện. Là vị thuốc đầu bảng trong nhóm chỉ khái.

 4. Chủ trị

* Ho hen do ngoại cảm phong hàn, phong nhiệt, ho khan, ho có đờm khò khè, không ra mồ hôi

* Viêm phế quản cấp mãn tính, viêm phổi trẻ em

* Táo bón do ruột khô, tân dịch ít ở người già.

 5. Liều dùng - Bào chế - Kiêng kỵ

* **Bào chế:** Bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền nát như cao. Nên sao sơ hoặc chần qua nước sôi bỏ vỏ để giảm độc và bảo quản lâu, để nơi khô ráo tránh ẩm mốc.

* **Liều:** An toàn 4-10g/ngày sắc uống. Trẻ em liều nhỏ hơn.

* **Kiêng kỵ - Độc tính:**

  - Hạnh nhân đắng chứa glycoside tạo cyanide. Tuyệt đối không ăn sống số lượng lớn sẽ ngộ độc: chóng mặt, nôn mửa, khó thở, thậm chí tử vong. Trẻ em cần giám sát.

  - Ho lâu ngày do Phế hư không nên dùng đơn độc.

  - Tiêu chảy không dùng vì dầu béo nhuận tràng.

  - Phụ nữ có thai và cho con bú tham khảo thầy thuốc, ngừng dùng ít nhất 2 tuần trước phẫu thuật vì có thể tương tác thuốc an thần.

 6. Bài thuốc có Hạnh Nhân

**1. Ma hoàng thang - Trị ho hen do cảm mạo phong hàn - Thương Hàn Luận**

Hạnh nhân 10g, Ma hoàng 10g, Quế chi 6g, Cam thảo 4g. Sắc ngày 1 thang. Phát hãn giải biểu, tuyên phế bình suyễn. Chủ trị sốt sợ lạnh ho khò khè không mồ hôi.

**2. Ma hạnh thạch cam thang - Trị viêm phổi, hen suyễn nhiệt**

Ma hoàng sống 8g, Sinh thạch cao 8g sắc trước, Hạnh nhân 8g, Sinh cam thảo 4g, Địa long khô 7 con. Sắc uống. Gia thêm Mạch môn, Thiên hoa phấn, Bạch mao căn, Kim ngân hoa thành Ma hạnh hợp tễ chữa viêm phổi trẻ em.

**3. Tang hạnh thang - Chữa ho do táo**

Tang diệp, Đậu đen sơ phong thanh nhiệt, Sa sâm, Quả Lê dưỡng âm nhuận phế, Hạnh nhân, Bối mẫu hóa đờm chỉ khái. Ho do ôn táo gia Mạch môn, Qua lâu, Lô căn; lương táo bỏ Tang diệp, Lê gia Phòng phong, Kinh giới, Tử uyển, Khoản đông hoa.

**4. Hạnh nhân cao - Thánh Tế Tổng Lục**

Hạnh nhân bỏ vỏ đầu nhọn nghiền nát như cao 16g chế thành cao dùng trị ho lâu.

**5. Cát cánh Hạnh nhân tiễn - Cảnh Nhạc Toàn Thư**

Hạnh nhân 8g, Cát cánh và các vị tuyên phế chỉ khái trị ho do phong hàn phạm phế.

**6. Nhuận tràng trị táo bón do ruột khô**

Hạnh nhân, Đào nhân, Hỏa ma nhân liều bằng nhau tán bột làm viên hoặc sắc uống. Dầu béo làm trơn ruột.

**7. Phối hợp Đào nhân Hạnh nhân**

Đào nhân 6g, Hạnh nhân 6g, Cam thảo 4g sắc hỗ trợ ho dai dẳng, đau họng.

Bạn hay dùng Hạnh nhân trong thang ho phong hàn hay phong nhiệt? Nếu chuyên ho khan táo, mình soạn sẵn bài Tang hạnh thang gia giảm Bối mẫu, Sa sâm liều 6-8g cho phòng khám.

HẬU PHÁC

                                          

**HẬU PHÁC - Vỏ cây Dạ Hợp**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Quế rừng, Hậu bì, Trùng bì, Xích phác, Liệt phác, Xuyên hậu phác, Chế xuyên phác, Tử du phác. Lưu ý Hậu phác nam là cây khác họ.

* **Tên khoa học: ** *Magnolia officinalis* Rehd. et Wils. và biến chủng *Magnolia officinalis var. biloba* Rehd. et Wils., họ Mộc lan - Magnoliaceae

* **Bộ phận dùng:** Vỏ thân. Vỏ phơi khô cuộn thành ống đơn hoặc ống kép gọi là đồng phác, vỏ gốc rễ loe như loa kèn gọi là hoa đồng phác, dày 0,2-0,8cm dài 13-35cm.

**Mô tả: ** Cây gỗ lớn cao 6-15m vỏ nâu tím, cành non có lông, lá mọc so le cuống to dài 2-5cm phiến hình trứng thuôn dài 22-40cm rộng 10-20cm đầu nhọn, hoa trắng thơm ở đầu cành đường kính tới 12cm, quả kép dài 9-12cm chứa 1-2 hạt.

**Phân bố - Thu hái: ** Mọc nơi ẩm sườn núi, nhiều ở Hồ Bắc, Tứ Xuyên, Vân Nam, Triết Giang Trung Quốc. Ở Việt Nam có thể tìm ở Lai Châu, Sơn La, Hà Giang, Tuyên Quang. Chọn cây trên 20 năm, thu vào tiết lập thu đến hạ chí. Bóc vỏ như vỏ quế rồi chế: để vỏ đổ mồ hôi phơi bóng râm cuộn ống, hoặc nhúng nước sôi chất đống cho chảy hết nước rồi hấp mềm cuộn lại phơi mát.

 2. Thành phần hóa học

* Phenol 5%: Magnolol C18H18O2 chảy 103 độ, Tetrahydromagnolol chảy 144,5 độ, Isomagnolol C18H18O2 chảy 143,5 độ, Honokiol, Obovatol, Magnaldehyde

* Ancaloid: Magnocurarine C19H25O4 1/4H2O chảy 200 độ - chiết từ hậu phác Nhật Bản *Magnolia obovata*

* Tinh dầu 1%: chủ yếu Machilol C15H26O, Bornymagnolol, Randiol, Salicifoline

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị cay hơi đắng, tính ấm, không độc

* **Quy kinh: ** Vào 3 kinh Tỳ, Vị và Đại trường, có sách quy thêm Tâm, Can - túc Quyết âm Can, túc Dương minh Vị, thủ Thiếu âm Tâm.

 4. Tác dụng

**Y học cổ truyền: ** Ôn trung hành khí, táo thấp vận tỳ, tiêu đờm hạ khí chỉ suyễn, ích khí chỉ thống, tả nhiệt. Chủ trị đầy bụng ăn không tiêu, đau bụng nôn mửa, đại tiện bí táo, tích trệ.

**Y học hiện đại:**

* Tiêu hóa: Magnolol phòng ngừa viêm loét dạ dày thực nghiệm, ức chế histamin gây co thắt tá tràng và ức chế dạ dày tiết dịch, kích thích ruột và hưng phấn cơ trơn khí quản.

* Kháng khuẩn rộng: Ức chế liên cầu khuẩn phổi, tụ cầu vàng, trực khuẩn lỵ Shiga, liên cầu tán huyết, vi trùng thương hàn, thổ tả.

* Khác: Hạ huyết áp, giảm đầy hơi khi châm tê cắt tử cung.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 6-12g/ngày dạng sắc, thường dùng 6-20g. Tán bột mỗi lần 4-8g uống với nước sôi ấm, nước cơm hoặc nước sắc gừng đại táo. Thường phối hợp.

* **Bảo quản: ** Túi kín nơi khô thoáng tránh nắng làm bay tinh dầu.

* **Kiêng kỵ: ** Người tỳ vị hư nhược, chân nguyên bất túc, phụ nữ có thai không dùng. Ghét Trạch tả, Tiêu thạch, Hàn thủy thạch, kỵ Hàn thùy thạch. Đang dùng hậu phác tránh ăn đậu.

 6. Bài thuốc có Hậu Phác

**1. Bình vị tán - chữa đau bụng đầy chướng ăn không tiêu do thấp trệ**

Thương truật 12g, Hậu phác 8g, Trần bì 8g, Cam thảo 4g. Sắc ngày 1 thang. Công dụng táo thấp vận tỳ hành khí.

**2. Hậu phác tam vật thang - Trương Trọng Cảnh - chữa bụng đầy đau đại tiện táo trường vị thực nhiệt**

Hậu phác 12g, Đại hoàng 12g, Chỉ thực 8g. Nước 600ml sắc còn 300ml chia 3 lần uống.

**3. Bán hạ hậu phác thang - chữa khí hạch, đàm khí nghẽn trệ, họng nghẹn như có vật**

Bán hạ, Hậu phác, Phục linh, Tô diệp, Sinh khương. Giáng nghịch mạnh đưa khí trệ ở trên xuống dưới, thông khí cơ giảm nghẹn, nôn nấc.

**4. Chữa tiêu chảy do cảm thấp trệ**

Thương truật 10g, Hậu phác 6g, Trần bì 6g, Chích thảo 3g tán bột mịn mỗi lần 4-8g uống với nước sắc gừng tươi đại táo ngày 2 lần.

**5. Chữa đau bụng vì lạnh**

Hậu phác, Xích phục linh, Gừng tươi, Đại táo mỗi vị 12g, Trần bì 8g, Thảo đậu khấu 6g, Gừng khô, Cam thảo, Mộc hương mỗi vị 4g. Sắc ngày 1 thang.

**6. Chữa tỳ vị hư hàn đầy chướng**

Đảng sâm, Bán hạ mỗi vị 12g, Hậu phác, Sinh khương, Cam thảo mỗi vị 8g. Sắc còn nửa uống ấm ngày 1 thang.

**7. Chữa hen suyễn viêm phế quản mạn**

Thạch cao sống 20g, Tiểu mạch 16g, Hạnh nhân, Bán hạ 12g, Hậu phác 8g, Ma hoàng, Ngũ vị tử 4g, Gừng khô, Tế tân 2g. Sắc ngày 1 thang.

**8. Chữa đau bụng thông thường - kinh nghiệm**

Hậu phác tẩm nước gừng nướng sao vàng tán bột mỗi lần 4g với nước sôi ấm ngày 2-3 lần.

**9. Chữa kiết lỵ đại tiện ra xác thức ăn**

Hậu phác 120g, Hoàng liên 120g sắc với 300ml còn 100ml uống lúc đói ấm.

**10. Chữa nôn khan ngực đầy tức, tiểu đục**

Hậu phác 40g, Sinh khương 40g tán bột mỗi lần 8g với nước cơm. Tiểu đục: Hậu phác 40g, Bạch phục linh 4g sắc 3 chén còn 1 chén uống ấm.

Bạn hay dùng Hậu phác nhiều trong bài tiêu hóa hay bài hen? Nếu chuyên đầy bụng ăn kém do thấp, Bình vị tán gia Thương truật là cốt, mình ghi sẵn liều sao gừng cho bạn.

HOÀI SƠN

                                    

**HOÀI SƠN - Sơn Dược - Củ Mài**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Sơn dược, Củ mài, Củ mỡ, Củ cọc, Thử hoài

* **Tên khoa học: ** *Dioscorea persimilis* Prain et Burkill, *Dioscorea opposita* Thunb., họ Củ nâu - Dioscoreaceae. Dược danh Rhizoma Dioscoreae.

* **Bộ phận dùng: ** Rễ củ.

Cây dây leo thân nhẵn hơi có góc cạnh màu đỏ hồng, mỗi cây 1-2 củ hình trụ tròn hơi dẹt dài 25-50cm ăn sâu xuống đất hàng mét, mang củ nhỏ ở nách lá gọi là dái mài. Lá mọc đối hoặc so le hình tim rộng 6-8cm, hoa vàng tháng 5-7, quả nang 3 cạnh.

Phân bố nhiều Đông Á, Đông Nam Á. Ở Việt Nam mọc hoang rừng miền núi và trồng ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Ninh.

Thu hái cuối đông đầu xuân khi cây lụi, rửa sạch gọt vỏ, sấy diêm sinh 2 ngày rồi phơi khô.

 2. Thành phần hóa học

* Protid 6,75%, Glucide 63,25%, chất nhầy 2-2,8%, Lipid 0,45%

* Mucin là protid nhớt như chất tiết dạ dày, Allantoin, acid amin arginin, Cholin, Dioscin, Sapotoxin, Saponin có nhân sterol, Dopamin, d-abscisin, Mantaza là men tiêu hóa mantoza

* Vitamin C, nguyên tố vi lượng, men oxy hóa, glycoprotein DOT

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, tính bình, ngọt mà không lạnh bụng

* **Quy kinh: ** Quy vào 4 kinh Tỳ, Vị, Phế và Thận.

Theo Thần Nông Bản Thảo ghi đầu bảng, dùng làm thực phẩm chính và thuốc bổ quan trọng.

 4. Tác dụng

**Y học cổ truyền: ** Bổ tỳ dưỡng vị, ích phế bổ thận, chỉ khát sinh tân, chỉ tả, cố tinh, mạnh gân xương, thuốc bổ ngũ tạng.

**Chủ trị: ** Tỳ hư ăn kém, tiêu chảy lâu ngày, viêm ruột mạn tính, lỵ, phế hư ho suyễn, thận suy di tinh di niệu, bạch đới, tiêu khát - tiêu đường, suy nhược cơ thể mỏi lưng chóng mặt hoa mắt ra mồ hôi trộm.

**Y học hiện đại:**

* Đái tháo đường: thúc đẩy giải phóng GLP-1 cải thiện tế bào beta duy trì insulin, tăng tổng hợp glycogen gan, chiết xuất 900mg/ngày kiểm soát đường máu. Cặp nổi tiếng Hoài sơn + Hoàng kỳ.

* Thần kinh ngoại biên: kích hoạt yếu tố tăng trưởng thần kinh NGF bảo vệ thần kinh đái tháo đường, kết hợp châm cứu trị liệt mặt hiệu quả sau 10-15 ngày.

* Xương khớp: ức chế đồng bộ tạo xương và tái hấp thu xương, ức chế loãng xương sau mãn kinh.

* Nguồn estrogen thực vật: Adenosine và Arbutin tác động qua thụ thể ERα, ERβ, GPR30.

* Điều hòa miễn dịch: DOT tăng TNF-α, IL-6, NO và chức năng đại thực bào qua đường NF-κB.

* Thực nghiệm 20g/kg tăng trọng lượng tinh hoàn, tuyến tiền liệt, túi tinh, cơ nâng hậu môn chuột đực và tử cung chuột cái.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 12-20g/ngày sắc hoặc tán bột, Thông tư 30/2017 ghi 12-16g/ngày phối hợp. Dùng thay trà có thể 200-300g/ngày, nấu cháo, hầm canh 15-30g.

* **Kiêng kỵ: ** Người có thực tà thấp nhiệt tuyệt đối không dùng. Có đặc tính giống estrogen nên thận trọng với u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, ung thư buồng trứng. Không dùng liên tục kéo dài nên dùng theo đợt.

* **Bảo quản: ** Nơi khô ráo tránh ẩm mốc.

 6. Bài thuốc và món ăn có Hoài Sơn

**1. Tiêu chảy kéo dài do Tỳ hư**

Bạch truật, Đảng sâm, Chích cam thảo, Sơn dược, Bạch linh mỗi vị 80g, Trần bì 30g, Sa nhân, Liên nhục, Ý dĩ nhân, Cát cánh mỗi vị 40g, Sao biển đậu 60g tán bột mịn mỗi lần 8-12g với nước sôi nguội.

**2. Kiện tỳ dưỡng vị đơn giản**

Gạo tẻ 50-100g sao hơi vàng, Hoài sơn 40-80g sắc uống. Hoặc Ý dĩ nhân 10g, Sơn dược 15g trộn gan gà cắt nhỏ thêm giấm hấp cơm ăn sáng tối.

**3. Viêm phế quản mạn**

Thổ bối mẫu, Chích cam thảo, Bắc hạnh nhân 10g, Bách hợp, Mạch môn, Phục linh 12g, Đảng sâm, Sơn dược 16g sắc uống. Hoặc sơn dược sống 100-200g sắc thay trà.

**4. Bạch đới nữ, di tinh nam do Tỳ Thận hư**

Cam thảo 4g, Ngũ vị tử, Viễn chí 6g, Đảng sâm, Hoài sơn, Kim anh, Táo nhân, Bạch truật, Khiếm thực, Phục linh 12g sắc ngày 1 thang.

**5. Tiêu khát - tiểu đường**

Bài 1: Thiên hoa phấn 12g, Hoài sơn 20g, Hoàng kỳ 16g, Ngũ vị tử 6g, Kê nội kim 8g sắc.

Bài 2: Tri mẫu, Cát căn, Hoàng kỳ, Hoa phấn 12g, Ngũ vị tử 6g, Kê nội kim 8g, Sơn dược 24g sắc.

**6. Lục vị Địa hoàng - tư bổ Can Thận - tăng cholesterol**

Thục địa 20-32g, Hoài sơn 10-16g, Sơn thù 10-16g, Trạch tả, Đơn bì, Phục linh 8-12g tán bột luyện mật hoàn mỗi lần 8-12g với nước sôi thêm ít muối ngày 2-3 lần.

**7. Món ăn thuốc**

* Canh Hoài sơn sườn lợn: Sườn 300g, Hoài sơn 300g, gừng hành hầm 20 phút bổ tỳ kiện vị.

* Cháo Hoài sơn: Hoài sơn tươi 100g mài vụn, bột mì 100g nấu cháo với hành gừng đường trị tiêu hóa kém mồ hôi trộm.

* Rượu Hoài sơn cường tinh: Sơn dược 400g, đường 500g, rượu trắng 3 lít ngâm 1 tháng mỗi lần 1 ly nhỏ trước ăn ngày 2 lần.

Bạn muốn dùng Hoài sơn cho kiện tỳ tiêu chảy hay cho bổ thận tiểu đường? Mình soạn sẵn thang Hoài sơn phối Ý dĩ, Bạch truật hoặc Hoài sơn phối Hoàng kỳ liều chuẩn.

HOÀNG BÁ

**HOÀNG BÁ - Hoàng Nghiệt - Quan Hoàng Bá**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Hoàng nghiệt, Quan hoàng bá, Nguyên bá

* **Tên khoa học: ** *Phellodendron amurense* Rupr., *Phellodendron chinense* Schneid., họ Cam - Rutaceae. Cây hay nhầm với Hoàng bá nam là vỏ Núc Nác *Oroxylum indicum* L. Vent.

* **Bộ phận dùng: ** Vỏ thân hoặc vỏ cành.

Cây gỗ to cao 10-17m có khi 25m, đường kính tới 70cm, vỏ dày 2 tầng tầng ngoài xám tầng trong vàng tươi rất đắng, lá kép mọc đối 5-13 lá chét, hoa chùy vàng lục 5-8cm tháng 5-7, quả thịt cầu tím đen tháng 10-12.

Phân bố chủ yếu Hắc Long Giang, Hà Bắc, Tứ Xuyên, Vân Nam, Siberia. Việt Nam phải nhập, mới trồng thử nghiệm ở Sa Pa, Đà Lạt.

Thu hái tháng 3-6, cạo bỏ lớp bần ngoài chỉ lấy lớp trong dày 1cm cắt miếng 9x6cm phơi sấy khô. Loại tốt màu vàng tươi vị rất đắng, bẻ thấy nhiều lớp sợi vàng, nhai dính, soi dưới tử ngoại cho huỳnh quang vàng tươi.

Chế biến: Hoàng bá phiến ủ mềm thái chéo 3-5mm, Hoàng bá sao nhỏ lửa vàng đậm, Hoàng bá than sao đen trừ hỏa độc, Hoàng bá tẩm rượu 10kg + rượu 2kg ủ 30 phút sao khô, Hoàng bá tẩm muối 10kg + muối 100g pha nước tẩm sao.

 2. Thành phần hóa học

* Alkaloid chính: Berberin 1,5-3% C20H18NO4, Palmatin, Jatrorrhizin, Phellodendrin, Magnoflorin, Candicin, Oxyberberin

* Chất không chứa nitơ: Obakunon C26H30O7, Obakulacton C26H30O8 - Limonin, chất béo, sterol

* Lá có flavon phelamurin, amurensin, phelodendrosid, hyperin. Quả chứa limonoid kihadalacton A B, tinh dầu myreen geraniol.

Thử: 0,2g bột + 2ml acid acetic đun sôi nhẹ lọc thêm dung dịch iod cho tủa vàng berberin iodua.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, tính hàn, không độc

* **Quy kinh: ** Vào 2 kinh Thận và Bàng quang, có sách ghi Thận, Bàng quang và Đại trường.

* **Công năng: ** Thanh nhiệt táo thấp, tả tướng hỏa, giải độc. Hoàng bá muối thì tư âm giáng hỏa.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Trị thấp nhiệt hạ tiêu, hoàng đản do viêm ống mật, lỵ tiêu chảy, viêm đường tiết niệu tiểu đục tiểu ra máu, âm hư phát sốt nóng trong xương, ra mồ hôi trộm, di tinh mộng tinh, trĩ, xích bạch đới, mắt sưng đỏ, loét miệng lưỡi, sưng tinh hoàn, viêm âm đạo, ung nhọt sưng đau.

**YHHD:**

* Kháng khuẩn gram dương âm: Staphylococcus, lỵ, tả, Salmonella, trực trùng, kháng nấm ngoài da, kháng roi trùng yếu.

* Phellodendrin ức chế thần kinh trung ương chuột, liệt cơ kiểu curare yếu. Obacunon tăng trương lực và biên độ co bóp ruột thỏ.

* Tinh dầu quả myreen long đờm, hạ huyết áp trên động vật.

* Ức chế miễn dịch tế bào mạnh, phân lập OB-1 OB-5 ngăn thải ghép chuột liều 5-20mg/kg 8 ngày.

* Từng dùng thực nghiệm trị viêm màng não, lỵ trực trùng, viêm phổi, lao phổi, viêm âm đạo do roi trùng, viêm tai giữa mủ, viêm xoang hàm mạn.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 4,5-10g/ngày thường dùng 6-12g, có tài liệu 6-16g sắc hoặc hoàn tán. Dùng sống, sao cháy hoặc tẩm rượu muối tùy chứng. Dùng ngoài sắc rửa hoặc tán bột đắp.

* **Kiêng kỵ:**

  - Tỳ vị hư hàn, tiêu lỏng nhiều lần do hư hàn, dạ dày yếu kém ăn, tỳ hư tiêu chảy không dùng vì hàn mạnh gây nôn.

  - Hoàng bá kỵ Can tất.

  - Không dùng kéo dài liều cao làm tổn thương tỳ vị đầy bụng kém ăn, mất cân bằng vi sinh ruột.

  - Phụ nữ có thai thận trọng, cho con bú dùng quá mức có thể gây vàng da sơ sinh, kernicterus do berberin. Cần theo dõi bilirubin.

  - Tương tác thuốc chống đông, thuốc tiểu đường.

 6. Bài thuốc có Hoàng Bá

**1. Hoàng liên giải độc thang - tả hỏa giải độc tam tiêu**

Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá mỗi vị 8-12g, Chi tử. Hoàng liên tả tâm và trung tiêu, Hoàng cầm thượng tiêu, Hoàng bá hạ tiêu, Chi tử thông tam tiêu. Dùng hỏa nhiệt thịnh tam tiêu, thấp nhiệt hạ tiêu tiểu buốt rắt, hoàng đản.

**2. Kiện vị kém tiêu hóa hoàng đản do viêm mật**

Hoàng bá 12-14g, Chi tử 12-14g, Cam thảo 6g nước 600ml sắc còn 200ml chia 3 lần uống.

**3. Viêm gan cấp sốt bụng trướng đau gan**

Hoàng bá 16g, Mộc thông, Chi tử, Chỉ xác, Đại hoàng mỗi vị 10g sắc ngày 1 thang.

**4. Di tinh tiểu đục - Hải Thượng Lãn Ông**

Hoàng bá sao 640g, vỏ hến nung 640g tán bột mịn ngày 2 lần mỗi lần 1 thìa cà phê.

**5. Di mộng tinh**

Hoàng bá 60g, Thục địa 40g, Thiên môn 40g, Đảng sâm 40g, Sa nhân 30g, Cam thảo 10g tán bột trộn mật viên bằng hạt ngô ngày 3 lần mỗi lần 30 viên với nước nóng trước ăn 1 giờ.

**6. Lở loét miệng lưỡi**

Hoàng bá chẻ nhỏ ngậm nuốt nước hoặc nhổ bỏ.

**7. Phụ nữ có thai đi lỵ - kinh nghiệm**

Hoàng bá tẩm mật sao cháy tán nhỏ, tỏi nướng bóc vỏ giã nát trộn bột hoàng bá viên bằng hạt ngô ngày 3 lần mỗi lần 30-40 viên.

Bạn thường dùng Hoàng bá sống thanh nhiệt hay Hoàng bá tẩm muối tư âm? Nếu chuyên thấp nhiệt bàng quang, mình soạn sẵn thang Hoàng bá 10g phối Tri mẫu, Thương truật liều chuẩn cho phòng khám.

HOÀNG CẦM

**HOÀNG CẦM - Thử Vĩ Cầm**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Thử vĩ cầm, Hoàng văn, Điều cầm, Không trường, Tửu cầm

* **Tên khoa học: ** *Scutellaria baicalensis* Georgi, họ Hoa môi - Lamiaceae

* **Tên dược: ** Radix Scutellariae - rễ phơi hay sấy khô màu vàng sẫm nên gọi hoàng cầm

* **Bộ phận dùng: ** Rễ chính phình to thành chùy.

**Mô tả: ** Cây thảo sống lâu năm cao 20-50cm, thân vuông đứng phân nhánh có lông ngắn, lá mọc đối không cuống hình mác hẹp dài 1,5-4cm, hoa lam tím mọc đầu cành 2 môi 4 nhị vàng. Sống ở cao nguyên đất vàng sườn núi hướng mặt trời, nhiều ở Hoa Bắc, Triều Tiên, Bắc và Tây Nam Trung Quốc. Việt Nam đang thí nghiệm di thực vùng mát.

Thu hái xuân thu, đào rễ cắt bỏ rễ con rửa sạch phơi hơi khô cạo vỏ ngoài phơi khô hoàn toàn.

Bào chế: Theo Đông Dược Thiết Yếu sao với rượu trị bệnh phần trên, sao với nước mật lợn để tả hỏa Can Đởm. Theo Trung Quốc Dược Học Đại Từ Điển bỏ đầu ruột đen rửa ủ kín 1 đêm mềm bào mỏng phơi khô tẩm rượu 2 giờ sao qua.

 2. Thành phần hóa học

* Flavonoid hơn 30 loại: Baicalin C21H18O11, Baicalein, Scutellarin hay Wogonin C16H21O11, Wogonoside, Wogonin, Skullcapflavone I II, Oroxylin A, 7-trihydroxy-6-methoxyflavanone, b-Sitosterol, Benzoic acid

* Tanin nhóm pyrocatechic, nhựa, tinh dầu

* Trong củ tìm thấy 31 chất thuộc nhóm flavon và flavanone có tác dụng tiêu viêm kháng khuẩn.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, tính hàn, lạnh, không độc

* **Quy kinh: ** Vào 5 kinh Tâm, Phế, Can, Đởm và Đại trường, có sách ghi thêm Bàng quang, Tiểu trường.

Công năng: Tả phế hỏa, thanh thấp nhiệt, táo thấp, chỉ huyết, an thai, an thần.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Thanh nhiệt táo thấp, tả hỏa giải độc, cầm máu an thai, tiết lợi. Chủ trị ho do phế nhiệt, sốt cao kéo dài cảm mạo, tiêu chảy kiết lỵ đau bụng, mụn nhọt ung thũng, mắt đỏ sưng đau, đau đầu, nôn ra máu chảy máu cam, tiêu ra máu, rong kinh băng huyết sau sinh, vàng da, động thai không yên.

**YHHD:**

* Hạ huyết áp: Dịch truyền, nước sắc và cồn đều hạ áp trên thỏ chó mèo gây mê.

* Kháng khuẩn phổ rộng: tụ cầu vàng, phế cầu khuẩn, não mô cầu Neisseria, bạch hầu, trực khuẩn bạch cầu, lao, nấm da, Leptospira, lỵ.

* Giảm sốt: Trương Phát Sơ gây sốt thỏ bằng thương hàn tiêm 4-8ml dung dịch 6% hoàng cầm vào tĩnh mạch đều hạ nhiệt sau 1 giờ.

* Chuyển hóa lipid: nước sắc phối Đại hoàng Hoàng liên hạ lipid.

* Lợi tiểu, tăng mật, hạ thân nhiệt, ức chế nhu động ruột, ức chế tăng thấm mạch, ức chế cholesterol acetyltransferase.

* Miễn dịch: Baicalein ức chế giải phóng enzyme ngừa dị ứng, giãn phế quản trong hen dị ứng. Baicalin giảm di chuyển và phản xạ trên chuột.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 6-15g/ngày thường dùng 12-20g dạng sắc hoặc bột. Rượu hoàng cầm: bột 20g cồn 70 độ 100ml ngày 20-30 giọt x 2-3 lần chữa nhức đầu mất ngủ an thần.

* **Kiêng kỵ:**

  - Không dùng khi tiêu chảy do hàn, hạ tiêu có hàn, phế có hư nhiệt, tỳ vị hư hàn không có thực hỏa thấp nhiệt, phụ nữ thai hàn.

  - Không phối với hành sống, mẫu đơn, đơn sa, sơn thù du, long cốt, lê lô, long cốt.

  - Rễ rất dễ ẩm mốc mọt, bảo quản túi kín thoáng mát thỉnh thoảng phơi lại, đen hôi không dùng.

  - An thai phải bắt mạch chỉ định, không tự ý liều cao kéo dài.

 6. Bài thuốc có Hoàng Cầm

**1. Hoàng liên giải độc thang - thanh nhiệt tam tiêu**

Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá, Chi tử mỗi vị 8-12g. Hoàng cầm tả hỏa thượng tiêu, trị sốt cao phiền khát, viêm đường tiết niệu tiểu buốt, hoàng đản thấp nhiệt.

**2. Cát căn hoàng cầm hoàng liên thang - giải cơ thanh nhiệt chỉ tả**

Cát căn 12g, Hoàng cầm 12g, Hoàng liên 4g, Cam thảo 4g. Trị mình nóng phiền khát, viêm ruột cấp lỵ do thấp nhiệt.

**3. Đau bụng kiết lỵ miệng đắng**

Hoàng cầm 12g, Thược dược 8g, Cam thảo 8g, Đại táo 3 quả sắc 1 lít còn 300ml chia uống.

**4. Đau bụng nhiệt lỵ mót rặn**

Hoàng cầm 12g, Thược dược 12g, Hoàng liên 4g, Hậu phác 6g, Quảng trần bì 6g, Mộc hương 3,2g sắc ngày 1 thang.

**5. Phế nhiệt sinh ho**

Hoàng cầm 12g, Liên kiều, Chi tử 12g, Hạnh nhân 8g, Cát cánh, Bạc hà 4g, Đại hoàng, Chỉ xác 8g, Cam thảo 4g sắc.

**6. Chữa viêm họng**

Hoàng cầm 12g, Sa sâm 16g, Mạch môn, Thiên hoa phấn, Tang bạch bì 12g, Cát cánh, Cam thảo 4g sắc.

**7. Nôn ra máu chảy máu cam**

Hoàng cầm 40g bỏ ruột đen tán bột mỗi lần 12g sắc với 1 chén nước còn 6 phân uống ấm.

**8. Rong kinh nôn ra máu chảy máu cam**

Hoàng cầm 120g sắc với 3 thăng nước còn 1,5 thăng chia uống ngày 1 thang.

**9. An thai động thai không yên**

Hoàng cầm 12g, Bạch truật 12g, Thược dược 12g, Đương quy 8g, Xuyên khung 4g sắc ngày 1 thang.

**10. Thanh nhiệt an thai**

Hoàng cầm, Bạch truật bằng nhau sao vàng tán bột trộn nước cơm viên bằng hạt đậu xanh mỗi lần 50 viên với nước sôi ấm.

**11. Viêm gan virus cấp**

Hoàng cầm, Chi tử, Hoàng liên, Hoàng bá 12g, Thạch xương bồ, Nhân sâm, Đại hoàng 8g sắc 600ml còn 300ml chia 3 lần.

Bạn dùng Hoàng cầm cho phế nhiệt hay thấp nhiệt đại tràng nhiều hơn? Mình soạn sẵn bài Cát căn cầm liên thang gia giảm liều 8-12g cho phòng khám.

HOÀNG ĐƠM ( Hồng Đơn )

**HOÀNG ĐƠN - Hồng Đơn - Duyên Đơn**

> **CẢNH BÁO ĐỘC TÍNH CAO - KHÔNG DÙNG ĐƯỜNG UỐNG**

> Hoàng Đơn là khoáng vật chứa chì, thuộc **Danh mục dược liệu có độc tính** theo Thông tư 33/2012/TT-BYT của Bộ Y tế. Thành phần chính là chì oxit Pb3O4. Ngộ độc chì do dùng thuốc cam chứa Hoàng Đơn, Mật Đà Tăng cho trẻ em đã được Bệnh viện Bạch Mai cảnh báo rất nhiều. Hiện nay Y học hiện đại **không dùng đường uống**, chỉ lịch sử dùng ngoài với liều rất thấp, ngắn ngày và luôn ghi là có độc.

 1. Tên gọi - Bản chất

* **Tên khác: ** Hồng đơn, Duyên đơn, Duyên hoàng, Đơn phấn, Tùng đơn, Châu đơn, Châu phấn, Đơn đơn. Tên nước ngoài Minium, Red Lead.

* **Bản chất hóa học: ** Chủ yếu là chì oxit Pb3O4, có thể viết 2PbO.PbO2, tỷ lệ PbO2 là 34,9%. Tỷ trọng cao. Ngoài ra còn chì chưa oxy hóa và tạp chất Al3+, Sb3+, Sb4+, Fe3+, Ca2+, Mg2+.

* **Liên quan: ** Mật đà tăng chủ yếu là PbO cũng là khoáng vật chứa chì hay đi cùng trong cổ phương.

* **Tính chất: ** Bột màu vàng cam đỏ, hạt to nhỏ không đều, có tinh thể óng ánh, nặng, không mùi vị.

 2. Tính vị - Quy kinh theo cổ thư

* **Tính vị: ** Vị cay mặn, tính hàn, có độc mạnh

* **Quy kinh: ** Vào Tâm, Can

* **Công năng cổ điển: ** Bạt độc, sát trùng, liễm sang sinh cơ, trụy đàm.

 3. Công dụng lịch sử

Trong cổ phương Hoàng Đơn **chỉ dùng ngoài**, chưa bao giờ là thuốc bổ.

* Dùng ngoài rắc lên vết loét, nha cam tẩu mã lở miệng lợi, cam ám mục ở mắt, chàm lở có mủ, mụn nhọt hoại tử, xuất tiết.

* Các cổ phương có ghi: Ngũ bội tử tán, Đởm phàn tán, Định phấn tán, Tứ vật tán dùng Hồng đơn, Lan hương tán dùng Mật đà tăng để trị cam tích, nha cam. Liều cực thấp, bào chế cẩn thận, dùng ngắn ngày và luôn khuyến cáo có độc.

Ngày nay các bài này không còn được khuyến khích do nguy cơ tích lũy chì.

 4. Vì sao không dùng uống?

Chì tích lũy trong xương, máu, não, thận gây:

* Thiếu máu, đau bụng chì, viêm thận

* Tổn thương não không hồi phục ở trẻ em: chậm phát triển, co giật

* Liệt, vô sinh, sẩy thai

Thuốc cam rởm, thuốc cam gia truyền không phép trộn Hoàng Đơn, Mật Đà Tăng cho trẻ uống trị suy dinh dưỡng, biếng ăn là nguyên nhân chính gây ngộ độc chì âm thầm, khi phát hiện đã muộn.

Vì vậy:

* **Tuyệt đối không tự mua, tự tán Hoàng Đơn uống, không cho trẻ uống thuốc cam không rõ nguồn gốc.**

* **Phụ nữ có thai, cho con bú, trẻ em, người suy thận cấm tiếp xúc.**

* Nếu buộc phải dùng ngoài theo kinh nghiệm cũ, chỉ dùng lượng 0,03-0,1g rắc ngoài, không để thuốc dính vào miệng, rửa tay kỹ, không dùng trên vết thương rộng, không quá 3-5 ngày và phải có giám sát của bác sĩ YHCT.

 5. Thay thế an toàn

Với các chứng trước kia dùng Hoàng Đơn ngoài da nay dùng:

* Lở loét miệng: Thanh đại, Băng phiến, Nhân trung bạch, Hoàng bá, Hoàng liên

* Cam tích suy dinh dưỡng trẻ em: Bình vị tán, Tiêu thực hoàn, Sâm linh bạch truật tán, Hoài sơn, Ý dĩ, Bạch truật gia giảm, kết hợp dinh dưỡng, tẩy giun, không dùng chì.

Nếu bạn đang giữ lọ bột màu đỏ cam ghi Hoàng Đơn, Hồng Đơn ở phòng khám, tốt nhất niêm phong và không phối vào thang uống. Cần tư vấn xử lý an toàn dược liệu độc, mình hướng dẫn quy trình thu hồi theo quy định Bộ Y tế.

Bạn hỏi Hoàng Đơn để tra cứu lịch sử phương hay đang có người chào bán thuốc cam chứa chì?

HOÀNG KỲ

**HOÀNG KỲ - Bắc Kỳ - Miên Kỳ**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Miên hoàng kỳ, Tiễn kỳ, Khẩu kỳ, Bạch kỳ, Hoàng kỳ Mông Cổ

* **Tên khoa học: ** *Astragalus membranaceus* (Fisch.) Bunge, đồng nghĩa *Astragalus mongholicus* Bunge, *Astragalus propinquus* Schischkin, họ Đậu - Fabaceae

* **Bộ phận dùng: ** Rễ phơi hay sấy khô - Radix Astragali. Rễ hình trụ dài đường kính tới 2cm vỏ ngoài vàng nâu, mặt bẻ nhiều sợi trắng vàng tâm vàng đậm hơn, mùi thơm vị ngọt.

**Mô tả: ** Cây thảo sống lâu năm cao 50-80cm phân nhánh, lá kép lông chim lẻ 8-13 đôi lá chét có lông trắng mịn mặt dưới, hoa chùm cánh bướm vàng nhạt nách lá, quả đậu dẹt. Nguồn gốc Nội Mông, Cam Túc, Sơn Tây, Hắc Long Giang Trung Quốc. Dược liệu ở Việt Nam chủ yếu nhập khẩu.

**Bào chế: ** Sinh kỳ - ủ mềm thái miếng mỏng 1-2mm phơi sấy. Chích kỳ - hòa mật ong với nước sôi tẩm sao cứ 10kg hoàng kỳ dùng 2,5-3kg mật để nguội.

 2. Thành phần hóa học

* **Saponins:** Astragaloside I-VIII đặc biệt Astragaloside IV C41H68O14 - hoạt chất chính chống lão hóa bảo vệ telomere

* **Polysaccharides:** Astragalan, glucans, heteropolysaccharid, saccarose, glucose, tinh bột, chất nhầy, gôm

* **Flavonoids:** Calycosin, Formononetin, Quercetin, Kaempferol, Kumatakenin

* Khác: Protid 6,16-9,9%, 16 loại acid amin, Cholin, Betain, Acid folic, Vitamin P, Amylase, Soyasaponin I, Linolenic acid, Palmatic acid, Coriolic acid, beta-Sitosterol, Selen và vi lượng Sc, Cr, Mn, Fe, Co, Zn.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, tính ôn hơi ấm

* **Quy kinh: ** Vào kinh Phế, Tỳ, có sách ghi thêm Đại trường và Tâm.

Công năng nổi tiếng: Bổ khí cố biểu, bổ khí thăng dương, lợi niệu tiêu thũng, thác độc sinh cơ, ích vệ liễm hãn.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Trị khí hư mệt mỏi đoản hơi kém ăn, trung khí hạ hãm sa dạ dày sa tử cung sa trực tràng, tiêu chảy lâu ngày, tiện huyết rong huyết, tự hãn ra mồ hôi do vệ khí hư, phù thũng do tỳ hư không vận thủy, nhọt độc khó vỡ, vết thương lâu liền miệng, nội nhiệt tiêu khát, viêm thận mạn.

**YHHĐ:**

* Tăng miễn dịch: Polysaccharid kích thích đại thực bào, tăng lympho T, tăng hoạt tính bạch cầu ngay cả khi bị steroid ức chế.

* Tim mạch: Tăng co bóp cơ tim, giãn mạch ngoại vi cải thiện tuần hoàn, chống oxy hóa giảm xơ vữa. Liều thấp tăng huyết áp nhẹ, liều trên 30g/ngày hạ áp ổn định.

* Thận: Phân tích 22 thử nghiệm 1323 bệnh nhân CKD cho thấy phối hợp Hoàng kỳ giảm protein niệu tăng hemoglobin albumin, duy trì eGFR trì hoãn chạy thận giai đoạn 4. Hỗn hợp Hoàng kỳ + Đương quy 30g/ngày/3 tháng bảo vệ thận chống thiếu máu cục bộ.

* Lợi tiểu: Cải thiện cân bằng nước natri tăng lượng nước tiểu.

* Giảm đau: Hoàng kỳ quế chi ngũ vật thang liều 14,1-28,2g/kg/ngày giảm đau trung ương và ngoại vi thực nghiệm.

* Khác: Phòng ung thư, tiểu đường, tăng ham muốn và chất lượng tinh trùng, chống lão hóa tế bào.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 12-20g/ngày thường dùng 10-30g. Khảo sát BV YHCT Cần Thơ liều 30g chiếm 51,6%. Trường hợp cần có thể 40-80g theo chỉ định. Trà dùng 5-10g đun sôi 10-20 phút có thể đun lại đến nhạt. Dùng tối đa khoảng 15g/ngày nếu tự uống. Nên uống buổi sáng.

* **Kiêng kỵ:**

  - Tạng thực nhiệt sốt cao nhiễm trùng cấp sưng nóng đỏ đau không dùng

  - Âm hư hỏa vượng gầy da khô bốc hỏa lưỡi đỏ thận trọng

  - Phụ nữ mang thai giai đoạn cuối, cho con bú chưa có đủ dữ liệu an toàn

  - Tăng huyết áp, bệnh tim, khó thở thận trọng

  - Bệnh tự miễn đa xơ cứng, lupus, viêm khớp dạng thấp có thể nặng thêm do kích thích miễn dịch

  - Tương tác: thuốc ức chế miễn dịch Cyclosporine, cortisone giảm hiệu quả, giảm bài tiết Lithium tăng độc, tăng chảy máu khi dùng chung chống đông kháng kết tập, tránh lợi tiểu giữ kali. Quá liều gây đầy bụng chướng hơi mẫn cảm kích động.

 6. Bài thuốc có Hoàng Kỳ

**1. Bổ trung ích khí thang - trị sa tạng khí hư**

Hoàng kỳ 20g, Nhân sâm 12g, Bạch truật 12g, Cam thảo 10g, Đương quy 10g, Trần bì 6g, Thăng ma 4g, Sài hồ 4g sắc ngày 1 thang. Bổ trung ích khí thăng dương cử hãm.

**2. Hoàng kỳ lục nhất thang - bổ khí**

Hoàng kỳ 6 phần sao mật, Cam thảo 1 phần chích tán bột mỗi lần 4-8g hoặc sắc. Điều hòa tỳ vị chữa suy nhược mệt mỏi.

**3. Hoàng kỳ quế chi ngũ vật thang - giảm đau chứng tý, bán thân bất toại**

Hoàng kỳ, Quế chi, Thược dược, Sinh khương, Đại táo. Nghiên cứu BV cho thấy giảm đau và cải thiện tuần hoàn ngoại vi.

**4. Hoàng kỳ bổ huyết thang - bảo vệ thận, thiểu năng tuần hoàn não mạn**

Hoàng kỳ, Đương quy tỷ lệ 5:1. Dùng 30g/ngày kết hợp điều trị chuẩn, hoặc kết hợp từ trường trị thiểu năng tuần hoàn não.

**5. Thập toàn đại bổ - kinh điển**

Thập toàn gồm Tứ quân + Tứ vật + Hoàng kỳ + Nhục quế bổ khí huyết.

**6. Trà dưỡng sinh**

Hoàng kỳ 5-10g + Táo tàu khô, Ngũ vị tử, Kỷ tử, Hồng hoa hãm trà tăng sức đề kháng, có thể hầm gà, nấu cháo.

Bạn hay dùng Hoàng kỳ sống để cố biểu lợi thủy hay Chích kỳ để bổ trung thăng dương nhiều hơn? Nếu chuyên khí hư sa tử cung, Bổ trung ích khí gia Hoàng kỳ 20-30g là cốt.

HOÀNG LIÊN

**HOÀNG LIÊN - Hoàng Liên Chân Gà**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: * Chi liên, Vượng thảo, Vận liên, Xuyên liên, Vị liên, Nha liên, Vân liên, Xích đởm chi

* **Tên khoa học:** *Coptis chinensis* Franch., *Coptis teeta* Wall., *Coptis quinquesecta* Wang., họ Hoàng liên - Ranunculaceae. Dược danh Rhizoma Coptidis.

* **Bộ phận dùng: ** Thân rễ - rễ củ.

Cây thảo nhỏ sống nhiều năm cao 30-40cm, thân thẳng phân nhánh trên, lá mọc so le từ gốc cuống dài 8-18cm có 3-5 lá chét mép răng cưa to. Rễ hình trụ vàng nhạt nâu nhiều rễ con phình thành củ giống chân gà, mặt cắt vàng chất đắng. Hoa trắng tháng 10-2, quả tháng 3-6 chứa 10 hạt nâu đen.

Phân bố hoang vùng núi cao 1500-2000m Sapa, Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn. Nhiều ở Trung Quốc. Có trong Sách Đỏ Việt Nam nguy cơ tuyệt chủng, hiện chủ yếu nhập hoặc trồng thử nghiệm.

Thu hái mùa đông tháng 10-12 đào rễ già rửa phơi khô. Bào chế rửa ủ mềm thái lát mỏng phơi bóng râm dùng sống hoặc sao qua với rượu.

Phân biệt: Vị liên *C. chinensis* thành cụm hình chân gà 3-6cm, Nha liên *C. deltoidea* nhánh đơn hơi vặn cầu nối dài, Vân liên *C. teeta* mảnh bé cong có gờ. Thổ hoàng liên *Thalictrum foliolosum* và Hoàng liên gai *Berberis wallichiana* có berberin tương tự hay dùng thay thế.

 2. Thành phần hóa học

* Alcaloid toàn phần 7% là đặc trưng: Berberin C20H19NO5 - C20H18NO4, Coptisin, Palmatin, Jatrorrhizin, Worenin, Worenine, Magnoflorin, Berberrubine, Columbamin, Magnofoline. Có nơi ghi berberin chiếm 3% trong Thổ hoàng liên, 0,3% palmatin, 0,02% jatrorrhizin.

* Acid hữu cơ: Ferulic acid, Chlorogenic acid, Obakunon, Obakulacton

* Hiện đã phân lập 128 thành phần gồm coumarin, phenylpropanoids, quinon.

* Nghiên cứu mới: dịch chiết nước 300mg/kg và berberin 120mg/kg làm tăng SOD và GSH-Px ức chế TLR4 và NF-kB ở hồi tràng giảm tổn thương ruột do LPS. Một số hợp chất ức chế mạnh AChE và BChE.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị rất đắng, tính hàn mạnh, không độc theo Ngô Phổ Bản Thảo

* **Quy kinh: ** Vào Tâm, Can, Tỳ, Đởm, Phế Vị, Đại trường, Túc Thiếu âm Thận.

Công năng: Thanh nhiệt táo thấp, tả hỏa giải độc, an thần trấn can, trừ thấp nhiệt tỳ vị, khử nhiệt độc sát trùng.

 4. Chủ trị

**YHCT: ** Tâm hỏa thịnh phiền táo, đau mắt đỏ mờ mắt quáng gà mộng mắt, lở miệng nhiệt miệng, kiết lỵ tiêu chảy do nhiệt, đau bụng, giun chui ống mật, thủy đậu, nhọt độc đinh độc, thổ huyết chảy máu cam, hoàng đản, tiểu đục, tâm phiền mất ngủ ngủ mê sảng, lưng đau gối mỏi ra mồ hôi trộm do tâm thận bất giao.

**YHHĐ: ** Kháng khuẩn kháng virus chống nấm chống ho gà, kháng ung thư, hạ huyết áp, lợi mật hạ cholesterol, chống loét tiêu hóa, kích thích vỏ não liều nhỏ. Điều hòa kinh nguyệt, giảm đau nhổ răng theo kinh nghiệm.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 4-12g/ngày dạng sắc, bột hoặc viên. Vì rất đắng nên hay tán bột 12g chia 3 phần hòa nước ấm thêm mật ong cho dễ uống. Dạng sắc quá đắng khó uống.

* **Kiêng kỵ:**

  - Tính hàn mạnh không dùng cho khí hư thiếu máu suy nhược tỳ vị, mất ngủ sau sinh, phiền nhiệt táo khát, huyết hư gây sốt, âm hư chân âm bất túc, hư tiết tả, tiêu chảy mạn tính do tỳ hư dương hư ăn đồ sống lạnh, trẻ em lên đậu.

  - Phụ nữ mang thai cho con bú thận trọng chưa có nghiên cứu an toàn tuyệt đối.

  - Dùng lâu gây táo bón, kích thích tiết mật nhiều gây tắc túi mật.

  - Kỵ thịt lợn, Cúc hoa, Bạch cương tàm, Huyền sâm, Ngưu tất, Nguyên hoa, Bạch tiễn bì.

* **Độc tính - Tác dụng phụ: ** Hoa mắt chóng mặt mệt mỏi tụt huyết áp buồn nôn nhiễm độc gan dị ứng ngứa da nếu quá liều.

 6. Bài thuốc có Hoàng Liên

**1. Hoàng liên giải độc thang - Ngoại Đài Bí Yếu - tả hỏa giải độc kinh điển**

Hoàng liên 8-12g, Hoàng cầm 8-12g, Hoàng bá 8-12g, Chi tử 8-12g sắc chia 2 lần. Hoàng liên là chủ dược tả hỏa tâm và trung tiêu, Hoàng cầm thượng tiêu, Hoàng bá hạ tiêu, Chi tử thông tam tiêu. Trị hỏa nhiệt thịnh tam tiêu, uất nhiệt vàng da gia Nhân trần Đại hoàng, ung nhọt giã đắp, huyết nhiệt thổ huyết chảy máu cam gia Sinh địa Đơn bì Mao căn. Đắng hàn dễ tổn tân dịch cần gia tư âm.

**2. Cát căn hoàng cầm hoàng liên thang - giải cơ thanh nhiệt chỉ tả**

Cát căn 12-20g, Hoàng cầm 12g, Hoàng liên 4-8g, Cam thảo 4g sắc ngày 1 thang. Trị nhiễm khuẩn đường ruột viêm tràng cấp mình nóng phiền khát lỵ.

**3. Tả kim hoàn - tả can hỏa trị ợ chua sườn đau**

Hoàng liên 6 phần, Ngô thù du 1 phần tán bột làm hoàn 4g mỗi lần 1 viên ngày 2 lần với nước nóng.

**4. Giao thái hoàn - an thần giao thông tâm thận**

Hoàng liên 20g, Nhục quế tâm 2g cạo vỏ tán bột trộn mật hoàn hạt đậu xanh uống với nước muối nhạt khi đói. Hoàng liên thanh tâm tả thượng cang, Nhục quế dẫn hỏa quy nguyên. Chữa tâm thận bất giao mất ngủ mê mồ hôi trộm lưng đau gối mỏi. Thận âm hư dùng Hoàng liên nhiều hơn, thận dương hư dùng Nhục quế nhiều hơn, hay phối thêm bổ thận âm dương.

**5. Hương liên hoàn - kiết lỵ viêm ruột**

Hoàng liên 80g, Mộc hương 20g tán bột vo viên mỗi lần 2-8g ngày 3 lần với nước sôi nguội.

**6. Trị kiết lỵ tiêu chảy**

Hoàng liên 12g tán bột trộn mật ong viên 2g mỗi lần 1 viên ngày 2 lần hoặc phối Mộc hương Hoàng bá Bạch đầu ông sắc.

**7. Hoàng liên an thần hoàn - lo âu hồi hộp nóng trên**

Hoàng liên 20g, Xích đan 16g, Cam thảo 10g tán bột trộn rượu trắng làm hoàn hạt đậu xanh ngày 10 viên.

Bạn đang dùng Hoàng Liên nhiều cho thấp nhiệt đại tràng hay cho tâm hỏa mất ngủ? Mình soạn sẵn thang Cát căn cầm liên hoặc Giao thái hoàn liều chuẩn cho phòng khám.

HOÀNG ĐẰNG

HOÀNG ĐẰNG - Nam Hoàng Liên - Dây Vàng Giang**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Vàng đắng, Dây vàng, Nam hoàng liên, Hoàng liên đằng, Thích hoàng liên, Dây đằng giang

* **Tên khoa học: ** *Fibraurea tinctoria* Lour., *Fibraurea recisa* Pierre, *Coscinium usitatum* Pierre - hay dùng, họ Tiết dê - Menispermaceae. Vàng đằng là *Coscinium usitatum* cũng gọi hoàng đằng lá trắng.

* **Bộ phận dùng: ** Thân già và rễ - thân cứng hình trụ đường kính 5-10cm màu vàng, lá mọc so le cứng nhẵn bầu dục dài 9-20cm có 3 gân chính.

Phân bố Malaysia và Đông Dương. Ở Việt Nam nhiều ở Nghệ An, Tây Nguyên, trung du miền núi phía Bắc, đất ẩm ướt.

Thu hái mùa thu tháng 8-9, cạo sạch lớp bần, chặt đoạn ngắn 15-20cm phơi sấy khô.

Bào chế: Hoàng đằng phiến rửa ủ mềm thái phiến, Hoàng đằng sao vàng.

 2. Thành phần hóa học

* Alcaloid isoquinolein chính: Palmatin 1-3,5% chất chính, Berberin, Jatrorrhizin, Columbamin, Pseudo-columbamin, Fibrauin, Dehydrocolumbin, Fibraurin, Fibralacton, Fibranin, Fibramin

* Diterpen glycosid: Theo Irokawa 1986 phát hiện tenophylloloside 3, fibleucinoside 4, fibleucinoside 5 - fibraurinoside 5, fibleucine 1 và 2.

Nguyên liệu chính để chiết Palmatin hydrochloride trong công nghiệp dược.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, tính hàn lạnh

* **Quy kinh: ** Vào các kinh Can, Phế, Tỳ, có sách ghi Tâm, Can, Đởm, Vị.

Công năng: Thanh nhiệt tiêu viêm, sát trùng, lợi thấp giải độc.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Chữa đau mắt đỏ, viêm ruột tiêu chảy sốt rét kiết lỵ, viêm tai chảy mủ, viêm bàng quang, lở ngứa ngoài da mụn nhọt, nóng trong người, bệnh gan, dùng làm thuốc bổ.

**YHHĐ:**

* Berberin và Palmatin ức chế vi khuẩn đường ruột, lỵ, chống nấm nhất là nấm âm đạo, trị tiêu chảy viêm kết mạc do nhiễm khuẩn.

* Palmatin chống rối loạn nhịp tim, hạ huyết áp cao.

* Tăng đàn hồi mạch máu ngăn xơ vữa động mạch, giảm triglycerid gan, giảm cholesterol xấu, tăng co bóp giãn nở tim, duy trì thần kinh giao cảm tim, chống sốc phản vệ, ức chế phản ứng viêm.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 6-12g/ngày sắc uống, nấu nước rửa ngoài. Dạng bột viên: rễ tán bột mỗi ngày 10g với nước ấm. Cao hoàng đằng phối cao cỏ sữa lá to làm viên 0,3g tương đương 1g hoàng đằng khô + 0,5g cỏ sữa.

* **Kiêng kỵ:**

  - Tuyệt đối không dùng cho người bệnh do hàn, huyết hàn, tỳ vị hư hàn lạnh bụng tiêu lỏng do lạnh, dùng liều cao kéo dài gây đầy bụng khó tiêu.

  - Phụ nữ mang thai thận trọng một số alkaloid liều cao kích thích nhẹ cơ tử cung.

  - Dùng làm thuốc nhỏ mắt tại nhà không đảm bảo vô khuẩn dễ bội nhiễm, nên dùng chế phẩm tiệt trùng nghiêm ngặt. Hiện có dạng nước nhỏ mắt chiết xuất tinh khiết và thuốc hỗ trợ tiêu hóa, thuốc đường mật chứa Palmatin.

  - Không tự ý dùng, cần kê đơn thầy thuốc.

 6. Bài thuốc có Hoàng Đằng

**1. Viêm ruột kiết lỵ**

Hoàng đằng 14g, Lá mơ 20g, Cỏ sữa lá lớn 20g sắc với 1 thăng nước 20 phút ngày 1 thang. Hoặc rễ hoàng đằng phơi khô tán bột mỗi lần 6g + cao mức hoa trắng 1g ngày 2 lần.

**2. Tiêu chảy sốt rét kiết lỵ đơn giản**

Hoàng đằng 10-15g sắc 600ml còn 200ml chia 2 lần uống ngày 1 thang.

**3. Đau mắt đỏ có màng**

Hoàng đằng 4g, Phèn chua 2g tán mịn chưng cách thủy gạn nước trong nhỏ mắt ngày 2 lần. Hoặc bài: Hoàng đằng 8g, Mật mông 9g, Cúc hoa, Kinh giới, Long đởm thảo, Phòng phong, Bạch chỉ 4g, Cam thảo 2g sắc ngày 1 thang 3-5 ngày.

**4. Viêm tai có mủ**

Hoàng đằng 20g, Phù phỉ 10g tán bột mịn trộn đều thổi vào tai sau khi làm sạch mủ 2-3 lần/ngày.

**5. Viêm đường tiết niệu, viêm âm đạo, tiểu ra máu, viêm phế quản, viêm gan virus, viêm tai trong**

Hoàng đằng 10g, Mộc thông 10g, Huyết dụ 10g sắc 1 lít còn 300ml chia 3 lần uống ngày 1 thang.

**6. Vàng da do bệnh gan**

Hoàng đằng 25g, Cây xạ vàng 25g sắc uống hằng ngày ngày 1 thang.

**7. Viêm lở chảy nước kẽ chân**

Hoàng đằng 15g, Kha tử 10g giã nhỏ sắc đặc ngâm chân 1-2 lần/ngày.

**8. Mụn nhọt nóng trong trẻ em**

Thân rễ hoàng đằng nấu nước tắm 1-2 lần/ngày đến hết. Hoặc rễ mài với nước bôi ngoài trị mụn nhọt bỏng.

Bạn dùng Hoàng Đằng nhiều cho tiêu hóa hay cho mắt tai? Nếu chuyên kiết lỵ, phối Lá mơ lông + Cỏ sữa là bài cổ điển hiệu quả, mình ghi sẵn liều 10-14g cho phòng khám.      

HOÀNG TINH

                            

**HOÀNG TINH - Củ Cơm Nếp - Cứu Hoang Thảo**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Hoàng tinh lá mọc vòng, Hoàng tinh hoa đỏ, Cây cơm nếp, Mễ phủ, Woòng sính, Cứu hoang thảo - cây chống đói

* **Tên khoa học: ** *Polygonatum kingianum* Coll. et Hemsl., *Polygonatum cyrtonema* Hua, *Polygonatum sibiricum* Red., *Polygonatum multiflorum* L., họ Hoàng tinh - Convallariaceae / Liliaceae / Alliaceae. Dược danh Rhizoma Polygonati.

* **Bộ phận dùng: ** Thân rễ.

Người xưa cho rằng vị thuốc màu vàng do tinh khí của đất sinh ra nên gọi Hoàng Tinh.

**Mô tả: ** Cỏ sống lâu năm thân rễ mọc ngang có khi phân nhánh mập thành củ vàng trắng hơi dẹt dài 30-35cm rộng 6-7cm dày 2-3cm có sẹo lõm vết thân đường kính tới 2cm. Thân đứng nhẵn cao 50-80cm, lá không cuống mọc vòng 4-5 lá một hình mác dài 7-12cm rộng 5-12mm đầu nhọn quăn, hoa kẽ lá rũ xuống mỗi cuống 2 hoa hình ống tím đỏ dài 8-15mm tháng 3-4 ở Sapa, quả mọng cầu tím đen 7-10mm.

Mọc hoang rừng ẩm nhiều mùn núi đá xanh miền Bắc quanh Sapa. Thu hái thu hoặc xuân tốt nhất thu vì ít nước, có nơi hái tháng 4-10. Sau 5 năm mới thu hoạch.

**Lưu ý phân biệt: ** Hoàng tinh miền Bắc hay gọi củ dong miền Nam gọi bình tinh - *Maranta arundinacea* L. họ Dong Marantaceae thân cao 2m thân rễ hình thoi trắng 16% tinh bột chỉ luộc ăn làm bánh không dùng làm thuốc. Còn Ngọc trúc dễ nhầm.

 2. Bào chế

* **Hoàng tinh sống: ** Rửa ủ mềm thái phiến dày phơi sấy.

* **Tửu Hoàng tinh: ** Sạch trộn rượu cho vào thùng đậy nắp đun cách thủy hút hết rượu thái lát phơi, 100kg dùng 20 lít rượu.

* **Thục Hoàng tinh: ** Đào củ cắt rễ con rửa thêm nước đun cạn phơi lại cho nước đun cạn lặp lại đến khi củ mềm trong ngoài màu đen là được. Nếu không đun ăn rất ngứa, vì vậy phải cửu chưng cửu sái. Thục Hoàng Tinh hay bị nhầm bán thay Thục địa.

 3. Thành phần hóa học

* Đỗ Tất Lợi xưa ghi chưa rõ hoạt chất, chỉ biết chất nhầy, tinh bột, đường, dịch chiết ether phản ứng dương với thuốc thử alcaloid.

* Nghiên cứu 2003 phân lập 13 hợp chất: liquiritigenin, isoliquiritigenin, 4',7-dihydroxy-3'-methoxyisoflavone, pterocarpan, 5-hydroxymethyl-2-furancarboxaldehyde, salicylic acid, n-butyl fructopyranoside/furanoside...

* 2009: 2 saponin spirostanol mới kingianoside H I, ginsenoside-Rc, polygonatoside C, ophiopogonin C'.

* Hiện nay ghi: Fructose, galacturonic acid, glucose, mannose, manose, polysaccharid, saponin spirostanol, alcaloid, acid amin, anthraquinone.

 4. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, tính bình, mùi thơm nhẹ hơi ngứa lưỡi. Hoàng tinh chế giảm vị tê tránh kích thích họng.

* **Quy kinh: ** Vào 3 kinh Tỳ, Phế và Vị, Thông tư 30 ghi thêm Thận. Có nơi ghi Phế Vị Tỳ.

Công năng: Bổ tỳ ích khí, nhuận phế sinh tân, ích thận dưỡng ẩm, bổ khí bổ huyết bổ âm, mạnh gân cốt, đầy tinh tủy.

Theo sách cổ: "Hoàng tinh nhuận phổi sinh tân dịch, đầy tinh tủy, trị lao thương, làm thuốc bổ ngũ lao mạnh gân cốt ích tỳ vị". Trương Sơn Lôi nói công dụng như Thục địa chuyên bổ huyết bổ âm nuôi tỳ vị.

 5. Tác dụng - Chủ trị

* Tỳ vị hư nhược cơ thể mệt mỏi sức yếu ăn kém miệng khô, phế hư ho khan ho do nóng nhiệt mất nước, tinh huyết bất túc, nội nhiệt tiêu khát.

* Dược lý:

  - Chống đái tháo đường: Saponin giảm tăng đường huyết và lipid, tăng biểu hiện GLUT4 giảm G6P trong đường insulin, tăng AMPK và glucokinase gan, tăng GLUT4 cơ xương và PPAR-gamma mô mỡ thúc đẩy tạo glycogen và sử dụng glucose ngoại vi.

  - Điều hòa lipid: Ức chế tăng cholesterol toàn phần và triglycerid gan huyết thanh do ăn nhiều béo, điều chỉnh 19-24-38 biomarker huyết thanh nước tiểu gan liên quan phenylalanine tyrosine tryptophan tinh bột sucrose glycerophospholipid acid arachidonic.

  - Thí nghiệm 1927-28 Mãn Bình Kỳ: thỏ uống Hoàng tinh đường huyết tăng rồi hạ, ức chế rõ tăng đường huyết do adrenalin, tiêm tĩnh mạch hạ huyết áp tạm tăng hô hấp rồi chậm yếu, liều lớn tê liệt trung khu hô hấp chết.

 6. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 12-20g/ngày dạng sắc hoặc bột, dạng đã chế cửu chưng cửu sái. Dùng riêng hoặc phối hợp.

* **Kiêng kỵ: ** Người tỳ hư thấp thịnh tích trệ bụng đầy ho nhiều đờm thấp yếu dạ ăn không tiêu tiêu phân lỏng tỳ vị hư hàn không dùng. Không dùng củ tươi gây ngứa rát họng kích ứng dạ dày. Khi dùng cho tiêu hóa kém nên phối hành khí như Trần bì Sa nhân tránh chướng bụng.

* **Bảo quản:** Nơi khô mát tránh ẩm mốc vì dẻo dính.

 7. Bài thuốc có Hoàng Tinh

**1. Bổ cho người yếu ho lao lực**

Hoàng tinh 15g, Ý dĩ 10g nước 600ml sắc còn 200ml chia 3 lần uống trong ngày.

**2. Hoàng tinh thang - suy nhược sau bệnh**

Hoàng tinh 24g, Kỷ tử 12g, Sinh địa 20g, Hoàng kỳ 12g, Đảng sâm 12g sắc uống. Hoặc phối Kỷ tử Sinh địa Hoàng kỳ Đảng sâm.

**3. Hạ mỡ máu**

Viên hạ mỡ: Hoàng tinh, Hà thủ ô, Tang ký sinh uống liên tục 2 tháng.

**4. Thịt nạc hầm Hoàng tinh**

Thịt nạc thái miếng hầm với Hoàng tinh gừng rượu gia vị ăn nóng bổ tỳ phổi.

**5. Cháo dưỡng âm**

Hoàng tinh chế 20g nấu cháo với gạo nếp ăn cho phế hư ho khan miệng khô tiêu khát.

Bạn muốn dùng Hoàng Tinh thiên về bổ phế ho khan hay bổ tỳ tiêu khát? Mình soạn sẵn thang 15-20g chế tửu kèm Kỷ tử Sinh địa cho phòng khám.

HOẠT THẠCH

**HOẠT THẠCH - Phiên Thạch - Bột Talc**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Ngạnh hoạt thạch, Nguyên hoạt thạch, Hoạt thạch phấn, Phiên thạch, Dịch thạch, Thủy thạch, Bột talc

* **Tên khoa học: ** Talcum - khoáng vật Talc

* **Công thức: ** Magie silicat hydrat H2Mg3(SiO3)4 hay Mg3Si4O10(OH)2, hay viết 3MgO.4SiO2.H2O. Tỷ lệ MgO 31,7%, SiO2 63,5%, H2O 4,8%, có lẫn FeO, Al2O3. Tỷ trọng 2,5-2,8.

**Tính chất: ** Bột trắng mịn sờ trơn mát óng ánh, màu xám trắng lam nhạt vàng, không tan trong nước, khó bị acid phá hủy.

Phân bố nhiều nước, ở Việt Nam trữ lượng khá dồi dào vùng núi. Khai thác rửa sạch loại đất cát, đập vỡ nghiền bột mịn hoặc thủy phi tỉ lệ 1:1 nghiền ướt thêm nước khuấy lắng bỏ nổi và huyền phù vài lần gạn cặn sấy phơi khô.

Phân biệt: Huyễn hoạt thạch - Nhuyễn hoạt thạch Kaolinum cao lanh thạch Al2O3.2SiO2.2H2O cùng công dụng.

 2. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, tính hàn, không độc

* **Quy kinh: ** Vào 2 kinh Vị và Bàng quang.

Công năng: Thanh nhiệt lợi thấp, lợi niệu thông lâm, trừ thấp.

 3. Tác dụng - Chủ trị

**Tây y: ** Chỉ dùng bôi như phấn rôm làm da trơn mau khô, bao viên thuốc tránh dính, tá dược xà phòng đánh răng phấn bôi mặt.

**Đông y: ** Trị sốt, tả lỵ, sốt khát nước viêm ruột, hoàng đản da vàng, tiểu tiện ra máu, viêm niệu đạo sỏi bàng quang tiểu đau buốt, tiểu tiện không thông tiểu nhỏ giọt rắt nóng buốt do thấp nhiệt ứ hạ tiêu, cảm nắng sốt nóng miệng khát tiểu dắt đỏ, sốt xuất huyết giai đoạn đầu.

 4. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Dùng trong 10-15g/ngày dạng sắc hay bột, viên 1-2g. Dùng ngoài không kể liều rắc xoa.

* **Kiêng kỵ:**

  - Âm hư không thấp nhiệt, tỳ hư hạ hãm, tỳ hư sức yếu hoạt tinh, dương hư, hao tổn tân dịch do nóng sốt không dùng.

  - Phụ nữ có thai không dùng.

  - Không dùng dài ngày làm tăng nguy cơ u hạt âm đạo ổ bụng trực tràng, ảnh hưởng cân bằng nước điện giải.

 5. Bài thuốc có Hoạt Thạch

**1. Lục nhất tán - chữa sốt tiểu đỏ cảm nắng**

Hoạt thạch 6 phần, Cam thảo 1 phần tán nhỏ trộn đều. Ngày uống 2 lần mỗi lần 20g thả bột vào nước khuấy nổi bọt uống hạ sốt nóng giải cảm nắng khó chịu miệng khát tiểu dắt đỏ. Bản gốc ghi ngày 4g nước nóng chiêu.

**2. Bát chính tán - viêm cầu thận bể thận sỏi tiết niệu**

Hoạt thạch, Mộc thông, Cù mạch, Xa tiền tử, Biển súc, Chi tử, Đại hoàng, Chích thảo lượng bằng nhau tán bột mịn mỗi lần 6-12g uống với nước sắc Đăng tâm thảo. Nếu tiểu ra máu thêm Tiểu kế Hạn liên thảo Bạch mao căn, nhiều sỏi thêm Hải kim sa Kim tiền thảo Kê nội kim.

**3. Lợi niệu thông lâm**

Hoạt thạch 24g, Đông quỳ tử 16g, Xa tiền tử 16g, Thông thảo 12g sắc uống trị thấp nhiệt ứ đọng tiểu không thông.

**4. Viêm ruột tiêu lỏng khát nước tiểu khó - Diệp Quyết Tuyền**

Thủy phi hoạt thạch 2g, Hoàng bá 2g, Sinh cam thảo 2g tán bột chia 3 gói ngày 3 lần.

**5. Thiên thủy tán**

Hoạt thạch 20g, Cam thảo 10g, Hoài sơn 40g sắc uống trị tiêu chảy bí tiểu tiểu đỏ do thấp nhiệt mùa hè sốt khát.

**6. Sỏi túi mật**

Hoạt thạch 24g, Diêm tiêu 14g, Cam thảo 4g, Uất kim 8g, Phèn chua 7g trộn đều ngày 2 lần mỗi lần 6g liên tục 2 tuần.

**7. Trừ thấp mụn lở eczema ướt**

Hoạt thạch 12g, Bạch phàn 4g, Hoàng bá 4g nghiền bột rắc ngoài.

Bạn hay dùng Hoạt Thạch trong Lục nhất hay Bát chính nhiều hơn? Mình soạn sẵn thang Hoạt thạch 12g phối Xa tiền Thông thảo liều an toàn cho phòng khám.

HOẮC HƯƠNG

**HOẮC HƯƠNG - Quảng Hoắc Hương - Hợp Hương**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Quảng hoắc hương, Hợp hương, Tô hợp hương, Thổ hoắc hương

* **Tên khoa học: ** *Pogostemon cablin* Benth., *P. commosum, P. hortensis, P. heyneanus, P. plectranthoides*, họ Hoa môi - Lamiaceae. Hoắc hương núi là *Agastache rugosa* - Phú vĩ nhám, Thổ hoắc hương cũng dùng như hoắc hương.

* **Bộ phận dùng: ** Toàn cây trên mặt đất trừ rễ, chủ yếu lá và cành non.

Cây thảo sống lâu năm cao 30-60cm, thân vuông màu nâu tím có lông dày mịn phân nhiều nhánh 40-50cm, lá mọc đối dài 4-9cm rộng 3-7cm cả 2 mặt phủ lông mịn phiến hình trứng mép răng cưa to mùi thơm nồng đặc trưng ở lá, hoa cụm ngọn hoặc nách lá tím nhạt hồng tháng 5-6.

Ở ta nhiều ở Hưng Yên, Ninh Bình, trồng vườn thuốc. Thu hái mùa hè khi cây tươi tốt nhất cắt toàn cây trên mặt đất, dùng tươi hoặc phơi sấy khô. Dễ nấm mốc phải bảo quản lọ kín.

 2. Thành phần hóa học

* Tinh dầu 0,5-1,2% trong lá khô: Thành phần chính Alcohol patchoulic patchouli C15H26O còn gọi long não patchouli 32-38% ở Hà Nội, Patchoulen 50%, cồn patchouli 45%.

* Khác: Andehyt cinnamic, andehyt benzoic, Eugenol, Cadinen C15H24, C16H24, Sesquiterpen, Azulen, Epiguaipyridin, Benzaldehyd, Flavonoid retusin, pachypodol, dimethoxyflavon, trimethoxyflavanon.

* Tinh dầu cất từ lá tươi cũng được nhưng hàm lượng thấp hơn.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt đắng hơi cay, mùi thơm, tính ôn hơi ôn.

* **Quy kinh: ** Vào 3 kinh Phế, Tỳ, Vị.

Công năng: Phương hương hóa thấp, giải biểu tiêu thử, sơ phong tán tà, hành khí hòa trung, khai vị tỉnh tỳ, thăng thanh chỉ ẩu giáng trọc, trị tiên chàm, tiêu thực.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Chủ trị cảm thử thấp hàn nhiệt đau đầu ngực đầu, nội thương sinh lạnh ngoại cảm phong hàn mùa nóng nực nhức đầu sốt rét tức ngực đầy hơi đại tiện lỏng, tỳ vị bệnh nôn nghịch muốn nôn, hàn thấp chướng bụng biếng ăn nôn mửa, viêm dạ dày ruột cấp thuộc hàn thấp, kiết lỵ, miệng hôi, thanh thử chống say nắng.

**YHHĐ: ** Kháng khuẩn ức chế tụ cầu, liên cầu, trực khuẩn mủ xanh, trực khuẩn lỵ, nấm Leptospirosis, làm tăng dịch tiết dạ dày hỗ trợ tiêu hóa, làm co túi mật. Tinh dầu hỗ trợ tinh thần, hô hấp, tiêu hóa.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 6-12g khô hoặc 12-20g tươi sắc uống, hãm hoặc bột. Vì nhiều tinh dầu dễ bay hơi cho vào sau cùng sắc thêm 5-10 phút. Chia nhỏ liều tránh kích thích ruột.

* **Kiêng kỵ:**

  - Thuốc có tính khô háo làm tổn hại phần âm hao khí, người âm hư không thấp và người yếu dạ sinh nôn không dùng.

  - Phụ nữ có thai cho con bú, trẻ em, người dị ứng mẫn cảm tinh dầu chống chỉ định theo Vinmec.

  - Không dùng 2 tuần trước phẫu thuật, có thể ảnh hưởng đo huyết áp không nên dùng trước khi đo.

  - Dược liệu ẩm mốc mùi lạ tiêu hủy.

  - Bảo quản kín khô thoáng.

 6. Bài thuốc có Hoắc Hương

**1. Hoắc hương chính khí tán - phương hương hóa thấp sơ tán biểu tà kinh điển**

Hoắc hương 12g, Đại phúc bì 12g, Phục linh 12g, Bán hạ chế gừng 12g, Đại táo 12g, Trần bì 6g, Tô diệp 8g, Bạch chỉ 8g, Hậu phác 8g, Gừng tươi 8g, Cát cánh 8g, Cam thảo 4g sắc ngày 1 thang. Trị nội thương sinh lạnh ngoại cảm phong hàn mùa nóng, nhức đầu sốt rét tức ngực đầy hơi đại tiện lỏng. Nguyên dạng bột mỗi lần 8-12g ngày 2-3 lần với nước chín, có nơi dùng Thương truật thay Bạch truật.

**2. Giải cảm nắng mùa hè**

Hoắc hương 12g, Bội lan - mần tưới 12g sắc uống. Váng đầu tức ngực buồn nôn chán ăn.

**3. Ấm dạ dày chống nôn**

- Hàn thấp chướng bụng biếng ăn nôn: Lá hoắc hương, Trần bì, Bán hạ chế 12g, Đinh hương 2g sắc.

- Viêm dạ dày ruột cấp hàn thấp: Hoắc hương, Bán hạ chế 12g, Thương truật Trần bì 8g sắc.

- Bụng đầy trướng nôn không muốn ăn: Hoắc hương, Đảng sâm, Thương truật, Hậu phác, Xích phục linh 12g, Bán hạ chế Trần bì 6g, Gừng 3 lát, Cam thảo 4g sắc nóng.

**4. Hành khí giảm đau chướng hơi**

Hoắc hương, Hậu phác, Chỉ thực, Thanh mộc hương 12g, Sa nhân 6g, Trần bì 4g sắc.

**5. Chữa lỵ**

Hoắc hương, Hương phụ, Trần bì, Hạt cau, Lá sắn thuyền, Hạt vải, Lá sung, Vỏ chân chim, Mộc hương nam, Seo gà, Vỏ duối, Thanh ngâm lượng bằng nhau sao khô tán bột làm hoàn bao bột chàm uống với nước gừng.

**6. Viêm mũi mạn viêm xoang**

Hoắc hương 250g nghiền bột mịn mật lợn vừa đủ viên, mỗi lần 4g ngày 2 lần nước ấm liên tục 2-4 tuần.

**7. Thanh thử chống say nắng**

Mùa hè nấu nước lá hoắc hương uống thay chè. Trị nôn tùy chứng: thấp nhiệt gia Hoàng liên Trúc nhự, tỳ hư gia Đảng sâm Cam thảo, nôn thai nghén gia Sa nhân.

Bạn hay dùng Hoắc Hương trong Chính khí tán cho cảm thử hay cho tỳ vị nôn nghịch? Mình soạn sẵn thang 12g chuẩn thơm cho phòng khám.

HÒE HOA

**HÒE HOA - Hòe Mễ - Hòe Hoa Mễ**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Hòe, Hòe mễ, Hòe hoa mễ, Hòe nhụy, Hòe giao, Hòa thực

* **Tên khoa học: ** *Sophora japonica* L. đồng nghĩa *Styphnolobium japonicum* (L.) Schott, họ Đậu - Fabaceae

* **Bộ phận dùng: ** Nụ hoa chưa nở phơi sấy khô là chính, quả là Hòe giác. Nụ có hàm lượng hoạt chất cao nhất.

Cây gỗ lớn cao 5-15m vỏ sùi cành nhỏ xanh lục có lỗ bì trắng, lá kép lông chim lẻ 7-17 lá chét hình trứng nhọn, hoa mọc chùm đầu cành trắng vàng nụ hình trứng cuống ngắn, quả đậu không mở thắt giữa các hạt như chuỗi hạt đen xám khi chín.

Trồng khắp nơi làm bóng mát và thuốc, nổi tiếng nhất Thái Bình Nam Định hàm lượng Rutin cao nhất đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Mùa hoa tháng 7-9 âm lịch, sau 3-4 năm mới thu hoạch, chỉ nụ non mới làm thuốc. Thu hái sáng sớm tháng 5-8 khi nụ sắp nở phơi sấy khô.

 2. Thành phần hóa học

* **Flavonoid glycosid: ** Rutin rutozid vitamin P là chủ chốt 6-30% trong nụ, hoa nở 8%, nụ khô 28%, lá 6,6% flavonoid toàn phần trong đó 4,7% Rutin, vỏ quả 10,5% flavonoid trong đó 4,3% Rutin. Thủy phân Rutin cho Quercetin - quercetol - glucoza - ramnoza. Quercetin chống oxy hóa mạnh.

* Khác: Betulin triterpenoid nhóm lupan, Sophoradiol olean, Isorhamnetin, Azukisaponin Soyasaponin Kaikasaponin, Irrisolidon Biochanin A glucosid flemichaparin B maackianin, Sophoricosid sophorabiosid, Alkaloid matrin oxymatrin sophocarpin sophoramin sophoridin, Saponin polysaccharid.

* Rutin có tính acid yếu tạo muối phenolat trong kiềm, dễ bị oxy hóa, nhóm OH ortho dễ oxy hóa hơn meta.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, tính bình hơi hàn mát, không độc. Sách ghi: Nhật Hoa Tử Bản Thảo tính bình đắng không độc, Bản Thảo Cương Mục Trung Dược Đại Từ Điển tính mát đắng, Cảnh Nhạc Toàn Thư tính hàn đắng.

* **Quy kinh: ** Vào Can và Đại tràng.

Công năng: Thanh nhiệt giải độc, lương huyết chỉ huyết, thanh can hỏa, sát cam trùng, tăng bền thành mạch.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Trị chảy máu: đại tiện ra máu tươi, trĩ nội ngoại xuất huyết, tiểu tiện ra máu, băng huyết rong kinh, chảy máu mũi, nôn ra máu. Cao huyết áp nhức đầu chóng mặt, đau mắt đỏ, mất ngủ, viêm loét.

**YHHĐ:**

* Rutin làm giảm tính thấm mao mạch tăng sức bền thành mạch phục hồi đàn hồi mạch tổn thương chống oxy hóa, giảm tiêu hao oxy cơ tim tăng đề kháng, hạ huyết áp, chống xơ vữa giảm LDL oxy hóa, phòng ngừa vỡ mạch não tai biến, chống viêm loét, kháng khuẩn chống co thắt cơ trơn ruột phế quản gây hưng phấn nhẹ lợi niệu chống phóng xạ bình suyễn.

* Oxymatrine, troxerutin hỗ trợ tuần hoàn.

* Làm chất nhuộm vàng tự nhiên.

 5. Liều dùng - Bào chế - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 8-20g/ngày thường 5-20g dạng hãm như trà hoặc sắc, bột viên 0,5-3g, trà 8-10g. Hiện có viên Rutin tổng hợp.

* **Bào chế:**

  - Dùng sống hoặc sao hơi vàng hãm nước sôi uống giữ Rutin.

  - Hòe Hoa Thán: sao cháy tồn tính 7/10 phun nước phơi khô - để cầm máu tốt nhất.

  - Sao vàng: trị huyết áp giữ hàm lượng Rutin.

  - Quả hòe sao đen 100g.

* **Kiêng kỵ:**

  - Tỳ vị hư hàn hay đau bụng lạnh thích chườm nóng ăn kém chậm tiêu đại tiện lỏng nát không dùng do tính hàn mạnh, nếu cần phối ấm nóng.

  - Huyết áp thấp dùng dễ choáng váng chóng mặt tiêu chảy khi quá liều.

  - Phụ nữ có thai thận trọng liều cao, quả hòe có thể gây sẩy thai.

  - Người không thực nhiệt không dùng, tương tác thuốc chống đông máu.

  - Dễ ẩm mốc giảm Rutin bảo quản hũ kín khô ráo.

 6. Bài thuốc có Hòe Hoa

**1. Hạ huyết áp phòng tai biến**

- Hòe hoa sao vàng 15g + Thảo quyết minh sao cháy 15g hãm trà uống hàng ngày.

- Bài cao hơn: Hòe hoa Tang ký sinh 25g, Hạ khô thảo Cúc hoa Thảo quyết minh 20g, Xuyên khung Địa long 15g sắc. Mất ngủ thêm Toan táo nhân sao 15g Dạ giao đằng 25g, đau ngực thêm Đan sâm 20g Qua lâu nhân 25g, đau thắt ngực thêm Huyền hồ sách 12g Phật thủ 20g Tam thất bột 7,5g, di chứng tai biến thêm Ngưu bàng tử 25g Câu đằng 30g, xơ vữa thêm Trạch tả 20g.

- Bài khác: Hòe hoa Sung úy tử 15g Cát căn 30g sắc.

**2. Hòe hoa tán - đại tiện ra máu trĩ xuất huyết**

Hòe hoa sao cháy 12g, Trắc bá diệp sao cháy 12g, Kinh giới tuệ sao cháy 8g sắc ngày 1 thang. Hoặc Hòe hoa Trắc bá diệp Kinh giới tuệ Chỉ xác lượng bằng nhau sấy khô tán bột mỗi lần 6g với nước cơm. Hoặc Hòe hoa sống và sao mỗi thứ 15g Chi tử 30g tán bột mỗi lần 6g.

**3. Trĩ nội viêm ruột**

Quả hòe sao đen 100g, Kim ngân hoa 100g, Cam thảo 10g, Nghệ vàng 10g tán bột mịn ngày 3 lần mỗi lần 8-10g. Quả hòe + Khổ sâm lượng bằng nhau nghiền bột hòa nước bôi ngoài búi trĩ.

**4. Tiểu tiện ra máu**

Hòe hoa sao + Uất kim 30g tán bột mỗi lần 6g.

**5. Băng huyết rong kinh khí hư**

Hòe hoa lâu năm 30g + Bách thảo sương 15g tán bột mỗi lần 9-12g với rượu ấm trị băng huyết rong kinh. Hòe hoa sao + Mẫu lệ nung bằng nhau tán bột mỗi lần 9g với rượu ấm trị bạch đới.

**6. Chảy máu mũi**

Hòe hoa và Ô tặc cốt bằng nhau nửa sống nửa sao tán bột thổi vào lỗ mũi.

**7. Viêm loét mùa hạ**

Hòe hoa 60g sắc đặc dùng bông thấm bôi nhiều lần/ngày. Hoặc Hòe hoa Kim ngân hoa 15g sắc với 2 bát rượu uống ra mồ hôi.

Bạn hay dùng Hòe hoa sao vàng để hạ áp hay sao cháy thán để cầm máu trĩ nhiều hơn? Nếu chuyên trĩ, Hòe hoa thán 12g phối Trắc bá Kinh giới là bài cổ điển rất hay.

HỒ ĐÀO

**HỒ ĐÀO - Óc Chó - Hồ Đào Nhân - Phân Tâm Mộc**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Óc chó, Hạch đào, Hồ đào nhục, Lạc tây, Thanh long y là vỏ ngoài phơi khô.

* **Tên khoa học: * *Juglans regia* L., họ Hồ đào - Juglandaceae

* **Bộ phận dùng: ** Nhân hạt phơi khô là Hồ đào nhân, vách ngăn trong quả là Phân tâm mộc, vỏ ngoài mẫm là Thanh long y - brou de noix, lá.

Cây to cao tới 20m sống lâu năm 15 năm mới cho hiệu suất cao nhất. Lá kép lông chim 7-9 lá chét mép nguyên vò mùi hăng đặc biệt, hoa đơn tính cùng gốc hoa đực đuôi sóc rủ xuống nhị 30-40 hoa cái đơn độc bao hoa 4-6 vẩy bầu hạ 1 ngăn có 4 vách giả. Quả hạch vỏ mẫm đường kính 3-4cm nhân phía trên nguyên phía dưới chia 4 thùy nhiều rãnh nhăn nheo như óc nên gọi óc chó. Hoa mùa hạ quả chín tháng 9-10.

Cây mới di thực vào ta trồng ít ở Lào Cai Hà Giang Tuyên Quang Cao Bằng Lạng Sơn 1-2 nghìn cây, mọc hoang từ đông nam châu Âu tới Nhật Bản trồng nhiều ở ôn đới châu Âu Trung Quốc miền Bắc.

Thu hái: Lá hái suốt hạ tốt nhất tháng 6-7 chọn lá xanh tốt chỉ hái lá chét phơi mỏng không dùng lá rụng lá thu. Hay dùng lá tươi giã ép nước. Lá khô màu lục mùi thơm vị đắng chát. Nhân quả hái tháng 9-10 bóc vỏ ngoài phơi khô là thanh long y, hạch cả vỏ cứng phơi khô là hồ đào, đập lấy nhân phơi là hồ đào nhân.

 2. Thành phần hóa học

* **Nhân: ** 40-50% chất béo phải phơi khô để 3-4 tháng mới ép dầu cho trong. Thành phần dầu: 7% acid béo đặc myristic lauric, 80% acid lỏng gồm 78-83% linoleic, 14-15% oleic, 4% linolenic và isolinolenic, 7-13% linolenic oleic. Tỷ trọng dầu 0,924-0,925 ở 15-18°C đặc lại. Ngoài béo còn 15,5% protein, 10,4% hydrat carbon, 1,5% tro Mg Mn Ca phosphat Fe vitamin A B2 C E.

* **Vỏ ngoài Thanh long y:** Acid citric malic, juglin hydrojuglon, acid ellagic emulsin peroxydase tro.

* **Lá: ** Ít tinh dầu, 5% đường inozitol, tanin pyrogalic acid galic ellagic, juglon hydroxy-5 naphtoquinon-1,4 và hydrojuglon α dạng triphenolic và β dạng dixetonic monophenolic, juglandin đắng, nhựa pectin. Juglon gần như không tan nước, α-hydroxyjuglon tan cồn ngoài trời oxy hóa thành juglon, β không oxy hóa. Juglon thăng hoa tinh thể vàng tươi 300µ cho tinh thể kim đỏ nâu với đồng acetat, tan kiềm cho dung dịch tím. Nước brom cho tinh thể cùng cỡ.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, tính ôn, không độc

* **Quy kinh: ** Vào 2 kinh Phế Thận, có sách ghi Can Thận, Tâm Can.

Công năng: Bổ gan thận bền lưng gối, cố thận sáp tinh liễm phế, bổ khí nuôi huyết nhuận táo hóa đờm ôn phế nhuận tràng lợi tam tiêu ích mệnh môn, ăn vào béo người nhuận da đen tóc lợi tiểu chữa 5 chứng trĩ.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Phế thận hư suy đau yếu xương khớp eo lưng, ho suyễn hư hàn, rối loạn cương dương liệt dương di tinh tiểu nhiều lần đại tiện táo bí tiểu, ho hen suyễn, thận hư ỉa chảy tràng nhạc lao ghẻ lở tiết tinh lậu đái đường.

Theo Lý Thời Trân: bổ khí nuôi huyết nhuận táo hóa đờm ôn phế nhuận tràng lợi tam tiêu ích mệnh môn chữa hư hàn ho suyễn. Liều nhân 10-20g sắc viên.

**YHHĐ: ** Tanin juglon sát trùng, phenol juglon hóa sừng tổ chức chữa bệnh ngoài da. Lá làm se da sát trùng bổ lọc máu pha trà 20g/lít uống trong hay sắc 50% súc miệng thụt âm đạo chữa khí hư. Có tác giả Reynaud 1932 nói pha lá hạ glucose huyết. Bò ăn lá mất sữa. Juglon 0,5g/100ml cloroform trộn vaselin chữa chốc lở vảy nến eczema ngứa. Dầu ăn, khô dầu cho trâu bò lợn ăn nhưng để lâu khét thịt có mùi chỉ bón ruộng.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Nhân 10-20g/ngày sắc hoặc viên. Phân tâm mộc dùng riêng bổ thận an thần. Lá 20g/lít pha như trà, sắc 50% súc thụt.

* **Kiêng kỵ:**

  - Hoàng Cung Tú đời Thanh: ăn nhiều nhân có thể rụng lông mi lông mày.

  - Người phế có nhiệt đờm và hỏa ở mệnh môn không nên dùng, phàm không phải chứng hư hàn cấm dùng.

  - Người âm hư hỏa vượng, đờm nhiệt, tiêu chảy do nhiệt kiêng.

 6. Bài thuốc có Hồ Đào

**1. Thanh nga hoàn - bổ thận đau lưng mỏi gối - Hòa Hán cục phương**

Hồ đào nhân 30g, Bổ cốt chỉ 100g, Đỗ trọng 100g giã nhỏ viên mỗi ngày 3 lần mỗi lần 5g.

**2. Bổ thận làm đen râu tóc**

Hồ đào 30 quả cả vỏ, Bổ cốt chỉ Đỗ trọng mỗi vị 160g tẩm rượu sao, tỏi to 160g trộn nước gừng sao qua, Thanh diêm 40g nghiền nhào thành cao thêm mật viên như quả táo ta ngày 1 viên lúc đói với nước muối nhạt.

**3. Bổ huyết tủy mạnh gân cốt nhuận cơ thể**

Hồ đào 160g, Bột bổ cốt chỉ 160g, Tỳ giải 160g, Đỗ trọng 160g tán viên cỡ hạt ngô mỗi lần 50 viên lúc đói với nước muối nhạt.

**4. Làm chắc răng đen tóc**

Hồ đào nhân sao qua + Xuyên bối mẫu mỗi vị 160g tán bột ngày 10-15g với nước ấm.

**5. Người già ho thở ngủ không yên**

Hồ đào bỏ vỏ 40g, Hạnh nhân bỏ vỏ đầu nhọn 40g, Sinh khương 40g giã nát mật viên bằng hạt ngô tối trước ngủ ngậm 1-2 viên với nước gừng.

**6. Đái buốt đái sỏi**

Hồ đào nhân 100g + gạo 100g nấu cháo ăn 5-7 ngày.

**7. Cảm phong hàn nóng không mồ hôi đau đầu**

Hồ đào + trà búp + hành + gừng sống mỗi vị 15g giã dập sắc uống đắp chăn ra mồ hôi.

**8. Chốc đầu trẻ con**

Hồ đào cả vỏ thiêu tồn tính để nguội thêm nửa phần kinh phấn trộn đều tán nhỏ hòa dầu thầu dầu bôi chỗ chốc đã rửa bằng nước trầu không hay bạch đồng nữ.

**9. Khí hư**

Lá hồ đào tươi sao vàng sắc nước mỗi lít nước 50g lá tươi thụt âm hộ.

Bạn đang dùng Hồ Đào thiên về bổ thận cố tinh hay ôn phế định suyễn? Nếu cho người già ho suyễn, phối Hạnh nhân Sinh khương là cặp cổ điển rất êm.

HỒ HOÀNG LIÊN

**HỒ HOÀNG LIÊN - Cát Cô Lô Trạch**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác:

** Cát cô lô trạch, Xuyên hoàng liên trong bài cam tích

* **Tên khoa học:

** *Picrorhiza kurroa* Royle ex Benth., họ Hoàng liên gai - Berberidaceae, có tài liệu ghi Scrophulariaceae. Là loài mới di thực vào Việt Nam chưa nhiều còn phải nhập Trung Quốc.

* **Bộ phận dùng: ** Thân rễ - rễ.

Mô tả: Thảo sống lâu năm toàn thân có lông, dưới đất rễ lớn như ngón tay út thân chất gỗ, lá mọc cách mũi nhọn hình viên chùy gốc nhỏ dần mép răng cưa. Hoa mọc lên từ giữa thân rễ rất dài chùm nhiều hoa nhỏ bài trí thành bông.

Thu hái giữa tháng 7-8 phơi khô. Bào chế ngâm nước sạch cho thấm bào lát phơi khô dùng sống hoặc sao.

Dược liệu: Thân rễ khô hình tròn hơi cong dài 4,8-6,5cm, toàn thể mắt tròn dày đặc trên mặt màu vàng tro có lá vẩy mỏng bao quanh màu nâu đậm không chỉnh tề, mút hơi phình thường phân nhánh, lá vẩy dày nhiều lớp mút đỉnh có vết mầm và sẹo rễ, chất nhẹ xốp mặt bẻ ngang nâu đậm không bằng phẳng chính giữa có vòng trắng có khi chia nhiều điểm trắng bao quanh như vòng tròn.

 2. Thành phần hóa học

Tài liệu cổ ít ghi, y học hiện đại ghi chứa iridoid glycosid chủ yếu Kutkosid Picrosid I II - Kutkin, Apocynin, Cucurbitacin glycosid, phenolic. Tính chất rất đắng mạnh.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, tính lạnh hàn

* **Quy kinh: ** Quy vào 4 kinh Tâm, Tỳ, Can, Đởm.

Công năng: Thanh thấp nhiệt, thoái hư nhiệt thanh tâm nhiệt lương can đởm, giải độc sát trùng, trừ cam tích.

Là thuốc hay cho trẻ con cam tích kinh giản, cốt chưng lao nhiệt.

 4. Chủ trị

* Trẻ nhỏ cam tích động kinh tiêu chảy vàng da đỏ mắt, bụng đầy sốt về chiều tóc khô gầy ốm bứt rứt, cam tích do tỳ nhiệt vàng cả người.

* Người lớn: thương hàn lao phục mình nóng đại tiểu tiện đỏ như máu, sốt sau buổi trưa hai gò má hồng ho ra đàm huyết do lao phổi cốt chưng, tiêu hóa kém đau bụng đầy do giun đũa.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày dùng 2,4-3g tùy bệnh, có bài dùng tới 6-15g phối ngũ. Trong sách cổ ghi Hồ hoàng liên 15g Ngũ linh chi 30g tán bột.

* **Kiêng kỵ: ** Tỳ vị hư nhược cấm dùng, khi dùng nên kết hợp thuốc bổ Tỳ kiện Vị như Bạch truật Phục linh Đảng sâm Cam thảo. Thuốc đắng hàn thương tổn vị âm sợ sinh chứng khác.

 6. Bài thuốc có Hồ Hoàng Liên

**1. Thương hàn lao phục mình nóng đại tiểu tiện đỏ như máu - Bản Thảo Đồ Kinh**

Hồ hoàng liên 30g, Sơn chi nhân 60g bỏ vào 30g mật ong sao cháy đen tán bột mật heo viên bằng hạt ngô đồng lớn mỗi lần dùng 2 lát Sinh khương 1 trái Ô mai 3 chén Đồng tiện ngâm nửa ngày bỏ bã uống với Đồng tiện nóng sau ăn mỗi lần 10 viên ngủ lại uống tiếp.

**2. Trẻ cam tích do nhiệt bụng đầy sốt chiều tóc khô gầy - Toàn Ấu Tâm Kính**

Hồ hoàng liên 15g, Ngũ linh chi 30g tán bột trộn mật heo viên bằng hạt đậu xanh lớn uống với nước cơm mỗi lần 10-20 viên. Thay Đại hoàng Hoàng cầm vì sợ thương tổn vị âm.

**3. Cam tích do Tỳ nhiệt - Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết**

Hồ hoàng liên Xuyên hoàng liên mỗi thứ 15g Chu sa 10g tán bột bỏ vào túi mật heo buộc treo lơ lửng trong nồi đất nấu nước tương bốc hơi lâu lấy ra nghiền thêm Lô hội Xạ hương mỗi thứ 0,3g nước cơm làm viên bằng hạt mè mỗi lần 5-7 đến 20 viên với nước cơm.

**4. Trẻ cam tích vàng cả người - Trung Quốc Dược Học Đại Từ Điển**

Hồ hoàng liên Xuyên hoàng liên mỗi thứ 30g tán bột dùng Hoàng qua 1 trái bỏ múi cho thuốc vào trong khép lại bọc Miến quanh nướng chín bỏ Miến tán bột viên bằng hạt đậu xanh uống nước nóng.

**5. Thanh Cốt Tán - sốt sau buổi trưa hai gò má hồng ho ra đàm huyết lao phổi cốt chưng**

Hồ hoàng liên 6g, Ngân sài hồ Thanh hao Miết giáp Địa cốt bì Tri mẫu Tần giao đều 9g Cam thảo 3g sắc uống.

**6. Phì Nhi Hoàn - tiêu hóa kém đau bụng đầy do giun đũa ốm yếu bứt rứt**

Hồ hoàng liên Cam thảo Hoàng liên đều 3g, Đảng sâm Bạch truật Phục linh Sử quân tử Thần khúc Mạch nha đều 9g Sơn tra 6g Lô hội 0,15g Cánh mễ 12g sắc uống.

Cổ phương còn có Hồ Hoàng Liên Tán phối Chu sa Ngưu hoàng Tê giác Xạ hương trị trẻ động kinh do nhiệt.

Bạn hay dùng Hồ Hoàng Liên cho cam tích trẻ em hay cho cốt chưng triều nhiệt người lớn? Nếu cho trẻ, phối Ngũ linh chi mật heo là bài kinh điển.

HỔ PHÁCH

**HỔ PHÁCH - Hổ Phách - Huyết Phách**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Minh phách, Huyết phách loại đỏ, Hắc hổ phách, Quang phách, Hoa phách, Đơn phách, Hồng tùng chi

* **Tên khoa học: ** Amber, Succinum - Nhựa thông hóa thạch, tên dược Fossil Resin. Cho là nhựa loài thông cổ tuyệt chủng *Pityoxylon succiniferum* Krauss / *Pityoxylon auccinifer* / *Pinus succinifera* Goeppert họ Tùng cổ Pinaceae.

* **Bộ phận dùng: ** Khối nhựa hóa thạch.

**Mô tả: ** Cục to nhỏ không đều màu vàng hay vàng đỏ vàng chanh mật ong nâu đỏ sẫm huyết phách, ngoài phủ lớp mỡ mờ, rất cứng rắn giòn độ cứng 2-2,5 Mohs mặt vỡ tròn nhân trong mờ không vị, chà xát vào vải len sinh ra điện hiện tượng Thales tìm ra 600 năm TCN hút giấy vụn, đun nóng tỏa mùi thơm nhựa thông dễ chịu. Không tan trong nước tan một phần cồn ether chloroform. Cục có thể nặng tới 10kg bên trong có khi còn côn trùng lá cây hàng triệu năm càng quý. Khai thác ở mỏ đất sét mỏ than hoặc vớt bờ biển sau sóng lớn, nổi tiếng vùng Biển Baltic Nga Ba Lan Litva, Việt Nam ít ở mỏ than chủ yếu nhập.

Bào chế: Làm sạch rửa đất cát, thủy phi tán trong nước lấy bột mịn như sương mới uống được không hại niêm mạc, có bài chế với sữa người rồi nghiền, hoặc cho nước hòa bột hạt trắc bá vào nồi đất cho hổ phách nấu 2 giờ rồi nghiền. Sao chế trộn với nước sắc dược liệu khác dẫn thuốc. Không cho bột vào đun sôi mất tinh dầu.

 2. Thành phần hóa học

* Ít tinh dầu chủ yếu là nhựa: α β và γ nhựa, γ còn gọi sucxin succin không tan cồn chiếm 70% trọng lượng gồm sucxinoresin không xà phòng hóa được và phần xà phòng hóa được thành acid succinic và sucxinoresinola.

* Công thức chung C40H64O4 hay viết gọn (C10H16O)4.

* Acid Succinic 3-8% thành phần quan trọng nhất chống oxy hóa hỗ trợ miễn dịch giảm đau tự nhiên, có loại nhiều ít dùng để phân biệt loại hổ phách.

* Tinh dầu nhựa Amber oil tạo mùi sát khuẩn dịu thần kinh.

* Hợp chất Terpene kháng viêm, nguyên tố vi lượng Fe Ca Mg, Carbon Hydro Oxy.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, tính bình ôn.

* **Quy kinh: ** Vào Tâm, Can, Phế, Bàng quang.

Công năng: Trấn kinh an thần định tâm, tán huyết ứ hoạt huyết, lợi tiểu thông lâm, tăng tuần hoàn máu.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* Động kinh trẻ nhỏ hay giật mình khóc đêm, tâm thần bất định hồi hộp mất ngủ hay mê sợ, đầu óc hay quên mệt mỏi.

* Huyết ứ: vô kinh kinh nguyệt ít do huyết ứ, thống kinh bế kinh, trưng hà khối u, đau bụng do ác huyết sau sinh, chấn thương té ngã huyết ứ bên trong, bất tỉnh do chấn thương.

* Rối loạn tiểu tiện: tiểu ra máu tiểu buốt sỏi canxi tiểu ra sỏi tiểu gắt bí đái, huyết lâm do nhiệt kết hạ tiêu đái buốt, tiểu trường bị nhiệt tâm có nhiệt đi tiểu không thông.

* Ngoài: mụn nhọt lâu lành, mắt có màng mây đau mắt đỏ.

* Hiện nay Tây y trước dùng chống co thắt dạng xông cồn thuốc, nay chủ yếu làm trang sức vòng dây chuyền giúp yên tâm. Vòng trẻ em giảm đau sốt mọc răng theo dân gian.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 1,5-3g/ngày thường 1-3g bột mịn, có nơi dùng 6g bột với rượu. Dạng hoàn tán bột uống hoặc tại chỗ. Uống trực tiếp bột thủy phi pha nước ấm hoặc nước sắc vị khác không đun sôi.

* **Kiêng kỵ:**

  - Cấm dùng cho tiểu nhiều, nội tạng không có ứ trệ, thủy suy hỏa vượng, âm hư nội nhiệt, người hay khát khô nóng không phù hợp.

  - Sách cổ: hổ phách hay hao mòn chân khí chỉ người hỏa suy thủy thịnh nên dùng người hỏa thịnh thủy suy không nên dùng.

  - Người âm hư nội nhiệt nóng trong ra mồ hôi trộm không dùng đơn độc.

  - Phải dùng bột thủy phi cực mịn bột thô gây tổn thương niêm mạc dạ dày.

  - Giá trị cao dễ giả bằng nhựa plastic hoặc copal cần mua nơi uy tín.

 6. Bài thuốc có Hồ Phách

**1. Tiểu tiện ra huyết, tiểu gắt, tiểu sỏi**

Hổ phách tán bột 6g uống với nước sắc Đăng tâm. Hoặc Trư linh 9g Mộc thông Biển súc 6g hổ phách 5 phân tán bột chia 2 lần uống nước nóng. Hoặc tiểu gắt: Xạ hương ít + hổ phách bột 6g uống nước sôi nguội hoặc sắc với Thuyên thảo, người già uống với nhân sâm.

**2. Huyết ứ do té ngã**

Rượu và cao hạt hổ phách mỗi lần 6g bột uống với rượu. Hoặc bột bồ hoàng 2-3 thìa ngày 4-5 lần.

**3. Thông huyết tán ứ kinh phụ nữ**

Ô dược Nga truật Đương quy mỗi vị 12g + hổ phách 2g tán mịn uống nước ấm 2 lần.

**4. Đau bụng ứ huyết trưng hà sau sinh**

Miết giáp 9g Diên hồ 6g Đại hoàng 9g hổ phách 5 phần Tam lăng 9g Nhất dược 3g tán bột mỗi lần 2-9g uống với rượu khi đói ngày 2-3 lần. Hoặc Kinh tam lăng Miết giáp hổ phách 30g Diên hồ sách Nhất dược nửa lượng Đại hoàng 6 thù sao vàng tán bột mỗi lần 9g uống rượu khi đói.

**5. Kinh bế đau bụng huyết trệ**

Quy vĩ Đào nhân Ngưu tất Xích thược 10g Ngũ linh chi Hương phụ 8g Tô mộc Xuyên khung Hồng hoa 6g hổ phách 1,5g Sinh địa 15g làm hoàn mỗi lần 10g ngày 2-3 lần.

**6. Động kinh trẻ nhỏ**

Toàn yết 1 con tán bột Đơn sa hổ phách ít mỗi lần 3g uống với nước sắc Mạch môn đông. Hoặc Đơn sa nửa chỉ Phòng phong hổ phách 3g tán bột trộn sữa heo cho trẻ uống. Hoặc Thanh Cốt gia Đơn sa Linh dương giác Viễn chí hổ phách Tê giác Thiên trúc hoàng Phục thần sắc uống.

**7. An thần mất ngủ lo âu**

Hổ phách 1g Táo nhân sao 12g Viễn chí 8g sắc nước các vị hòa bột hổ phách uống tối. Hoặc Phục linh Phục thần Đảng sâm 9g Nam tinh Xương bồ Viễn chí 6g hổ phách 3g Nhân sâm nhũ 30g Châu sa 5 phân làm viên mỗi lần 6g uống với nước hổ phách ngày 2 lần.

**8. Bí đái trẻ**

Thông bạch 10 củ + hổ phách 30g tán bột sắc thông bạch 4 thăng còn 3 thăng thêm 6g bột hổ phách uống nóng.

Bạn hay dùng Hồ Phách cho an thần hay cho huyết ứ tiểu huyết nhiều hơn? Nếu chuyên bế kinh, phối Ô dược Nga truật Đương quy 2g là bài cổ điển nhẹ nhàng.

HỔ TRƯỢNG

**HỔ TRƯỢNG - Cốt Khí Củ - Hoạt Huyết Đan**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Cốt khí củ, Hổ trượng căn, Điền thất miền Nam, Hoạt huyết đan, Tử kim long, Ban trượng căn, Củ điền thất

* **Tên khoa học: ** *Polygonum cuspidatum* Sieb. et Zucc. = *Reynoutria japonica* Houtt., họ Rau răm - Polygonaceae

* **Tên tiếng Anh: ** Japanese knotweed

* **Bộ phận dùng: ** Thân rễ - Rhizoma Polygoni Cuspidati, còn gọi Hổ trượng.

Cây thảo sống lâu năm cao 50-100cm đến 2m thân mọc thẳng không lông trên thân cành thường có đốm hồng tím. Lá mọc so le bẹ chìa ngắn phiến hình trứng rộng 3,5-8cm dài 5-12cm đầu hơi nhọn mép nguyên mặt dưới nhạt hơn cuống 1-3cm. Hoa chùm kẽ lá màu trắng hoa đực 8 nhị hoa cái bầu trứng 3 cạnh 3 núm. Quả khô 3 cạnh nâu đỏ. Hoa tháng 6-9 quả tháng 9-10.

Cây vùng Đông Á ôn đới mọc hoang đồi núi ven đường ruộng, ở ta nhiều Sapa Lào Cai và Triết Giang Giang Tô Trung Quốc. Trồng bằng củ rất dễ. Thu hái quanh năm tốt nhất tháng 8-9 hoặc 2-3. Đào củ cắt rễ con rửa sạch cắt đoạn thái mỏng dùng tươi hay phơi khô trong râm. Dược liệu mặt ngoài nâu vàng đường kính 0,5-2cm dài 1-8cm cắt ngang màu vàng trong hơi đắng không mùi rõ.

 2. Thành phần hóa học

* Anthraglucosid: emodin rheum emodin, physcion physcin, emodin-8-O-beta-glucosid, rheochrysin.

* Stilben: polydatin, resveratrol trans, 3,4,5-trihydroxystilben-3-O-beta-D-glucosid, cuspidatin.

* Khác: polygonin, beta-sitosterol glucosid, tannin.

* Tính chất gần Hoàng cầm nên gọi là Hoàng cầm nam thay thế Hoàng cầm.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng chua, tính mát hàn, có sách ghi đắng tính ấm.

* **Quy kinh: ** Vào Tâm bào và Can.

Công năng: Khu phong hoạt huyết, tiêu viêm kháng sinh chống virus, thanh thấp nhiệt lợi thấp giải độc hóa đàm chỉ khái tiêu ứ chỉ thống lợi tiểu lợi sữa chống ho tiêu đờm.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* Phong thấp tê bại đau nhức gân xương khớp sưng đỏ mu bàn chân đầu gối đau vai gáy cánh tay khó vận động, ứ huyết do té ngã chấn thương bầm máu.

* Bế kinh thống kinh nguyệt khó khăn vô kinh huyết hôi không ra sau đẻ, đau bụng dưới do bế kinh huyết ứ sau sinh.

* Thấp nhiệt hoàng đản viêm gan do virus vàng da viêm gan cấp sưng gan xơ gan, sỏi tiết niệu sỏi mật viêm túi mật, viêm ruột lỵ viêm ruột cấp nhiễm trùng niệu, viêm amygdal họng viêm khí quản phổi nhẹ ho do phế nhiệt, táo bón, hạ đường huyết thể nhẹ, ung nhọt rắn cắn bỏng lửa nước sôi viêm mủ da viêm âm đạo.

Liều dùng 10-30g sắc. Dùng ngoài bột đắp vết đứt bỏng rắn cắn đinh nhọt.

 5. Kiêng kỵ

* Hoạt huyết phá ứ mạnh không dùng cho phụ nữ có thai, người rong kinh.

* Tránh dùng đồng thời thuốc chống đông máu và thuốc co mạch.

* Thận trọng dùng dài hạn cần tham vấn thầy thuốc.

 6. Bài thuốc có Hổ Trượng

**1. Phong thấp viêm khớp gối mu bàn chân sưng đỏ đau**

Hổ trượng căn Gối hạc Bìm bịp Mộc thông mỗi vị 15-20g sắc uống 7-10 ngày.

**2. Đau nhức xương khớp do phong thấp**

Sanh Hoàng kỳ Đan sâm Tần giao mỗi vị 20-25g Sinh địa hoàng Hổ trượng Tang ký sinh Mộc qua Uy linh tiên mỗi vị 15-20g Sơn thù Ích mẫu thảo Ngũ gia bì Phục linh Trạch tả mỗi vị 10-15g Sinh Cam thảo 5-8g sắc tùy chứng gia giảm.

**3. Chấn thương ứ máu bầm máu té ngã**

Hổ trượng căn 20g lá móng 30g nước 300ml sắc còn 150ml hòa thêm 20ml rượu chia 2 lần uống giảm đau tan ứ. Hoặc đau khớp do ứ huyết.

**4. Đau vai gáy cánh tay**

Hổ trượng căn 8g củ nghệ 10g cành dâu tằm 10g bạch truật 10g cam thảo 4g sắc ngày 1 thang.

**5. Viêm gan virus vàng da thấp nhiệt**

Hổ trượng tươi 20g lá liễu tươi 30g địa cam thảo tươi 30g sắc ngày 1 thang 10-15 ngày. Hoặc Cốt khí củ + Nhân trần mỗi vị 30g sắc. Hoặc Cốt khí củ Lá móng Chút chít mỗi vị 15-20g sắc.

Hoàng đản do thấp nhiệt: bài tương tự.

**6. Xơ gan**

Hổ trượng căn 20g Đan sâm 15g Hồng hoa 3g Chỉ sác 10g Trạch tả 15g Trư linh 30g Trần bì 6g Sơn tra 15g Cam thảo 3g sắc ngày 1 thang 1 tuần.

**7. Đau bụng dưới do bế kinh thống kinh huyết ứ sau sinh**

Dùng bài hoạt huyết thông kinh chung với Hổ trượng.

**8. Ngân Hoa Hổ Trượng Thang - vẩy nến - Triết Giang Trung Y Tạp Chí 1982**

Ngân hoa 15g Hổ trượng 15g Đại thanh diệp 9g Đan sâm 15g Đương quy vĩ 12g Hòe hoa 12g Kê huyết đằng 15g Sinh địa 12g Xích thược 12g sắc uống thanh nhiệt giải độc hoạt huyết thông lạc.

**9. Hạ đường huyết thể nhẹ**

Hổ trượng căn 10g Trúc diệp 20g Thổ phục linh 10g Gừng tươi 8g Cam thảo 6g sắc uống thay trà.

Bạn hay dùng Hổ Trượng nhiều cho gan mật hay cho khớp? Nếu chuyên gan, Hổ trượng 20g + Nhân trần 30g là cặp thanh thấp nhiệt hoàng đản rất hay.

HỒNG HOA

**HỒNG HOA - Đỗ Hồng Hoa - Hồng Lam Hoa**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Đỗ hồng hoa, Hồng lam hoa, Hồng hoa thái, Kết hồng hoa, Mạt trích hoa, Cây Rum, Lạp hồng hoa, Dương hồng hoa. Hoài hồng hoa là loại tốt ở Hà Tây cánh dài hồng tím.

* **Tên khoa học: ** *Carthamus tinctorius* L., Chi Carthamus họ Cúc - Asteraceae bộ Asterales.

* **Bộ phận dùng: ** Hoa đã phơi khô - Flos Carthami. Hoa dài 1-2cm mặt ngoài vàng đỏ hay đỏ, tràng hình ống thon trên xẻ 5 cánh hẹp 0,5-0,8cm 5 nhị bao phấn dính thành ống vàng núm nhụy trụ hơi phân đôi nhô ra, chất mềm mùi thơm nhẹ vị hơi đắng.

Cây thảo hàng năm cao 0,6-1m đến 1,5m thân thẳng trơn vạch nông dọc phân cành ngọn, lá mọc so le gần như không cuống gốc tròn ôm thân bầu dục hoặc trứng dài 4-9cm rộng 1-3cm chóp nhọn mép răng cưa không đều mặt trên nhẵn xanh sẫm gân xương cá lồi. Cụm hoa ngọn hoặc chót cành bao chung nhiều vòng lá bắc vòng ngoài nhỏ hơn xếp xen kẽ mép có gai hoa nhỏ đỏ cam đính trên đế dẹt. Quả bế trứng 4 vạch lồi dài 5-8mm rộng 4-5mm.

Nguồn gốc Ả Rập trồng nhiều Ấn Độ Iran Ai Cập Trung Quốc Nhật Nga Mỹ bán đảo Đông Dương. Ở ta trồng Lào Cai Hà Giang Hà Nội Đà Lạt. Ưa đất cát màu mỡ thoát nước tốt luống cao 20-25cm. Trồng bằng hạt xuân hè đồng bằng trung du Bắc Bộ. Mùa hoa rộ đầu hè tháng 5-7 tháng 6-8 mùa quả 7-9. Thu hái để thoáng gió bóng râm phơi âm can giữ màu, bỏ đài nếu phơi khô gọi tán hồng hoa nếu gói bánh hoặc vắt miếng phơi gọi tiền bính. Dễ hút ẩm vụn đổi màu bảo quản khô ráo đậy kín độ ẩm không quá 13%.

Phân biệt: Hồng hoa là cánh hoa, Nghệ tây là nhụy hoa.

 2. Thành phần hóa học

* **Hoa: ** Hơn 200 hợp chất: sắc tố đỏ chính Carthamin aglycon gồm 2 đơn vị carthamin và isocarthamidin, sắc tố vàng safflor yellow A B salomon A. Flavonoid, phenylethanoid glycoside, coumarin, acid béo, steroid, polysaccharid, ethyl acetate benzene pent-1-en-3-ol hexanol hexenal methylbutyric acid xylene phenyl acetaldehyde nonanal terpinen-4-ol verbenone decanal benzothiazole methyl cinnamate copaene cedrene...

* **Hạt: ** 20-30% dầu rất giàu glycerid acid béo không no tới 90%, 12-15% protein, serotonin N-feruloyl tryptamine N-p-coumaroyl tryptamine, luteolin, polysaccharid.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị cay tân, tính ôn ấm

* **Quy kinh: ** Vào Tâm và Can.

Công năng: Hoạt huyết khử ứ thông kinh lạc chỉ thống.

 4. Tác dụng - Chủ trị

**YHCT: ** Khí huyết ứ trệ bế kinh thống kinh hành kinh huyết cục trưng hà tích tụ sản dịch tồn lưu thai chết trong bụng, chấn thương tụ huyết đau bụng, đau đầu đau mỏi toàn thân đau tức ngực.

Có tác dụng thanh nhiệt ra mồ hôi dùng viêm phổi viêm dạ dày khi phối hợp, chữa ùn ứ kinh đau kinh ứ máu sau đẻ khí hư viêm tử cung buồng trứng, chữa viêm khớp dạng thấp kéo dài biến dạng teo cơ dính khớp sỏi tiết niệu chàm phòng nổi ban sởi, làm thuốc nhuộm vàng đỏ nhuộm thực phẩm. Dịch ép quả xoa ngoài thấp khớp.

**YHHĐ:** 

* Chống oxy hóa bảo vệ tế bào thần kinh đệm C6 giảm malondialdehyde giảm 8-OHdG do FeCl3, bảo vệ nguyên bào xương MC3T3-E1 khỏi H2O2.

* Chống ung thư hỗn hợp erythro-alkane-6,8-diol ngăn TPA thúc đẩy u da chuột sau DMBA.

* Hạ huyết áp giảm renin angiotensin II trên chuột tăng huyết áp tự phát, nước sắc hạ thấp huyết áp chó mèo tăng co bóp tim co nhỏ mạch thận co cơ trơn phế quản chuột bạch.

* Làm tan cục máu đông tỷ lệ 13,5% liều cao không tan máu, kích thích cơ trơn tử cung và ruột phụ thuộc liều kéo dài hơn 4 giờ trên chó mèo chuột lang chuột nhắt, Lưu Thiệu Quang thí nghiệm cao lỏng lên tử cung cô lập dù có thai hay không đều tăng co giãn cuối cùng không co giãn được nữa rửa thuốc trở lại bình thường.

* Ảnh hưởng buồng trứng hormone giảm nang tăng nang teo giảm trọng lượng buồng trứng giảm FSH estrogen tăng độ dày bao trắng.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày 4-12g thường 6-8g dạng sắc ngâm rượu phối hợp, hiếm khi dùng đơn độc thường phối Đương quy Xuyên khung Đào nhân. Dưỡng huyết 2g sắc.

* **Kiêng kỵ:**

  - Người huyết thiếu huyết hư thiếu máu nặng, người đang xuất huyết, rong kinh băng huyết không dùng vì phá huyết.

  - Phụ nữ có thai tuyệt đối không dùng gây co bóp tử cung mạnh sảy thai sinh non, đôi khi dùng để ra thai chết nhưng phải có chỉ định.

  - Liều quá cao trên 20g/ngày gây ngộ độc đau bụng buồn nôn chóng mặt.

  - Kỵ với trầm hương và xạ hương không phối.

  - Tương tác thuốc chống đông máu Aspirin Warfarin tăng nguy cơ xuất huyết.

  - Dễ làm giả bằng sợi gỗ tẩm phẩm màu ngâm nước chuyển màu ngay sợi bạc trắng là giả. Để giải độc tiêu sưng ứ huyết đau bụng nên pha thêm chút đồng tiện theo kinh nghiệm.

 6. Bài thuốc có Hồng Hoa

**1. Ứ máu thông kinh dưỡng huyết**

Hồng hoa 6-8g sắc hoặc ngâm rượu. Dưỡng huyết Hồng hoa 2g sắc uống.

**2. Đau bụng sau sinh tắc kinh lâu ngày**

Hồng hoa Tô mộc Nghệ đen đều 8g sắc cho thêm chén rượu.

**3. Loại bỏ thai lưu**

Hồng hoa đun với rượu uống. Hoặc Hồng hoa + rễ cây gấc cỏ nụ áo vỏ cây vông đồng lá đào sắc chế thêm đồng tiện.

**4. Huyết vận lên tim**

Hồng hoa 40g sắc cùng rượu và đồng tiện.

**5. Đào hồng tứ vật thang - hoạt huyết điều kinh kinh điển**

Hồng hoa Đào nhân Đương quy Xuyên khung Thục địa Bạch thược phối hợp.

**6. Chữa chàm sởi ban thấp khớp**

Phối hợp Hồng hoa với các vị khác tùy chứng.

**7. Ngâm rượu xoa bóp**

Hồng hoa ngâm rượu xoa vùng bầm tím sưng do chấn thương.

Bạn hay dùng Hồng Hoa trong thông kinh hay cho chấn thương ứ huyết nhiều hơn? Nếu chuyên bế kinh, phối Đào nhân Đương quy 8g là cặp hoạt huyết kinh điển.

HỢP HOAN BÌ

**HỢP HOAN BÌ - Dạ Hợp Bì - Bạch Hoan Bì**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Hợp hôn bì, Dạ hợp bì, Thanh thường bì, Manh cát bì, Ô lại thụ bì, Nhung hoa chi, Hữu tinh thụ bì, Vinh hoa thụ bì, Mã anh thụ bì, Thi lợi sát thụ bì, Bạch hoan bì, Nhung tuyết hoa

* **Tên khoa học: ** *Albizia julibrissin* Durazz. syn *Albizzia julibrissin*, họ Đậu - Fabaceae

* **Bộ phận dùng: ** Vỏ thân - Cortex Albiziae, còn có hoa là Hợp hoan hoa.

Cây thân gỗ sống lâu năm cao hơn 10m cành nhỏ không lông có góc cạnh, lá mọc đối dạng lông chim 2 lần chẵn 7-15 đôi lá chét đối dài 5-10mm mép nguyên đêm khép lại. Hoa mọc đầu cành mới màu hồng tím trắng hồng hình xim chùm lông đài ống cánh loa kèn nhị đực nhiều, quả đậu dẹt dài 8-15cm rộng 3cm nâu đỏ thõng xuống 10 hạt. Mùa hoa tháng 6-7 quả tháng 9-11.

Nguồn gốc Trung Quốc Phúc Kiến Giang Tô Hà Bắc trồng làm cảnh bóng mát, ở Việt Nam hiếm. Vỏ thu hái quanh năm nhiều nhất hạ thu chọn cây già. Sau phơi khô cạo bỏ vỏ sần rêu ngoài. Dược liệu phiến nửa ống rộng hơn 32mm dài 40-80cm dày 0,1-0,3cm ngoài nâu tro xù xì có bì khổng đỏ vàng nhạt tròn hoặc dài và sẹo rêu trắng tro, trong nâu vàng nhạt trơn láng có vằn nhỏ chất cứng nhẹ giòn dễ bẻ ngang thấy vảy xơ, vị ngọt mùi thơm nhẹ hơi se hăng cổ họng.

Bào chế cạo sạch lớp ngoài sao khô dùng dần, có khi sao đen.

 2. Thành phần hóa học

* Chưa có nghiên cứu đầy đủ, ghi nhận chứa Saponin là chính, có tài liệu ghi đang cập nhật.

* Hoa chứa flavonoid.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt, tính bình

* **Quy kinh: ** Vào Tâm, Can, Phế, Tỳ. Sách ghi Tỳ Phế là chính, có sách ghi Tâm Can Phế Tỳ.

Công năng: Giải uất an thần, bổ tỳ ích tâm, trấn tĩnh thư giãn thần kinh, hoạt huyết chỉ thống tiêu sưng liền gân cốt, dưỡng âm điều hòa ngũ tạng.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* Suy nhược thần kinh mất ngủ không ngon giấc tâm thần bồn chồn không yên hay sầu muộn u uất lo âu trầm cảm.

* Phế ung viêm phổi ho ra máu mủ khạc ra đàm trọc, phế ung lâu ngày.

* Đòn ngã tổn thương gãy xương sưng đau do chấn thương đau nhức xương khớp, liền gân xương.

* Ung nhọt vết thương côn trùng cắn.

Y học hiện đại ghi tăng cường chức năng tế bào thần kinh làm dịu thần kinh giảm căng thẳng hồi hộp, là dược liệu dùng nhiều nhất trong điều trị mất ngủ khó ngủ rối loạn trầm cảm lo âu trong thành phần Kim Thần Khang.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Khô 10-15g/ngày thông thường 2-12g, tươi 150-200g. Sắc 300ml còn 100ml chia 1-2 lần uống. Có thể tán bột hoàn ngâm rượu.

* **Kiêng kỵ: ** Thuốc an thần nên dùng thận trọng, bảo quản nơi khô ráo thoáng mát. Khi ngũ tạng thông suốt tâm trí dịu giải trầm uất tinh thần minh mẫn.

 6. Bài thuốc có Hợp Hoan Bì

**1. Trị mất ngủ suy nhược thần kinh**

- Hợp hoan bì 10g Toan táo nhân 10g Bá tử nhân 10g sắc nước uống.

- Hợp hoan bì 9g Trắc bạch diệp bá tử nhân 9g Toan táo nhân sao vàng 9g sắc ngày 1 thang chia 2-3 lần.

- Hợp hoan bì 20g Sinh từ thạch 40g Hoàng tinh 16g Viễn chí 12g Tri mẫu 20g Thủ ô đằng 40g Toan táo 40g Đan sâm 40g Đương quy 20g Ngũ vị 12g nghiền bột mịn làm hoàn ngày 2 lần mỗi lần 8-10g.

- Hợp hoan bì Đan sâm Ngũ vị tử đồng lượng sắc ngày 2 lần mỗi lần 6-12g.

- Sắc chung với Dư dung Bá tử nhân Thanh long xỉ Hổ phách.

**2. U uất mất ngủ tâm thần không yên**

Hợp hoan bì 15g Bá tử nhân 14g Bạch thược 20g Hổ phách 10g Long xỉ 12g sắc ngày 2 lần mỗi lần 6-12g.

**3. Phế ung**

- Hợp hoan bì 9g Bạch liễm 6g sắc ngày 1 thang giảm triệu chứng.

- Viêm phổi lâu ngày: Hợp hoan bì 15g Bạch liễm 15g sắc.

- Phế ung khạc ra đàm trọc: 1 nắm lớn hợp hoan bì sắc 3 chén còn nửa chia sáng tối.

- Ho ra máu mủ: Hợp hoan bì 15g sắc nước đặc ngày 2 lần ấm.

**4. Gãy xương chấn thương sưng đau liền xương**

- Hợp hoan bì cạo vỏ thô sao đen 120g Giới thái tử sao vàng 30g tán bột mịn mỗi lần 6g chiêu rượu nóng trước ngủ bã đắp tổn thương.

- Hợp hoan bì 40g Bạch giới 10g nghiền bột mỗi lần 6g với rượu ấm trước ngủ.

- Hợp hoan bì 60g Bạch giới tử 15g Tục đoạn 14g tán bột ngày 1-2 lần mỗi lần 6g với rượu hâm ấm.

- Hợp hoan bì 60g Bạch giới tử 15g tán bột mỗi lần 6g ngày 2 lần rượu.

- Hợp hoan bì 15g Giới thái tử 15g tán bột uống rượu bã đắp ngoài.

**5. Vết thương côn trùng cắn**

Hợp hoan bì giã bột chế với dầu bôi vết thương.

Bạn hay dùng Hợp Hoan Bì cho mất ngủ lo âu hay cho gãy xương? Nếu chuyên an thần, phối Toan táo nhân Bá tử nhân 9g là bộ ba kinh điển rất êm.

HÙNG ĐỞM

**HÙNG ĐỞM - Mật Gấu - Hoàng Đởm - Fel Ursi**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Mật gấu, Hoàng đởm, Hùng đảm

* **Tên khoa học: ** Fel Ursi - túi mật phơi sấy khô của các loài gấu. Ở ta chủ yếu Gấu ngựa *Selenarctos thibetanus* G.Cuvier ngực có khoang trắng chữ V, đôi khi Gấu chó gấu đen *Ursus arctos lisiotus* Gray., gấu xám hiếm hơn.

* **Bộ phận dùng: ** Túi mật - túi mật thật sau khi phơi sấy.

Mô tả: Mọi mùa đều bắt được nhưng dân gian nói bắt mùa đông mật nhiều mùa xuân mật ít nhưng phẩm chất tốt. Thành phẩm túi đã xẹp cuống dài rộng 5-6cm dài 14-15cm dày 1-2mm. Túi mật cắt lớp đen nhánh xen hạt óng ánh như hổ phách. Vị đắng sau ngọt dính lưỡi ngậm tan hết trong miệng, mùi khói do phơi gác bếp, đốt không cháy. Thả vào cốc nước tạo sợi vàng rơi đáy quay tít là tốt.

Bào chế: Phơi khô trong mát gói kín vào hộp đáy để vôi chưa tôi hoặc silicagel hút ẩm để nơi mát, ẩm nóng sẽ chảy nước. Tiêu chuẩn Triều Tiên: ẩm <15% tro <7% tro không tan HCl 4% cao rượu >60%.

Năm 1983 Đỗ Khắc Hiếu chế túi mật phụ cấy dưới da gấu nối thông túi thật hút mật không giết gấu.

**Lưu ý pháp lý: ** Gấu là động vật hoang dã quý hiếm nhóm nguy cấp được bảo vệ theo pháp luật Việt Nam và quốc tế, nuôi nhốt buôn bán tàng trữ sử dụng trái phép có thể bị truy cứu hình sự. Hiện khuyến khích dùng cây thuốc thay thế mật gấu.

 2. Thành phần hóa học

* Cholesterol, muối kim loại của acid cholic, sắc tố mật bilirubin.

* Các acid cholic: acid chenodeoxycholic, acid cholic, Acid Ursodeoxycholic UDCA - acid chỉ có trong mật gấu là điểm phân biệt thật giả. Phản ứng Pettenkofer với saccharose + acid sulfuric cho màu đỏ đẹp, Liebermann-Surchard với chloroform anhydrid acetic acid sulfuric đặc ban đầu hồng sau xanh lục xanh lam.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, tính hàn lạnh

* **Quy kinh: ** Vào Tâm, Vị, Can.

Công năng; Thanh nhiệt sát trùng giải độc, chỉ kích chống co giật, minh mục sáng mắt, lương huyết chỉ huyết tán ứ.

 4. Tác dụng - Chủ trị

Theo tài liệu cổ: chữa đau răng mắt đỏ ác thương đinh nhĩ, thấp nhiệt lỵ lâu ngày hồi hộp, đau dạ dày hoàng đản kích thích tiêu hóa đau nhức giải độc.

Dùng ngoài: Hết xung huyết nhỏ mắt chữa đau mắt sưng đỏ, xoa bóp chỗ sưng đau bầm tím bong gân gãy xương do ngã thương.

YHHĐ: Acid UDCA chống ung thư tuyến giáp anaplastic gây apoptosis ức chế tạo mạch qua Akt/mTOR.

Dân gian cho là bổ nhưng ThS Hoàng Khánh Toàn BV 108 nói mật gấu là thuốc bệnh không phải thuốc bổ, không tăng cường sinh lực đàn ông mà là kẻ thù số một chốn phòng the.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Uống 0,5-1-2g/ngày. Dùng ngoài 5g hòa 100ml rượu 35 độ xoa bóp.

* **Cách dùng:** 

  - Ngâm rượu 1:1 1cc mật + 1cc rượu màu vàng sáng, ngâm khô 5g/100ml rượu 35 độ.

  - Nhỏ mắt: lượng bằng hạt gạo mài với nước đun sôi để nguội nhỏ mắt sưng đỏ.

  - Pha mật ong bảo quản ngay sau lấy tránh hỏng.

* **Kiêng kỵ:**

  - Đã có trường hợp tử vong liên quan uống mật gấu tự ý dùng YHCT tuyệt đối không tự ý khi chưa có ý kiến chuyên môn.

  - Nhiễm độc gây tổn thương gan thận vàng da chán ăn mệt mỏi mắt đỏ đau nhức cơ hồng cầu niệu.

  - Phụ nữ có thai trẻ em thận trọng.

 6. Bài thuốc có Hùng Đởm và cây thay thế

**Bài mật gấu cổ:**

* Thuốc nhỏ mắt sưng đỏ: mật gấu bằng hạt gạo mài nước đun sôi để nguội nhỏ.

* Xoa bóp sưng đau: 5g trong 100ml rượu 35 độ.

**Bài thay thế mật gấu - theo sách Những cây thuốc vị thuốc có tác dụng thay thế mật gấu của Tổ chức Động vật châu Á và Trung ương Hội Đông y Việt Nam:**

* **Cỏ mật gấu: ** Toàn cây vị đắng mát thanh nhiệt lợi tiểu lọc máu tán ứ.

* **Hồng hoa: ** Hoa vị cay ấm vào Can hoạt huyết phá ứ huyết sinh tân huyết thông kinh chữa bế kinh đau kinh ứ huyết sau đẻ.

* **Huyết dụ: ** Hoa lá rễ vị hơi ngọt bình làm mát huyết cầm máu tán ứ định thống chữa chấn thương huyết ứ sưng tấy thổ huyết khái huyết niệu huyết rong huyết băng huyết lậu huyết kinh nguyệt quá nhiều.

* Các cây khác được tổng hợp 46 loài trong dự án Viện Dược liệu - WSPA.

Bạn có đang tìm cây thay thế mật gấu cho chấn thương hay cho gan mật? Mình có danh mục 46 loài thay thế theo nghiên cứu Viện Dược liệu để dùng hợp pháp và an toàn hơn.

HÙNG HOÀNG

**HÙNG HOÀNG - Thạch Hoàng - Hùng Tin - Realgar**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Thạch hoàng, Hùng tin, Hoàng kim thạch, Thạch hoàng. Tên Trung 雄黃 xionghuang nghĩa vàng đực đối lại thư hoàng vàng cái. Realgar tiếng Ả Rập rahj al-gar bột của mỏ.

* **Tên khoa học: ** Realgar, khoáng vật sulfide, công thức As4S4 hay AsS hay As2S2 disulfur và asen 2, có khi ghi As2S3. Thư hoàng là Orpiment As2S3.

* **Bộ phận dùng: ** Đá mỏ sắc đỏ vàng bóng sáng minh hùng hoàng từng khối cứng rắn mùi hơi khét vụn nát tán ra màu hồng.

Mô tả: Hiện nay ta vẫn phải nhập Trung Quốc. Có mỏ ở trạng thái thiên nhiên mềm như bún dùng dao tre cắt thành miếng để ngoài không khí cứng lại loại bỏ tạp chất. Bán cục to nhỏ không đều màu vàng da cam hơi hồng đỏ thẫm đỏ da cam ngoài phủ lớp vàng cam tươi sáng bóng sáng. Không mùi vị tỷ trọng 3,5-3,56 độ cứng Mohs 1,5-2 dễ cắt hơi giòn mặt vết vạch đỏ cam, dễ chảy bốc hơi ở 700°C chảy ở 320°C cháy ngọn lửa xanh lam cho hơi asen lưu huỳnh, ném vào than hồng cho mùi tỏi mùi sunfua. Hòa tan trong amoniac không màu, tan một phần kiềm. Phơi sáng lâu biến thành bột vàng cận hùng hoàng pararealgar beta-As4S4 lẫn arsenolit và thư hoàng. Trên thương trường loại đỏ như mồng gà lóng lánh trong suốt không hôi gọi Hùng tinh tốt nhất.

Mọc mạch nhiệt dịch nhiệt độ thấp cùng khoáng asen antimon khác, thăng hoa núi lửa trầm tích suối nóng, đi kèm thư hoàng arsenolit calcit barit. Tìm ở quặng chì bạc vàng Hungary Bohemia Saxony Mercur Utah Manhattan Nevada Yellowstone.

 2. Thành phần hóa học

* Chủ yếu asen sunfua AsS trong đó asen 70,1% sunfua 29%, có phân tích Bắc Kinh thấy 64,78% asen 25,12% sunfua, ngoài ra muối kim loại. Thuộc bảng A thuốc độc.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng hơi cay, tính ôn bình hơi hàn, có độc mạnh

* **Quy kinh: ** Vào Can và Vị.

Công năng: Thẩm thấp sát trùng giải độc, trừ tà khí, trừ đờm, chữa kinh giản ác sang, trị phong độc trong cốt tủy, trị hen, tiêu sưng.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* YHCT: Rắn rết cắn bôi, mụn nhọt ghẻ lở ngứa loét bộ phận sinh dục lở loét da đầu, thịt mọc trong mũi, tràng nhạc nọc giang mai sốt rét, kinh giản động kinh, ác thương đinh nhĩ, ho do thương hàn, đau nửa đầu, kết u ổ bụng lành tính nữ, chóp mũi đỏ, răng sâu, chó dại cắn, lông mày rụng, ngộ độc thực phẩm, ung loét tử cung.

* YHHĐ: Kháng viêm sát trùng trong ngoài ức chế tụ cầu vàng khuẩn lao trực khuẩn biến hình amip mủ xanh, tiêu đờm quai bị, ức chế tế bào ung thư ăn mòn tế bào ung thư.

* Dân gian trừ tà đuổi rắn rắc quanh nhà, pha rượu hùng hoàng tửu uống lễ hội thuyền rồng phòng xui xẻo diệt sâu bọ, nhưng ngày càng hiếm do nhận thức độc asen.

* Công nghiệp làm pháo màu trắng trước khi có Al Mg Ti, thuốc nổ đỏ với kali chlorat cho ngư lôi cracker ball crackling star, loại bỏ lông da thuộc, thuốc diệt chuột cỏ dại sâu bọ gặm nhấm, chất màu đỏ hội họa Trung Quốc Ấn Độ Trung Á Ai Cập Phục Hưng châu Âu tới thế kỷ 18.

 5. Liều dùng - Bào chế - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Uống 1,3-3g/ngày dạng bột viên nhưng phải rất thận trọng, tài liệu ghi 1,5-3g, có tài liệu ghi trong An Cung Ngưu Hoàng Hoàn 40g hùng hoàng trong công thức. Dùng ngoài không tính liều.

* **Bào chế: ** Phải phi, bảo quản theo qui chế thuốc độc bảng A. Khi uống đều phải phi. Không tự ý mua dùng.

* **Độc tính: ** Hấp thụ ruột gây buồn nôn tiêu chảy chóng mặt co giật, mạn tính tổn thương gan thận. Thạch tín asen độc gây ung thư, tử vong đã có ca ngộ độc từ thuốc xông nhà chứa hùng hoàng. Người Hy Lạp gọi sandaracha hiểu rõ độc, từng dùng làm thuốc độc diệt chuột Tây Ban Nha trung cổ Anh thế kỷ 16.

* **Kiêng kỵ:** 

  - Tự ý mua dùng rất nguy hiểm do chất lượng kém liều không hợp, phụ nữ mang thai tuyệt đối không dùng.

  - Không nhận ra triệu chứng nhiễm độc thạch tín.

  - Cần theo dõi thầy thuốc, tiêu chuẩn liều lượng khắt khe.

 6. Bài thuốc có Hùng Hoàng

**1. An Cung Ngưu Hoàng Hoàn - danh y Ngô Đường đời Thanh - trị đột quỵ co giật hôn mê**

Ngưu hoàng 40g Sừng tê giác 40g Xạ hương 10g Trân châu 20g Chu sa 40g Hùng hoàng 40g Băng phiến Long não 10g Hoàng liên 40g Hoàng cầm 40g Chi tử... Hùng hoàng bảo quản độc bảng A tác dụng vào Can Vị.

**2. Chữa rắn rết cắn**

Giã nhỏ bôi lên vết cắn.

**3. Ho do thương hàn**

3g Hùng hoàng đun 120ml rượu cho người bệnh hít khí nóng.

**4. Ngứa lở loét sinh dục**

15,6g Hùng hoàng đốt cho vào chai xông.

**5. Đau nửa đầu**

Hùng hoàng 0,6-0,9g Tế tân 0,6-0,9g nghiền nhỏ thổi vào mũi đối bên đau trái thổi phải và ngược lại.

**6. Kết u ổ bụng lành tính nữ**

62g Hùng hoàng nghiền nhỏ 9 lần cho vào ống tre mới bịt kín hơ 7 lần thêm 31g bột thượng đẳng trộn làm viên hạt đậu mỗi lần 7 viên ngày 3 lần.

**7. Ngộ độc thực phẩm**

Hùng hoàng Thanh đại nghiền bột mỗi lần 6g hòa nước uống.

**8. Lở loét da đầu**

Hùng hoàng + nước mật lợn trộn bôi đều.

**9. Rụng lông mày**

31g tán nhỏ hòa giấm bôi vùng rụng.

**10. Răng sâu**

Hùng hoàng + táo bỏ hạt tán nhỏ nặn viên nhét chỗ sâu.

**11. Chó dại cắn**

Hùng hoàng 15g Xạ hương 6g nghiền nhỏ uống với rượu chia 2 lần.

**12. Chóp mũi đỏ**

Hùng hoàng 15g Lưu huỳnh 15g Bột màu 6g nghiền nhỏ trộn sữa tươi bôi 3-5 lần.

**13. Viên Thần nông hoàng chữa ung loét tử cung**

Hùng hoàng 0,4-0,8g Kim ngân hoa 12-20g Phục linh 12-20g chế viên 0,2g tối uống 2 lần sau cơm mỗi lần 3-7 viên theo thể trạng yếu 3 trung bình 5 tốt 7 tối đa 8-15 viên.

**Đuổi rắn:** Rải lớp hùng hoàng quanh nhà vườn rắn sợ mùi không dám gần.

Bạn cần Hùng Hoàng trong An Cung hay dùng ngoài? Vì độc bảng A, nếu dùng trong tuyệt đối phải có thầy thuốc giám sát và xét nghiệm asen, còn đuổi rắn rắc ngoài vẫn cần tránh hít phải.

HUYỀN HỒ SÁCH

                                 

**HUYỀN HỒ SÁCH - Diên Hồ Sách - Nguyên Hồ**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác:** Diên hồ sách, Nguyên hồ, Sanh diên hồ, Vũ hồ sách. Tên vốn Huyền hồ sách, sách Khai Tống Bản Thảo vì tên vua Tống là Huyền kiêng húy nên đổi thành Duyên hồ sách.

* **Tên khoa học: ** *Corydalis yanhusuo* W.T.Wang = *Corydalis ambigua* Cham.et Schlecht. = *Corydalis bulbosa* DC. = Đông bắc duyên hồ sách *Corydalis ambigua* (Pall.) Cham et Schl. và Sơn duyên hồ sách *Corydalis bulbosa* DC., họ Thuốc phiện - Papaveraceae

* **Tên dược:** Rhizoma Corydalis

* **Bộ phận dùng: ** Rễ củ - thân rễ.

Cây cỏ sống lâu năm cao 10-20cm đến 25-50cm thân nhỏ nhẵn, rễ củ hình cầu dẹt dày 1,3cm đường kính 1,5cm vàng nâu. Lá mọc so le 2-3 lần xẻ chân vịt thùy chia nhỏ mép khía răng hoặc kép xẻ lông chim mọc đối. Hoa chùm màu đỏ hồng đỏ tím hồng tím nhạt, đài 2 răng tràng 4 cánh không đều 1 cánh dài hơn nhị 6 bầu 2 ô. Quả nang thuôn hẹp. Hoa tháng 4-5 tháng 5 quả tháng 6-7.

Phân bố chủ yếu ôn đới ấm Đông Á Trung Quốc Triết Giang Phúc Kiến Nhiệt Hà Ninh Ba Kim Hoa Hàng Châu là tốt nhất, Nhật Bản Triều Tiên. Theo Phạm Hoàng Hộ chi Corydalis có 2 loài ở ta *C.balansae* ở Lạng Sơn Ninh Bình và *C.tenuifolia* ở Sa Pa Lào Cai nhưng chưa trồng được. Dược liệu ở ta hoàn toàn nhập Trung Quốc.

Thu hái lập xuân ở Chiết Giang đào củ rửa sạch phơi sấy khô. Ngoài vàng tươi hoặc vàng đất đường kính 1-1,5cm mặt ngoài nhiều vằn ngang chất cứng chắc. Bào chế theo mục đích: 10kg với 2 lít giấm đun nhỏ lửa tới cạn giấm phơi khô tán bột tẩm muối hoặc rượu. Muốn hành huyết chế với rượu, cầm máu tẩm dấm rồi sao, điều huyết sao không tẩm, phá huyết dùng sống.

 2. Thành phần hóa học

* Alcaloid là chính: d-corydalin C12H27NO4, dl-tetrahydropalmatin, dehydrocorydalin C22H28NO4, protopin C20H19NO5, corybulbin C21H25NO4, columbamin, corybubbin, yanhunin, allocryptopin, glaucin, N-methyl laurotetanin, leonticin, dihydrosanguinarin, lambinin, nor-glaucin, thaliporphin, dehydrocorydalin là sản phẩm thứ cấp từ corydalin trong chế biến. Hàm lượng corydalin và corybubbin tối đa ở rễ 4-5 tuổi, cavidin không đổi theo tuổi, alcaloid tươi tối đa tháng 8-9, còn 0,239-0,278mg vitamin B1/100g tươi.

Tác dụng dược lý;  Giảm đau an thần mạnh, tetrahydropalmatin tiêm tĩnh mạch chuột 5mg/kg kéo dài phản xạ có điều kiện tăng củng cố, 10mg/kg mất phản xạ có điều kiện, 60mg/kg giảm dopamin 70% noradrenalin 50% serotonin 30% trong não, tiêm phúc mạc 70-100mg/kg gây giữ nguyên tư thế tăng acid 5-hydroxyindolacetic liên quan serotonin, hấp thu nhanh gần như hoàn toàn uống 60mg/kg. Tăng nồng độ nội tiết vỏ thượng thận, tăng lưu lượng động mạch vành tim trên thỏ, giảm mỡ chuột xơ vữa, ức chế loét dạ dày do histamin acid acetic, điều trị đau vùng trước tim bệnh động mạch vành với huyền hồ đan sâm acid nicotinic ion hóa 52,8% tốt so với 23,3% đối chứng.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng hơi cay hăng, tính ôn ấm không độc

* **Quy kinh: ** Vào Can, Phế, Tỳ, có sách ghi Phế Vị Tâm Can ba kinh Can Phế Tỳ.

Công năng; Hoạt huyết tán ứ hành khí chỉ thống, lợi khí, phá huyết điều huyết.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* Khí huyết ngưng trệ đau khắp người đau ngực sườn đau thượng vị đau tim, đau bụng do khí kết khối khí ngưng huyết trệ, thoát vị bụng dưới, đau do chấn thương tụ máu sưng đau té ngã trên cao đau nhức gân cốt toàn thân.

* Phụ khoa: Bế kinh vô kinh sản hậu ứ huyết thành hòn cục trưng hà, thống kinh đau bụng kinh nguyệt không đều đau bụng kèm khí hư, đau bụng do bế kinh.

* Khác: ho ở trẻ nhỏ người cao tuổi ho có đờm, tiểu ra máu chảy máu cam, thông lợi tiểu tiện.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày 3-12g thường 4-10g 6-12g dạng sắc hoàn tán bột, uống mỗi lần 1,5-3g bột.

* **Kiêng kỵ:**

  - Phụ nữ có thai không nên, người huyết hư không có ứ trệ, người rong kinh băng huyết hư yếu kinh sớm không dùng, kinh nguyệt ít sắp đến kỳ huyết trắng sản hậu huyết hư huyết nhiệt nóng cũng chống chỉ định.

  - Không dùng đồng thời thuốc chống đông máu, tương tác thuốc giảm đau an thần Tây y phải hỏi bác sĩ.

  - Quá liều ức chế hô hấp toàn thân rã rời mê man tụt huyết áp tim chậm hô hấp tê liệt tử vong, tác dụng phụ trướng bụng hoa mắt chóng mặt thiếu sức nổi sởi lờ đờ buồn ngủ mệt mỏi.

  - Tương kỵ cà phê làm giảm tác dụng.

 6. Bài thuốc có Huyền Hồ Sách

**1. Duyên hồ sách thang - đau bụng đau khi thấy kinh - Hòa Hán ứng dụng Nhật Bản**

Corydalis 4g Đương quy 3g Quế chi 3g Can khương 2,5g nước 300ml sắc còn 100ml chia nhiều lần uống.

**2. Thống kinh**

Diên hồ sách sao rượu 2 lượng Hương phụ sao giấm 4 lượng tán bột mịn ngày 2 chỉ chiêu rượu ấm.

**3. Kinh nguyệt không đều đau bụng do ứ huyết**

Diên hồ sách bỏ vỏ sao giấm 1 lượng Đương quy tẩm rượu sao 1 lượng Quất hồng 2 lượng tán bột trộn rượu luyện hồ viên hạt ngô mỗi lần 100 viên chiêu nước giấm sắc khi đói.

**4. Đau bụng do bế kinh**

Nga truật 1,5 chỉ Tam lăng 1,5 chỉ Mộc hương 1,5 chỉ Hậu phác 3 chỉ Đương quy 3 chỉ Thược dược 3 chỉ Diên hồ sách 3 chỉ sắc ngày 1 thang.

**5. Đau bụng khí ngưng huyết trệ nữ**

Diên hồ sách Đương quy Quế tâm Chỉ xác Đào nhân Xuyên khung Mộc hương Xích thược Địa hoàng sắc.

**6. Đau sau sinh đẻ**

Diên hồ sách sao vàng tán mịn mỗi lần 6g chiêu rượu tới khỏi.

**7. Chấn thương đau nhức gân cốt té ngã**

Độc vị Diên hồ sách nghiền bột mỗi lần 2 chỉ chiêu rượu ngày 2 lần.

**8. Ho trẻ nhỏ người cao tuổi ho có đờm**

Diên hồ sách 1 lượng Khô phàn 2,5 chỉ trộn tán bột mịn mỗi lần 6g ngậm với kẹo mạch nha nuốt từ. Bài khác 40g duyên hồ sách 10g khô phàn viên ngày ngậm 4-8g.

**9. Tiểu ra máu**

Diên hồ sách 1 lượng Phác tiêu 7,5 chỉ tán bột mỗi lần 4 chỉ sắc nước uống. Chảy máu cam tán nhỏ bọc lụa nhét mũi đối bên.

**10. Đau phần ngoài do khí kết khối**

Diên hồ sách khô tán bột tụy tạng heo cắt miếng nấu chín chấm bột ăn hàng ngày.

**11. Viêm dạ dày loét dạ dày đau thần kinh chức năng do ứ huyết khí trệ**

Diên hồ sách 9 phần Thiên tử 1 phần tán bột mỗi lần 3 chỉ nước ấm ngày 2-3 lần duy trì lâu.

**12. Đau bụng dưới bế kinh huyết ứ sau sinh nở thống kinh bụng căng do té ngã**

Dùng huyền hồ phối hợp.

**13. Hóa Can Tiễn hoàn thiện - viêm dạ dày mạn Hải Dương**

Đan bì Đan sâm Hương phụ Hắc táo nhân Trần bì Huyền hồ sách Xích thược Uất kim Cam thảo Ô tặc cốt Bạch truật Bạch linh Đương quy Bán hạ chế Sa nhân Kim ngân hoa Hoàng liên.

**14. U xơ tuyến vú**

Huyền hồ 12g Đan sâm 16g Đương quy Xích thược lá quất Hồng hoa Sài hồ Đào nhân Hương phụ chế Xuyên luyện tử mỗi vị 12g sắc ngày 1 thang.

Bạn hay dùng Huyền Hồ Sách thiên về giảm đau hành khí hay hoạt huyết điều kinh nhiều hơn? Nếu chuyên thống kinh, sao giấm để tăng giảm đau là bí quyết cổ truyền.

HUYỀN SÂM

**HUYỀN SÂM - Hắc Sâm - Nguyên Sâm - Đại Nguyên Sâm**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Hắc sâm vì ruột đen, Nguyên sâm, Đại nguyên sâm, Huyền đài, Trục mã, Phức thảo, Dã chi ma, Trọng đài Chính mã Lộc trường Đoan Hàm, Huyền vũ tinh Lăng tiêu thảo

* **Tên khoa học: ** *Scrophularia ningpoensis* Hemsl. = *Scrophularia kakudensis* Franch., Bắc huyền sâm *Scrophularia buergeriana* Miq., họ Hoa mõm chó - Scrophulariaceae, tên dược Radix Scrophulariae Ningpoensis tên Anh Ningpo Figwort Root Figwort.

* **Bộ phận dùng: ** Rễ củ phơi sấy khô. Khi tươi trắng vàng sau chế biến ruột chuyển đen tuyền nên gọi huyền có nghĩa đen.

Cây thảo sống nhiều năm cao 1-1,5m đến 1,7-2,3m thân vuông xanh có rãnh dọc bốn góc hơi lồi lá hình trứng mọc đối chữ thập mép răng cưa nhỏ đều dài 3-8cm rộng 2-6cm cuống ngắn, lá tím xanh. Hoa mùa hạ chùm chùy tròn hình ống môi màu vàng nâu tím xám, quả bế đôi trứng chứa nhiều hạt đen.

Nguồn gốc Trung Quốc Tứ Xuyên Triết Giang, hiện di thực trồng Sapa Lào Cai Hà Giang. Thu hoạch tháng 10-11 đào rễ rửa sạch cắt rễ con phân loại. Bào chế: rửa ủ mềm cắt lát phơi, hoặc lót cỏ xác xếp ủ đồ chín phơi, hoặc thổ huyền sâm sấy khô nửa chất đống 2-3 ngày phủ rạ cho ruột đen tiếp sấy 9 phần đảo cho đất cát rơi, hoặc Triết Giang phơi nắng ngay khô nửa chất đống 2-3 ngày phơi tiếp 40 ngày cho khô hoàn toàn. Thành phẩm trụ dài 12-15cm rộng 25mm ngoài nâu đất trong đen cứng dẻo bột đen nhạt vị mặn ngọt hơi đắng. Dễ mốc bảo quản bình kín khô ráo lót vôi sống thỉnh thoảng phơi nắng. Phân loại Quảng huyền sâm Thổ huyền sâm Dã huyền sâm Thổ là phổ biến.

Cách ủ: phơi gần khô tãi nong nia lớp dày 15cm để chỗ mát ngày đảo vài lần đậy rơm mỏng hay nong nia khác.

 2. Thành phần hóa học

* Hơn 162 hợp chất đã phân lập: iridoid glycosid là chính Harpagide Harpagoside, Aucubin 6-O-Methylcatalpol, Ningpoenin, Scrophularin, L-Asparagine Asparagine, Oleic acid Stearic acid Linoleic acid, phytosterol alcaloid tinh dầu acid béo saponin đường. Năm 1936 Kinh Lợi Bàn Thạch Nguyễn Cao chế cao lỏng rượu nghiên cứu tác dụng tim huyết quản huyết áp hô hấp huyết đường giảm sốt trên động vật.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị mặn đắng ngọt hơi đắng, tính hàn mát lạnh

* **Quy kinh: ** Vào Phế Thận Vị, có sách ghi Phế Thận Tỳ Vị.

Công năng: Thanh nhiệt giáng hỏa tả hỏa sinh tân dưỡng âm chỉ khát nhuận táo hoạt trường trừ phiền giải độc lợi yết hầu tiêu viêm nhuyễn kiên tán kết tư bổ thận âm.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* YHCT: Nóng trong xương âm hư kèm thực nhiệt, táo bón chảy máu cam phát ban mồ hôi trộm đạo hãn cổ họng sưng đau lao hạch phù thũng bạch hầu ban sởi, lao hạch viêm amidan họng cấp mãn lở ngứa ngoài da mụn nhọt mẩn ngứa do nhiệt, lở loét, ho lâu ngày do nhiễm lạnh, nhiệt tích tam tiêu thương hàn đã thổ hãn độc khí không giảm, thương hàn dương độc sốt ra mồ hôi buồn bực khó ngủ độc uất kết tâm thần điên đảo ngột dưới tim, tổn thương âm dịch sốt cao bại huyết người nóng bứt rứt phát sởi hôn mê, tiêu khát đái tháo đường.

* YHHĐ: Nước sắc cường tim nhẹ giãn mạch hạ huyết áp chống co giật an thần giải nhiệt, ức chế Pseudomonas aeruginosa tụ cầu streptocoque, cồn chiết tăng chịu đựng tim thiếu oxy tăng lưu lượng mạch vành, hạ đường huyết trên thỏ, chống oxy hóa chống viêm giảm IL-6 TNF-alpha, bảo vệ não giảm tổn thương thiếu máu cục bộ, gây apoptosis ức chế tăng sinh tế bào ung thư.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** 10-15g ngày thường 10-12g dạng sắc ngâm rượu tán bột dùng ngoài đắp. Có bài tới 16-20g.

* **Kiêng kỵ:**

  - Tỳ hư thấp tiêu chảy âm hư kèm tiêu chảy âm hư không nhiệt huyết hư đình ẩm huyết thiếu hàn nhiệt mắt mờ chi mãn không dùng. Tính lạnh không dùng tỳ vị hư hàn đại tiện lỏng.

  - Kỵ Lê lô phản Lê lô tuyệt đối không phối, kỵ Sơn thù Can khương Đại táo Hoàng kỳ theo Dược phẩm hóa nghĩa.

  - Tác dụng phụ nôn mửa tiêu chảy giảm nhịp tim chán ăn buồn nôn, quá liều trên 30g nôn nao rối loạn tiêu hóa.

  - Thận trọng dùng chung thuốc trị tiểu đường thuốc ức chế beta thuốc chống loạn nhịp, phụ nữ mang thai cho con bú thận trọng tham khảo thầy thuốc.

 6. Bài thuốc có Huyền Sâm

**1. Ho lâu ngày do nhiễm lạnh**

Huyền sâm Cát cánh Đương quy Bạch thược 6g Cam thảo 4g Mạch môn Sinh địa 8g Bách hợp 10g Thục địa 12g nước 600ml sắc còn 300ml chia 3 lần ấm 3 tuần.

**2. Mụn nhọt mẩn ngứa do nhiệt**

Huyền sâm Liên kiều Sinh địa Kim ngân hoa Mạch môn 12g Đạm trúc diệp 10g Đan sâm 8g Hoàng liên 6g nước 700ml còn 250ml chia 3 lần 2 tuần.

**3. Viêm họng**

Huyền sâm Sài đất Thổ phục linh 12g Cam thảo 6g nước 500ml còn 200ml chia 3 lần 1 tuần. Hoặc viêm thanh quản sưng đau Ngưu bàng tử Huyền sâm 20g sắc.

**4. Đái tháo đường - hỗ trợ**

Huyền sâm 16g Sinh địa Thiên hoa phấn 20g Mạch môn Tri mẫu 12g Thạch cao 20g Hoàng liên 4g nước 700ml còn 250ml chia 3 lần 2 tuần/liệu trình. Hoặc gây táo bón khát nhiều Hoàng cầm Mần tưới Hoàng liên 6g Hạnh nhân 4g Huyền sâm 15g Thương truật 9g sắc ngày 1 thang 3-4 tuần nghỉ 1 tuần.

**5. Nhiệt miệng**

Huyền sâm Sa sâm Mạch môn Hoàng bá Ngọc trúc 12g Sinh địa Cỏ nhọ nồi 16g Tri mẫu Đan bì 8g Cam thảo 4g nước 700ml còn 250ml chia 3 lần 1 tuần. Loét miệng tương tự.

**6. Viêm amidan họng cấp mãn**

Sinh địa 12-16g Sa sâm 12g Bạc hà 8g sắc sau Hoàng cầm 8-12g Cam thảo 4g Huyền sâm 12-20g Mạch môn 12g Liên kiều 8-12g Ô mai 2 quả Cát cánh 8-12g sắc.

**7. Bạch hầu**

Sinh địa 16g Cam thảo 4g Đơn bì 12g Bạc hà 2g Huyền sâm 20g Mạch môn 12g Bối mẫu 8g Bạch thược 16g sắc.

**8. Lao hạch viêm hạch cổ loa lịch**

Mẫu lệ 12g Liên kiều 16g Huyền sâm 16g Bối mẫu 8g Hạ khô thảo 12g sắc. Hoặc Huyền sâm 20g Nghệ đen Rẻ quạt Bồ công anh Mộc thông 10g sắc. Hoặc Mẫu lệ 160g sắc trước 4,5 chén còn 2,5 chén cho Bối mẫu Huyền sâm 40g sắc còn 1 chén nóng uống. Loa lịch lâu năm Huyền sâm sống giã nát đắp 2 ngày thay.

**9. Lao phổi ho sốt ăn kém suy nhược**

Ngưu bàng tử Bạch truật 12g Sơn dược 40g Kê nội kim 8g Huyền sâm 20g sắc. Hoặc lao phổi phế quản mãn Sinh địa 12g Cam thảo 4-6g Cát cánh 8-12g Bách hợp 8-12g Huyền sâm 12-16g Bối mẫu 8-12g Mạch môn 12g Bạch thược sao 12g Đương quy 12g.

**10. Nhiệt tích tam tiêu**

Đại hoàng Hoàng liên Huyền sâm 40g tán bột mật viên hạt ngô đồng lớn mỗi lần 30-40 viên nước, trẻ viên hạt gạo.

**11. Thương hàn đã thổ hãn độc không giảm**

Thăng ma Chích cam thảo Huyền sâm 20g chặt nhỏ trộn đều mỗi lần 20g sắc 1 chén còn 7 phân uống hàng ngày.

**12. Cổ họng sưng nghẹn phát ban**

Thử niêm tử Huyền sâm nửa sống nửa sao 40g tán bột uống. Hoặc Thăng ma 12g Huyền sâm 16g Cam thảo 8g sắc. Hoặc Cam thảo Huyền sâm Thăng ma 20g sắc 3 chén còn 1,5 chén nóng.

**13. Táo bón sốt cao mất nước**

Sinh địa Mạch môn Huyền sâm 12g sắc. Da tay bong tróc Sinh địa Huyền sâm 30g ngâm uống như trà.

Bạn hay dùng Huyền Sâm nhiều cho họng amidan hay cho lao hạch? Nếu chuyên họng, Huyền sâm 12g + Ngưu bàng tử 20g là cặp lợi yết hầu rất êm.

HUYẾT DƯ ( Thán )

**HUYẾT DƯ THÁN - Tóc Cháy - Crinis Carbonisatus**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Tóc cháy

* **Tên khoa học: ** Crinis, Crinis Carbonisetus - tóc người

* **Bộ phận dùng: ** Tóc người, dùng tóc nam nữ thanh niên là tốt nhất.

Tóc sau khi thu hái rửa sạch bằng nước bồ kết hoặc xà bông nhiều lần cho sạch hết nhờn sấy khô giòn.

 2. Thành phần hóa học

* Có Cystin, chất mỡ. Tóc là keratin giàu acid amin chứa lưu huỳnh.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng, hơi ôn ấm

* **Quy kinh: ** Vào 3 kinh Tâm, Can và Thận.

Công năng: Bổ âm tiêu ứ chỉ huyết, cầm máu.

 4. Tác dụng - Chủ trị

Trị đổ máu cam nướu răng chảy máu chân răng, tiểu ra máu niệu huyết, lỵ ra máu, xuất huyết.

* Chảy máu phần trên cơ thể dùng Huyết dư thán hợp với Ngẫu tiết.

* Chảy máu phần dưới cơ thể dùng Huyết dư thán hợp với Tông lư tán.

Ngoài ra dầu tóc bôi chữa trĩ Viện Đông y.

 5. Bào chế - Liều dùng

**Bào chế:**

* Theo Trung y: Dùng bồ kết sắc nước rửa tóc sạch phơi khô cho vào nồi đậy vung trét kín đun lửa to trên vung để một nhúm gạo khi gạo cháy vàng bắc xuống để nguội tóc cháy kỹ màu đen nhánh là được - tồn tính.

* Theo kinh nghiệm Việt Nam:

  - Nấu dầu tóc: Nước bồ kết xà bông rửa chải nhiều lần sấy khô giòn, dầu mè đun kỹ bay hết nước cho tóc vào nếu dùng 20g bài thuốc thì lấy 40g tóc đun 8 giờ thỉnh thoảng quấy lèn dùng cành đào quấy thì tóc tan nhiều hơn, đun chỗ thoáng vì hôi khét, lọc vải thưa loại tóc không tan cặn bẩn.

  - Dầu tóc bôi trĩ bài Viện Đông y: Sau lọc dầu mè 100g tóc 40g đun kỹ rút lửa từ từ cho Bạch liễm Bạch cập Bạch chỉ Quy vĩ đều 16g nghệ khô 32g vào không cho một lúc sẽ trào, đun kỹ 2 giờ khi các vị nổi lên cho Một dược Nhũ hương đều 8g quấy tan lọc, tán Ngân chu Hoàng đơn mịn đều 4g quấy với dầu đã lọc đều đóng lọ kín.

  - Tán bột: Rửa sạch bằng bồ kết xà bông sấy khô trộn với Đăng tâm 40g tóc dùng 12g đăng tâm bỏ nồi đất đậy vung trét kín dưới nồi đun to lửa 2-5 giờ thấy khói ít ra gần hết mùi khét bắc ra để nguội lấy tóc tồn tính tán bột thủy phi thứ không tan bỏ đi bay hơi sấy khô lấy bột tóc.

**Liều dùng: ** Bột ngày 6-12g, dầu tóc ngày 5-15ml uống hoặc bôi ngoài chữa trĩ.

**Kiêng kỵ: ** Thuốc cầm máu nên khi không có ứ huyết thực chứng cần thận trọng, dùng theo chỉ định.

 6. Bài thuốc có Huyết Dư Thán

**1. Chảy máu cam nướu răng chân răng tiểu ra máu lỵ ra máu**

Huyết dư thán tán bột 6-12g uống, chảy máu trên hợp Ngẫu tiết, chảy máu dưới hợp Tông lư tán.

**2. Dầu tóc chữa trĩ - Viện Đông y**

Như cách nấu dầu trên: dầu mè 100g tóc 40g + Bạch liễm Bạch cập Bạch chỉ Quy vĩ 16g nghệ khô 32g Một dược Nhũ hương 8g Ngân chu Hoàng đơn 4g chế dầu bôi.

**3. Bột tồn tính cầm máu**

Tóc rửa bồ kết sấy khô trộn đăng tâm đốt tồn tính tán bột thủy phi uống 6-12g.

Bạn đang cần Huyết Dư Thán cho xuất huyết trên như chảy máu cam hay cho trĩ? Nếu cho chảy máu cam, phối Ngẫu tiết là cách cổ điển.

HUYẾT KIỆT

**HUYẾT KIỆT - Huyết Kết - Kỳ Lân Kiệt - Máu Rồng - Sang Dragon**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Huyết kết, Huyết nục, Kỳ lân kiệt, Kỳ lân huyết, Trảo nhi huyết, Hải tích thạch, Sang dragon, Máu rồng

* **Tên khoa học: ** *Daemonorops draco* Blume = *Calamus draco* Willd., đồng nghĩa *Calamus propinquus* Becc., họ Cau Dừa - Palmaceae Arecaceae, đôi khi ghi họ Song mây.

* **Bộ phận dùng: ** Nhựa khô Resina Draconis - dịch tiết màu đỏ như máu từ quả và thân.

Cây mây leo dài cao tới 10m đường kính 2-4cm thân nhiều đốt phủ vỏ cứng gai sắc bám rừng rậm, lá kép lông chim so le dài 20-40cm lá chét hẹp thuôn xanh bóng mép gai. Hoa cụm lớn nách lá đơn tính khác gốc nhỏ vàng nhạt trắng xanh mùi nhẹ. Quả quan trọng nhất hình cầu to bằng trứng chim bồ câu vỏ nhiều vảy xếp lợp, khi chín kẽ vảy tiết nhựa đỏ tươi khô thành vảy cứng bám ngoài vỏ, mỗi quả 1 hạt cứng cầu nâu đen.

Phân bố rừng nhiệt đới Đông Nam Á Indonesia Sumatra Borneo Malaysia miền Nam Việt Nam giáp Campuchia. Tại Việt Nam chưa thấy mọc hoang dược liệu nhập ngoại. Thu hái mùa hè mùa khô khi quả chín nhựa khô thành vảy tránh mưa rửa trôi. Chế biến: cho vào túi gai vò xát thu nhựa khô giòn lọc rây bỏ tạp chất phơi nắng hoặc hấp cách thủy nóng đổ khuôn gói lá Cọ làm viên nhỏ. Có nơi đun quả với nhựa chảy ra đóng bánh vài kg kém chất lượng. Có nơi đun chảy nhẹ lọc hòa cồn nóng lọc mảnh vỏ hạt cô bớt cồn lấy huyết kiệt tinh khiết, hiện đại chiết dung môi hữu cơ thu dracorhodin nordracorhodin bào chế xịt giảm đau mỡ trị bỏng.

Dược liệu nhựa khô nguyên khối nâu đỏ thẫm giòn dễ vỡ vụn mảnh vụn ngoài trơn bóng trong đỏ đẹp không mùi vạch lên giấy để vệt nâu đỏ, mài vào móng tay thấm là thật. Tốt vị hơi mặn đập bể mùi như Chi tử nhai không nát, kém vị mặn mùi tanh hôi. Tan phần lớn cồn sunfua carbon cloroform benzen ít tan ete tinh dầu, chảy ở 120°C. Bảo quản khô ráo thoáng mát phòng ẩm bị ẩm biến chất khó tán bột, tránh nhiệt cao chảy dính bết.

 2. Thành phần hóa học

* Chính: ete benzoic và benzoylaxetic của dracoresitanola dracoresinol, dracoresitanol, kèm ít acid benzoic tự do và tinh dầu, phần không tan mảnh cây bụi tới 40% giảm phẩm chất.

* Năm 1936 Hesse nghiên cứu: chất màu chất nhựa từ nhựa lấy được 60% acid chủ yếu acid aliatinic và đồng phân.

* Hiện đại:

 Dracorhodin flavonoid sắc tố đỏ quan trọng nhất kháng khuẩn kích thích biểu mô, Dracoresene khoảng 11% resin bám dính bảo vệ vết thương, Dracoresinotannol tanin săn se cầm máu, Dracocacmin Dracorubin Dracoflavan flavonoid chống oxy hóa bảo vệ mạch nhỏ, Abietic acid kháng viêm ức chế nấm, Anthoxyan anthocyanin sắc tố, tinh dầu thấp thơm sát trùng nhẹ, nhựa không tan 3% dracoalben 2,5% dracoresen 14% hỗn hợp C6H5-CO-CH2-CO-OC8H9O và dracoresinotanol 57-82% phlobaphen 0,03%.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị ngọt mặn, tính bình ôn, không độc

* **Quy kinh: ** Vào Tâm bào và Can, có sách ghi Can và Tâm.

Công năng: Tán ứ sinh tân hoạt huyết chỉ thống, cầm máu tiêu máu tụ, sinh cơ liễm loét làm tan mụn nhọt lên da non, trừ tà khí ngũ tạng thông tắc kinh nguyệt.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* Chấn thương tụ huyết sưng đau bầm tím bong gân trật khớp sang thương tay chân, ứ huyết khối sau sinh đau đớn đầy trướng ngực hen suyễn phụ nữ sau sinh, bế tắc kinh nguyệt thống kinh huyết khối trong bụng thành cục, xuất huyết lở loét do ngoại thương cầm máu chữa lành, mụn nhọt loét miệng sưng nướu, phong thấp chạy đau đầu gối.

* YHHĐ: kháng khuẩn virus gây nhiễm trùng lở loét niêm mạc, đông máu tại chỗ dracorhodin tạo cục máu đông nhanh, thúc đẩy tái tạo biểu bì nguyên bào sợi se mặt giảm sẹo lồi, giảm viêm đau trung gian viêm sưng khớp chấn thương, bảo vệ niêm mạc tiêu hóa bao phủ loét dạ dày ngăn chảy máu nhẹ, kháng nấm móng kẽ chân.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Uống 1-2g ngày theo khuyến cáo chung 2-4g ngày dạng bột viên hoàn, có bài dùng 3-4g ngày, có nơi dùng 10-12g khi phối. Dùng ngoài rắc bột không giới hạn vừa đủ che phủ, rượu thuốc 5-10ml mỗi lần xoa bóp hoặc uống liều thấp.

* **Kiêng kỵ:**

  - Người không có ứ tích không được dùng.

  - Phụ nữ có thai tuyệt đối không uống vì hoạt huyết mạnh nguy cơ sảy thai chỉ dùng ngoài diện hẹp theo chỉ dẫn, phụ nữ có thai có huyết khối do ứ huyết phải có thầy thuốc cân nhắc.

  - Tránh nhầm hàng giả nhựa cây phẩm màu, chọn nhà thuốc uy tín.

  - Màu đỏ rất bền bôi da quần áo khó tẩy thận trọng vùng mặt.

  - Không dùng cho vết thương nhiễm trùng nặng hoại tử mủ sâu cần xử lý y tế trước tránh bịt kín ổ nhiễm trùng.

  - Tương tác thuốc chống đông Aspirin Warfarin cần tham khảo trước khi uống liều cao hoặc phẫu thuật.

 6. Bài thuốc có Huyết Kiệt

**1. Bong gân trật khớp sang thương tay chân**

Huyết kiệt 160g Tự nhiên đồng 8g Đại hoàng 48g tán bột mịn mỗi ngày uống 12-16g với nước cốt Gừng.

**2. Huyết vựng lên tâm đau đầy trướng ngực hen suyễn sau sinh**

Huyết kiệt Một dược bằng nhau tán bột mịn mỗi ngày uống 2 lần mỗi lần 8g chiêu đồng tiện hoặc rượu nóng.

**3. Phụ nữ có thai huyết khối do ứ huyết đau sườn đau bụng**

Huyết kiệt Diên hồ sách Bồ hoàng Đương quy Xích thược Quế tâm mỗi vị 20g tán bột mịn mỗi ngày uống 8-12g với đồng tiện hoặc rượu nóng nằm nghỉ lát sau uống lại ác huyết theo kinh nguyệt ra không trào ngược.

**4. Ngoại thương chảy máu**

Tán bột mịn rắc vào vết thương cầm máu nhanh tạo màng ngăn nhiễm trùng.

**5. Chảy máu cam**

Huyết kiệt + Bồ hoàng tán bột mịn lọc rây thổi bột vào mũi.

**6. Mụn nhọt sưng đau**

- Bài 1: Huyết kiệt Bồ hoàng bằng nhau tán bột mỗi lần 10-12g uống nếu mụn rò máu rắc bột.

- Bài 2: Huyết kiệt 6g Khinh phấn Hạnh nhân sống 63g Hạt gấc 6 hạt Ba đậu nhân 0,6g Hạt thầu dầu Một dược Colophan 20g nấu cô đặc thành cao phết gạc đắp mụn giúp lên da non.

- Bài 3: Huyết kiệt 4g Nhi trà Nhũ hương Một dược 6g tán bột tăm bông chấm mụn.

**7. Ứ huyết giảm đau**

- Bài 1: Huyết kiệt Hồng hoa 8g Băng phiến 4g Nhi trà 12g Xạ hương 2g Một dược Nhũ hương Chu sa 6g nghiền bột mỗi lần 2,5-3g với rượu ấm hoặc đồng tiện.

- Bài 2: Huyết kiệt Đại hồi Thiên niên kiện Quế chi 20g tán nhỏ ngâm 500ml rượu 50 độ 1 tuần lọc lấy rượu tăm bông thoa vết thương.

**8. Bài bổ máu**

Huyết kiệt Hoài sơn Hà thủ ô đỏ Thỏ ty tử Đỗ đen sao cháy Vừng đen sao cháy 100g Ngải cứu 20g tán bột trộn mật viên hoàn mỗi ngày 15-20g.

**9. Trong bụng huyết khối**

Huyết kiệt Một dược Hoạt thạch Mẫu đơn bì 30g sao qua tán bột trộn hồ giấm viên hạt ngô uống khi đói.

**10. Phong thấp chạy đau đầu gối**

Huyết kiệt + bột Lưu hoàng mỗi vị 30g mỗi lần uống 3g với rượu nóng.

Bạn cần Huyết Kiệt cho cầm máu ngoài hay cho tan ứ sau sinh? Nếu cho ngoài, rắc bột trực tiếp là cách nhanh nhất nhưng phải rửa sạch vết thương trước.

HƯƠNG NHU

                                                             

**HƯƠNG NHU - Hương Nhu Tía và Hương Nhu Trắng**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

**Hương nhu tía - É đỏ É tía**

* Tên khác: É đỏ É tía Holy Basil Tulsi

* Tên khoa học: *Ocimum tenuiflorum* L. = *Ocimum sanctum* L., họ Hoa môi - Lamiaceae

**Hương nhu trắng - É trắng**

* Tên khác: Húng giổi tía Húng quế lông É trắng

* Tên khoa học: *Ocimum gratissimum* L. / *Ocimum americanum* var *pilosum*, họ Lamiaceae

Cây nhỏ sống hàng năm hay sống dai cao gần 1m đến 0,7-3m phân nhiều nhánh. Hương nhu tía thân cành màu đỏ tía có lông mịn, lá mọc đối cuống dài hình mác thuôn dài 2-5cm rộng 1-3cm mép khía răng hai mặt tím tía lông mềm. Hương nhu trắng toàn thân trắng xanh thơm dịu nhẹ thân mấu phình to cách 5-10cm sọc nhỏ dọc hơi tía xanh nhạt già chuyển nâu xám lá mọc đối chéo chữ thập phiến trứng mép răng nhọn mặt trên nhiều lông xanh sẫm mặt dưới gân lông chim nổi cuống 2-5cm nhiều lông.

Cụm hoa đầu cành chùm xim phân nhánh lá bắc nhỏ hoa trắng hay tím tía xếp vòng 5-6 cái đài 3-5mm thùy trên mắt chim thùy dưới giùi tràng cánh hơi lượn sóng mép nhị 4 vượt tràng. Quả bế tư gần cầu hơi dẹt nâu nhạt hoặc đỏ đốm đen nằm trong đài tồn tại. Hoa quả tháng 5-7 tháng 5-7 nở rộ.

Chi Ocimum có 8 loài ở Việt Nam 5 loài đều cây trồng. Hương nhu tía vốn cổ nhiệt đới châu Á trồng rải rác Trung Quốc Lào Thái Lan làm thuốc rau gia vị, ở ta trồng hạn chế vườn gia đình cơ sở chữa bệnh YHCT, nay trồng nhiều ngoại thành Hà Nội Hà Giang Yên Bái Cửu Long ngoại thành TP HCM. Ưa khí hậu nóng ẩm 25-30°C mưa 1800-2600mm năm vùng núi cao cận nhiệt đới lạnh không thấy. Mọc từ hạt cuối xuân sinh trưởng nhanh hè cuối thu đầu đông tàn lụi ra hoa quả nhiều quả chín tự mở hạt rơi nảy mầm sau 5-6 tháng trồng dễ bằng hạt.

Bộ phận dùng: Phần trên mặt đất toàn cây trừ rễ, thân mang cành lá hoa cắt đoạn 2-3cm phơi âm can khô nơi khô mát tránh mất tinh dầu thu hái khi cây ra hoa hay một số hoa đã kết quả dùng tươi hoặc khô. Hạt dùng riêng.

 2. Thành phần hóa học

* **Hương nhu tía: ** Phần trên mặt đất chứa tinh dầu DĐVN I quy định phải đạt 0,5% DĐVN II 1% đã trừ ẩm. Phân nhiều nhóm:

  - Nhóm methyl eugenol thứ lá tía A 72,7% thứ lá xanh B 70,9%

  - Nhóm eugenol và methyleugenol thứ lá xanh C eugenol 82,8% methyleugenol 2,5%

  - Caryophyllen A 17,3% B 20,4% C 6,7%. Hương nhu tía Việt Nam chứa 30-40% eugenol đến 45-70% eugenol methyl eugenol 12-20% carvacrol 10,15% beta caryophyllene 10,93% alpha beta bisabolene long não eucalyptol. Ngoài ra a-pinen sabinen b-pinen myrcen 1-8 cineol linalol camphor borneol linalyl acetat terpinen-4-ol a-terpineol geraniol citral methyl isoeugenol p-elemen 5-elemen sesquiterpen. Polyphenol apigenin luteolin apigenin-7-glucuronid luteolin-7-glucuronid orientin molludistin galuteolin acid galic methylester ethylester protocatechuic 4-hydroxybenzoic 4-hydroxybenzaldehyd rosmarinic vanilic cafeic chlorogenic.

* **Hương nhu### 4. Tác dụng - Chủ trị

 trắng: ** Tinh dầu dồi dào gồm Eugenol Cis beta-ocimen Terpinolene D-germacrene A-humulene P-caryophyllene Alocimen Calamen P-myrcen Methylchavicol Y-maurolen Sabinen V-cadinen A-pinen A-copaen.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị cay mùi thơm, tính ấm hơi ôn, không độc. Trắng tính ôn vị cay.

* **Quy kinh: ** Vào Phế và Vị, có sách ghi Phế Tỳ Vị.

Công năng: Phát hãn làm ra mồ hôi thanh nhiệt tán thấp hành thủy giảm đau hành khí hòa vị tiêu thấp, lợi thấp hành thủy.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* YHCT: Chữa cảm nắng say nắng nhức đầu đau bụng đi ngoài tức ngực nôn mửa chuột rút ho tả, cảm mạo thương thử ngày hè hóng mát uống nhiều nước lạnh phát sốt ớn rét nặng đầu tức ngực khô mồ hôi, phù thũng thủy thũng, chảy máu cam nôn ra máu miệng hôi tưa lưỡi viêm lợi chảy máu chân răng hôi miệng tiểu rắt buốt viêm bàng quang lợi thấp hành thủy táo bón.

* YHHĐ: Kháng khuẩn cao kìm khuẩn trực khuẩn phế viêm lỵ thương hàn E.coli Mycobacterium tuberculosis Bacillus mycoides vòng vô khuẩn 22mm B.subtilis 60 Diplococcus pneumoniae 0 E.coli 15 Klebsiella 12 M.tuberculosis 18 Proteus 18 Salmonella typhi 22 Shigella dysenteriae 30 Sh.flexneri 12 Staph aureus 20 Strep haemolyticus 15, tác dụng bằng 1/10 Streptomycin 1/4 isoniazid với TB, diệt amip Entamoeba moskowskii nồng độ 1:1280 kháng histamin co hồi tràng cô lập chuột lang, trừ muỗi trồng quanh nhà khống chế muỗi. Chống viêm giảm đau hạ sốt dịch chiết methanol và nhũ dịch 500mg/kg tương đương salicylat natri 300mg/kg ức chế phù gan bàn chân carragenin viêm cấp và ức chế dịch rỉ tổ chức hạt dầu croton viêm mạn, giảm đau hot-plate dịch chiết mạnh hơn kéo dài thời gian phản ứng cong đuôi morphin, hạ sốt vaccin thương hàn phó thương hàn methanol 250mg/kg nhũ dịch 100mg/kg nhưng yếu ngắn hơn salicylat 300mg/kg cơ chế ức chế tổng hợp prostaglandin vì ức chế tiêu chảy dầu castor. Trấn thống giảm đau tinh dầu 0,15-0,3ml/kg qua dạ dày chuột, tăng sức đề kháng 190mg/kg 7-8 ngày, hoạt chất S tăng huyết áp thấp, giải nhiệt 30g/kg sắc sau 3 lần. Antimutagenic chống đột biến EMS 4-nitro phenylenediamine 2-aminofluorene, eugenol chống ung thư.

* Dùng ngoài Ấn Độ nước hãm lá chữa đau dạ dày trẻ em sốt rét dịch ép lá chữa nôn mửa giun móc do thymol phối mật ong gừng dịch tỏi lợi đờm viêm phế quản ho trẻ em dịch ép chữa rắn độc cắn, Myanmar nước sắc chữa đầy hơi tiêu chảy trẻ em hạt chữa thận, Malaysia dịch hãm chữa viêm hô hấp rối loạn kinh nguyệt. Eugenol dùng nha khoa nguyên liệu tổng hợp vanilin, trà lá dùng bổ hoặc súc miệng viêm họng.

 5. Liều dùng - Bào chế - Kiêng kỵ

* **Liều:** Ngày 6-12g dạng sắc hãm, hạt 5-10g pha nước. Xông hơi phối hợp.

* **Bào chế:** Cắt đoạn 2-3cm phơi âm can khô mát tránh mất tinh dầu, thu hái xong cất sớm.

* **Kiêng kỵ:**

  - Người âm hư khí hư thận âm hư không dùng, biểu hư thường xuyên ra nhiều mồ hôi không dùng.

  - Người trúng nhiệt trúng thử mùa hè kiêng hương nhu trắng? Thực ra hương nhu tía chuyên cảm nắng, nhưng sách ghi kiêng trúng nhiệt là đối với trắng.

  - Phụ nữ mang thai thận trọng tránh biến chứng, trắng tuyệt đối không dùng với thai và âm khí hư.

  - Không dùng khoảng 1 tuần trước phẫu thuật.

  - Hạt hút nước cao phải ngâm nở đều mới dùng nếu không hút nước dạ dày tắc ruột, tránh dùng chung hạt với thuốc khác cách 1 giờ.

  - Dùng sai nôn mửa buồn nôn hao khí. Uống trà nước sắc để nguội tránh nôn.

  - Tinh dầu pha loãng với dầu nền dừa bưởi không dùng đậm đặc tránh bỏng kích ứng, không để trẻ em tiếp vùng nhạy cảm mắt, có thai cho bú hỏi bác sĩ, không uống tùy tiện phải hỏi bác sĩ, không lạm dụng liều cao 2g 30 ngày ở thỏ đực giảm tinh trùng hormone.

  - Bảo quản lọ thủy tinh kín khô thoáng tránh nắng.

 6. Bài thuốc có Hương Nhu

**1. Cảm nắng thương thử phát sốt ớn rét nặng đầu tức ngực khô mồ hôi**

Hương nhu 8g Hậu phác 8g Bạch biển đậu 12g sắc uống ngày uống nguội.

**2. Cảm sốt nhức đầu đau bụng chân tay lạnh**

Hương nhu tía 500g Hậu phác tẩm gừng nướng 200g Bạch biển đậu sao 2000g tán nhỏ trộn đều mỗi lần 10g đến 20g với nước sôi để nguội.

**3. Phòng chữa cảm nắng say nắng**

Lá hương nhu 32g Hạt đậu ván 32g Củ sắn dây 24g Gừng sống 12g phơi khô tán nhỏ rây mịn mỗi lần người lớn 16g trẻ em 8g hãm nước sôi gạn uống - Viện Y học cổ truyền.

**4. Xông cảm hạ sốt ra mồ hôi**

Hương nhu Hoắc hương Bạc hà Sả Tía tô Lá bưởi Lá chanh mỗi thứ 10g rửa sạch đun sôi xông hơi. Hoặc Hương nhu trắng tươi 20g lá bưởi cúc tần lá chanh mỗi 10g nấu 1 lít xông tới toát mồ hôi.

**5. Cảm mạo bốn mùa**

Hương nhu trắng khô tán bột mịn lọ kín 8g hòa nước ấm uống 5-7 ngày cho ra mồ hôi.

**6. Táo bón khó tiêu**

Hạt hương nhu trắng 5-10g ngâm nước ấm thấy màng trắng nhớt thêm đường phèn uống ngay.

**7. Tiểu buốt viêm bàng quang tiểu rắt**

3-6 giọt tinh dầu lá hương nhu trắng pha siro hoặc nước lọc uống trong ngày.

**8. Nôn mửa đau bụng trướng bụng ăn không tiêu**

10-20g **9. Viêm hô hấp trẻ em**

cành é trắng khô hãm nước ấm uống 3-5 ngày.

**9. Viêm hô hấp trẻ em**

Hương nhu 10g Cam thảo 10g Kinh giới 10g Đẳng sâm 10g Bán hạ 10g Phục linh 10g Hoắc hương 10g Hoàng cầm 10g và 5g cam thảo sắc cho trẻ uống 4-6 lần ngày.

**10. Viêm lợi chảy máu chân răng tưa lưỡi**

30g lá hương nhu trắng tươi + 30g vỏ cây sổ rửa ép lấy nước ngậm nhiều lần ngày.

**11. Hôi miệng**

Hương nhu 10g sắc 200ml nước chia 2 phần súc miệng sáng tối 10-15 ngày.

**12. Chậm mọc tóc trẻ em**

Hương nhu sắc đặc hòa mỡ lợn bôi hàng ngày - Tuệ Tĩnh Nam Dược thần hiệu. Hoặc Hương nhu 10g lá vỏ bưởi 10g bồ kết khô 10g đun 3 lít pha gội tuần 2 lần mềm mượt giảm gãy kích thích mọc.

Bạn hay dùng Hương nhu tía cho cảm nắng hay Hương nhu trắng cho tiêu hóa? Nếu chuyên cảm nắng, phối Hậu phác Bạch biển đậu là Hương nhu tán kinh điển.

HƯƠNG PHỤ

**HƯƠNG PHỤ - Cỏ Gấu - Củ Gấu - Cỏ Cú - Sa Thảo**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Củ gấu, Cỏ gấu, Cỏ cú, Sa thảo, Cỏ gắm, Củ gấu vườn, Nut grass Coco grass

* **Tên khoa học: ** *Cyperus rotundus* L., họ Cói - Cyperaceae. Chi Cyperus hơn 700 loài ở ta khoảng 45 loài.

* **Bộ phận dùng: ** Thân rễ vẫn gọi là củ - Rhizoma Cyperi.

Cây cỏ sống dai cao 20-30cm đến 10-60cm thân rễ bò dưới đất từng đoạn phình củ hình trứng hình thoi dài 2-4cm đường kính 0,5-1cm vỏ ngoài nâu sẫm nâu đen nhiều nếp nhăn dọc đốt ngang mỗi đốt lông cứng nâu đen vết tích rễ con bên trong nâu nhạt hồng mùi thơm đặc trưng nếm hơi đắng cay ngọt ít. Lá hẹp dài gốc bẹ ôm thân đầu thuôn nhọn gân chính nổi rõ. Cụm hoa đỉnh phân nhánh nhiều bông nhỏ trục nhẵn mang 3-20 bông nhỏ mỗi hoa kẽ lá bắc vảy hình xoan nâu đỏ không tràng đài nhị 3 ô bao phấn dải bầu thượng 1 ô 1 noãn vòi nhụy sợi chỉ quả bế đen xám đen 3 cạnh 1 hạt. Hoa quả tháng 3-7 hè tới đông.

Mọc khắp nơi trừ núi cao trên 2000m, ưa sáng chịu nắng hạn, đất cát ven biển từ Móng Cái đến Hà Tiên đảo Cát Bà Hòn Mê Hòn Khoai Phú Quốc Côn Đảo gọi là Hải hương phụ củ to dài, mọc hoang đồng ruộng, còn Indonesia Nhật Bản. Loài cỏ dại khó diệt nhà nông chỉ một mẩu rễ cũng mọc thành cây hoàn chỉnh nhưng là vị thuốc quý câu truyền "Nam bất thiểu trần bì nữ bất ly hương phụ" chữa nam không thể thiếu trần bì nữ không thể thiếu hương phụ.

Thu hái: Đào toàn cây mùa xuân đào mùa thu củ chắc tốt hơn, đào lên phơi khô vun đống đốt cho lá rễ con cháy hết thu củ riêng rửa sạch phơi sấy khô. Dùng củ to mập chắc thơm sạch lông thịt hồng hào là tốt. Bảo quản khô thoáng tránh mối mọt nắng trực tiếp, sau bào chế chỉ dùng tối đa 15-20 ngày vì để lâu mất tác dụng.

 2. Thành phần hóa học

* Tinh dầu 0,3-2,8% màu vàng thơm nhẹ đặc trưng gồm cyperen 32-37% cyperol rượu cyperola 40-49% cyperol cyperolen a-cyperol. Hương phụ biển *Cyperus stoloniferus* Retz khảo sát GC/MS 27 hợp chất Cyperene 22,27% Cyperone 13,74% đồng phân 16,05%.

* Ngoài ra b-Pinene Camphene 1,8-Cineole Limonene p-Cymene Selinatriene b-Selinene a-Cyperone b-Cyperone Patchoulenone a-Rotunol Cyperol Isocyperol Copadiene Epoxyguane Cyperolone Rotundone Kobusone Isokobusone flavonoid 1,25% tanin 1,66% alcaloid 0,21-0,24% pectin 8,7% tinh bột chất đắng hệ số 1,333 acid béo phenolic glycoside tim glycerol linoleic myristic oleic stearic glucose fructose nguyên tố vi lượng.

Tác dụng dược lý: Cao lỏng 5% thí nghiệm 102 lần trên tử cung cô lập thỏ mèo chó chuột bạch ức chế co bóp giảm trương lực dù có thai hay không gần như tác dụng trực tiếp làm cơ tử cung dịu lại yếu hơn Đương quy dầu có tác dụng như estrogen nhưng không mạnh. Dịch chiết cồn trên chuột nhắt trắng gây đau kích thích điện tiêm dưới da 0,5ml/20g tăng ngưỡng đau giảm đau. Tinh dầu tiêm phúc mạc 0,03ml/chuột kéo dài thời gian ngủ pentobarbital thỏ tăng cường gây mê scopolamine ức chế dẫn truyền xung qua synap tế bào vùng hải mã và bó tháp không ức chế sợi trục thần kinh ức chế TKTW. Chiết ether dầu hỏa chống viêm hoạt chất alpha-cyperen ức chế prostaglandin E2 mùi thơm tăng tiết mồ hôi lợi tiểu. Methanol 250-500mg/kg chống tiêu chảy, polyphenol chống oxy hóa in vitro dầu kháng khuẩn mạnh Gram dương Staph aureus Enterococcus faecalis Salmonella enteritidis flavonoid toàn phần etyl acetat, cồn kháng viêm cao hơn hydrocortisone 75,9% so 47,3% carrageenan 55,1% so 35,6% formaldehyde, sắc ký ether hạ sốt tương tự aspirin, ether và dầu giảm đau.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị cay hơi đắng ngọt ít, tính bình có sách ghi hàn ấm

* **Quy kinh: ** Vào Can Tam tiêu kiêm 12 kinh mạch, có sách ghi Can Tỳ Tam tiêu.

Công năng:  Điều khí khai uất thông kinh, lý khí thư can chỉ thống điều kinh kiện tỳ tiêu thực hóa đàm.

Tùy chế:

- Dùng sống thông khí trừ đờm giải cảm

- Sao đen cầm máu rong kinh thán chỉ huyết bổ hư

- Tẩm nước muối sao chữa huyết quy Can Thận nhuận táo hành kinh lạc

- Tẩm đồng tiện trẻ em sao giáng hỏa bốc nóng

- Tẩm giấm sao tiêu tích tụ huyết ứ u bầm

- Tẩm rượu sao tiêu đờm hành khí bốc lên

- Tứ chế muối đồng tiện giấm rượu chữa bệnh phụ nữ

 4. Tác dụng - Chủ trị

* Điều hòa kinh nguyệt giảm đau bụng kinh kinh nguyệt không đều kinh đến muộn bụng dưới tức đau lúc hành kinh có cục máu tím huyết áp cao băng huyết rong kinh huyết nhiệt kinh trước kỳ lượng nhiều màu sẫm hôi táo bón tiểu đỏ, viêm tử cung mạn đau bụng kinh do khí trệ tinh thần ức chế đau tức vú.

* Can vị bất hòa đau sườn ngực đau bao tử hông sườn trướng đau đau bụng lạnh khó chịu vùng dưới, hội chứng dạ dày lý khí thư can thanh can giáng hỏa hành khí hoạt huyết, rối loạn tiêu hóa ăn không ngon nôn mửa đầy bụng chướng bụng dưới sa trực tràng, tiêu hóa kém tiêu chảy.

 5. Bào chế - Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Bào chế:**

  - Việt Nam: Phơi khô sao cháy lông rễ con. Hương phụ mễ sinh hương phụ phơi thật khô giã với trấu 1kg củ 0,5kg trấu chày nhọn cho trụi lông vỏ giã khéo tránh nát.

  - Hương phụ thán sao cháy đen tồn tính úp vung cho nguội tán bột.

  - Hương phụ tứ chế thường dùng: 1kg mễ chia 4 phần 250g tẩm 200ml giấm 5% phần 2 tẩm 200ml đồng tiện trẻ khỏe lấy giữa dòng phần 3 tẩm 200ml nước muối 15% phần 4 tẩm 200ml rượu 40% ngâm 1 đêm mùa hè 1 ngày đêm mùa đông 7 ngày 7 đêm giã dập sao khô thơm trừ tẩm rượu sao khô giã dập mới tẩm rượu để riêng lọ kín hoặc trộn chung 4 phần. Phần giấm và đồng tiện quan trọng nhất không thể thiếu. Còn tẩm nước gừng cam thảo nước vo gạo tùy lương y. Thất chế thêm 3 phần tẩm nước gừng cam thảo nước vo gạo tốt hơn nhưng phức tạp ít dùng.

  - Chế giấm thái lát mỏng ngâm giấm ủ qua đêm sao vàng phơi khô 10kg dược liệu 2 lít giấm.

  - Trung y Lý Thời Trân rửa sạch mài xác trên đá nhám sạch vỏ ngâm nước đái trẻ cho mềm phơi khô giã nát dùng sống hoặc sao tẩm giấm muối tùy.

* **Liều:** Ngày 6-12g dạng sắc bột cao viên thường phối hợp, có bài 3-5g.

* **Kiêng kỵ:**

  - Chứng âm hư huyết nhiệt khí hư không nên, nếu không có khí trệ không nên dùng.

  - Vị đắng tính hoạt mạnh có thể tổn thương khí huyết cần phối ngũ thích hợp.

  - Chưa đủ thông tin an toàn thai kỳ cho con bú cần tham khảo.

  - Tương tác thuốc điều trị hoặc TPCN hỏi ý kiến.

 6. Bài thuốc có Hương Phụ

**1. Điều kinh giảm đau bụng kinh - hàng đầu**

Hương phụ 12g Ích mẫu 16g Xuyên khung 12g Cam thảo 6g sắc. Hoặc Hương phụ 3g Ích mẫu 3g Ngải cứu 3g Bạch đồng nữ 3g sắc chia 3 lần ngày uống đón kinh 10 ngày trước dự đoán.

**2. Kinh không đều kinh muộn bụng dưới tức đau có cục tím**

Hương phụ 5g Đương quy 10g Thược dược 10g Xuyên khung 5g Ô dược 7g Ngải diệp 3g sắc.

**3. Hương phụ tứ chế điều kinh nữ**

Hương phụ tứ chế rượu giấm muối nước tiểu mùa xuân 3 ngày hè 1 ngày thu 5 ngày đông 7 ngày rửa sạch sấy khô tán nhỏ nấu giấm hồ viên hạt ngô mỗi ngày 10-12g.

**4. Kinh không đều huyết nhiệt kinh trước kỳ nhiều màu sẫm hôi táo bón tiểu đỏ**

Hương phụ tứ chế 12g Cỏ nhọ nồi 30g Sinh địa 16g Cỏ roi ngựa 25g Ích mẫu 16g Rau má tươi 30g Ngưu tất 12g sắc ngày 1 thang.

**5. Băng huyết rong kinh**

Hương phụ sao đen tán bột mỗi lần 6g ngày 2 lần nếu kèm mê man gia bẹ móc đốt than tán bột uống nước cơm.

**6. Đau bụng kinh rối loạn kinh do ức chế đau tức vú Cao hương ngải**

Hương phụ Trần bì Ngải diệp mỗi vị 20g Nguyệt quế 2 đóa sắc ngày 1 thang. Hoặc Hương phụ 20g Ích mẫu 15g Ngải cứu 6g Bạch đồng nữ 8g thêm 300ml nước đun sôi lọc bỏ bã cho đường uống.

**7. Đau sườn ngực đau bao tử**

Hương phụ 8g Ô dược 10g Cam thảo 4g sắc chia 2 lần ngày.

**8. Hông sườn trướng đau - Lương phụ hoàn**

Hương phụ 10g Lương khương 10g sắc chia 2 lần ngày.

**9. Đau bụng lạnh khó chịu vùng dưới**

Hương phụ 10g Diên hồ sách 8g sắc uống hết ngày chia 2-3 lần.

**10. Rối loạn tiêu hóa ăn không ngon nôn mửa đầy bụng**

Hương phụ 8g Sa nhân 4g Mộc hương 6g Chỉ xác 8g Đậu khấu nhân 6g Hậu phác 12g Hoắc hương 8g Bạch truật 12g Trần bì 12g Phục linh 12g Bán hạ 12g Cam thảo 4g Sinh khương 12g Đại táo 5 trái làm thang sắc chia 2-3 lần.

**11. Tiêu hóa kém**

Hương phụ sao 12g Vỏ quýt sao 12g Vỏ vối sao 12g Vỏ rụt sao 16g Chỉ xác 12g sắc nếu tiêu chảy thêm riềng 8g búp ổi 12g.

**12. Đau bụng nôn mửa**

Hương phụ Riềng Gừng khô bằng nhau tán bột nhỏ mỗi lần 6g ngày 3 lần.

**13. Hội chứng dạ dày**

- Lý khí thư can: Hương phụ 6g Sài hồ 12g Thanh bì 8g Rau má 12g Chỉ xác 6g Trần bì 6g sắc chia 3 lần trước ăn sáng trưa chiều.

- Thanh can giáng hỏa: Hương phụ 12g Thanh bì 12g Bồ công anh 12g Rau má 16g Lá khôi 16g Chỉ xác 12g Khổ sâm 12g Ngải cứu 8g sắc chia 3 lần.

- Hành khí hoạt huyết: Hương phụ 12g Ngải cứu 12g Ô dược 12g Tô mộc 12g Uất kim 6g Hồng hoa 6g Bồ công anh 12g sắc.

**14. Dạ dày lạnh đau nôn ợ nước trong**

Hương phụ 5g Can khương 3g Mộc hương 3g Khương bán hạ 10g sắc.

Bạn hay dùng Hương Phụ cho điều kinh hay cho đau dạ dày do khí trệ nhiều hơn? Nếu chuyên nữ giới, tứ chế giấm muối rượu đồng tiện là cách làm tăng vào Can Thận và giáng hỏa rất hay.

HY THIÊM THẢO

**HY THIÊM THẢO - Cỏ Đĩ - Cứt Lợn Hoa Vàng**

 1. Tên gọi - Nguồn gốc

* **Tên khác: ** Cỏ đĩ, Cứt lợn hoa vàng, Chó đẻ hoa vàng, Hy tiên, Hy kiểm thảo, Nụ áo rìa, Lưỡi đồng, Chư cao Hổ cao Hỏa hiêm thảo Niêm hồ thái, Cỏ của trời Cây chữa bệnh nhanh

* **Tên khoa học: ** *Siegesbeckia orientalis* L., Sigesbeckia herba, họ Cúc - Asteraceae. Tên đặt vì mùi hôi như lợn Hy và vị đắng Thiêm.

* **Bộ phận dùng: ** Toàn bộ phần trên mặt đất đã phơi hay sấy khô gọi là Herba Siegesbeckiae. Dược liệu chất lượng nhiều lá bánh tẻ khô không mọt không vụn nát, chỉ còn thân rụng hết lá phẩm chất kém.

Cây thảo sống hằng năm cao 30-40cm đến 1m có nhiều cành lông tuyến mùi hôi nhẹ. Thân rỗng ở giữa đường kính 0,2-0,5cm mặt ngoài nâu sẫm đến nâu nhạt nhiều rãnh dọc song song lông ngắn sít nhau. Lá mọc đối cuống ngắn hình 3 cạnh thuôn quả trám đầu nhọn phía cuống thót lại mép răng cưa tù có ba gân chính dài 4-10cm rộng 3-6cm mặt trên lục sẫm mặt dưới lục nhạt hai mặt có lông phiến nhăn nheo thường cuộn. Cụm hoa đầu nhỏ gồm hoa vàng hình ống ở giữa 5 hoa lưỡi nhỏ ngoài, lá bắc ngoài hình thìa dài 9-10mm tỏa sao có lông dính lá bắc trong dài 5mm hợp tổng bao đều lông tuyến dính. Quả bế đen trứng 4-5 cạnh dài 3mm rộng 1mm. Mùa hoa tháng 4-5 đến 8-9 quả tháng 6-10.

Phân bố mọc hoang khắp tỉnh nước ta và Trung Quốc Nhật Bản Úc Philipin châu Á châu Phi châu Mỹ. Dễ trồng vùng núi trung du đồng bằng. Thu hái tháng 4-5 lúc cây chưa ra hoa hoặc tháng 5-6 bắt đầu ra hoa chọn cây nhiều lá cắt từ ngọn xuống 3-5cm, hoặc khi trời khô ráo cắt cây nhiều lá mới ra hoa bỏ gốc rễ, phơi sấy khô 50-60°C trong mát hay nắng bó nhỏ. Khi dùng rửa sạch ủ mềm cắt đoạn phơi sấy. Bào chế DĐVN 5: Hy thiêm tẩm rượu 1kg hy thiêm + 200ml rượu trộn đều đậy kín ủ 30 phút -1h cho ngấm hoàn toàn phơi sấy khô màu xám vị đắng. Cổ truyền nấu và phơi chín lần mới tốt, Bản thảo cương mục ghi phải nấu phơi 9 lần dùng tươi gây nôn mửa.

 2. Thành phần hóa học

* Hơn 12 hợp chất: sesquiterpenoid diterpenoid flavonoid. Theo Wehmer 1931 chất đắng darutin không phải alcaloid hay glucosid dẫn chất acid salicylic. Chất chính darutoside darutigenol + glucose daturosid orientin orientin? Orientalid orientalide 4a 1b germacranolide melampolide orientin siegenolides A B, pimaranoid orientalin A B hythiemoside B darutoside dẫn chất hydroxyl hóa acetyl hóa darutigenol, 3,7-dimethylquercetin, orientin, sesquiterpenoid flavonoid.

* Dược điển định tính alcaloid: lấy 3g tán nhỏ thêm 2ml amoniac 10% trộn thêm 20ml cloroform lắc để 4h lọc vào bình gạn thêm 10ml acid sulfuric 10% lắc tách 2 lớp lấy lớp acid cho 3 ống nghiệm thêm Mayer tủa trắng Bouchardat tủa nâu acid picric 1% tủa vàng. TLC Silica gel GF254 dung môi toluen ethyl acetat aceton acid formic 15:2:2:1 thử ethanol 96% phun vanilin sulfuric sấy 120°C.

 3. Tính vị - Quy kinh

* **Tính vị: ** Vị đắng cay, tính hàn lạnh hơi có độc độc nhẹ

* **Quy kinh: ** Vào Can Thận.

Công năng: Khu phong trừ phong thấp lợi gân cốt chỉ thống giảm đau giảm độc an thần hạ huyết thanh nhiệt giải độc.

 4. Tác dụng - Chủ trị

* Phong thấp tê bại khớp sưng nóng đỏ đau đau nhức xương khớp đau lưng mỏi gối chân tay tê buốt tê dại gân cốt nhức lạnh lưng gối tê dại yếu chân bán thân bất toại méo miệng mất tiếng do cảm gió.

* Cảm mạo, huyết áp cao hạ huyết áp hạ đường huyết kháng khuẩn ức chế miễn dịch chống viêm cấp mạn chống tăng acid uric máu bệnh gout viêm đa khớp dạng thấp sớm, mụn nhọt lở ngứa chàm tổ đỉa vảy nến kinh nguyệt không đều, sốt rét cơn lâu ngày đờm đọng tức đầy bụng không muốn ăn, phát bối mọc mụn đầu đinh sau lưng, ong đốt rắn cắn nhọt độc đắp tại chỗ.

* Nghiên cứu hiện đại phenolic cao chống viêm chống oxy hóa DPPH, cao chiết ethanol thân rễ, dịch chiết ức chế synovial hyperplasia.

 5. Liều dùng - Kiêng kỵ

* **Liều: ** Ngày 6-12g có thể lên 16g dạng sắc cao mềm hoàn tán, DĐVN 5 ngày 9-12g sắc. Tỷ lệ lá không ít hơn 40% tạp chất khác không quá 1% vụn nát qua rây 4mm không quá 5% tro toàn phần không quá 13% ẩm không quá 15% chất chiết ethanol 96% không ít hơn 10% khô kiệt.

* **Kiêng kỵ:**

  - Người không có phong thấp thuộc âm hư huyết không đủ không dùng, không có phong thấp mà âm hư cấm.

  - Kỵ sắt không dùng cùng thuốc thực phẩm chứa sắt.

  - Tính hàn dễ tổn thương tỳ vị gây đầy trướng tiêu chảy người tỳ vị hư hàn lạnh bụng tiêu hóa kém huyết áp thấp thận trọng.

  - Có độc nhẹ độc tố nhất định không dùng liều quá cao lâu dài, phụ nữ có thai ảnh hưởng thai kỳ không tự ý chỉ khi có chỉ định thầy thuốc, thai kỳ cho con bú chưa đủ thông tin tham khảo bác sĩ.

  - Dùng tươi gây nôn mửa ít khi dùng tươi.

 6. Bài thuốc có Hy Thiêm Thảo

**1. Phong thấp thể thấp nhiệt đau nhức xương khớp - cổ truyền**

Hy thiêm rửa sạch phơi khô tưới rượu mật đồ phơi tẩm đồ phơi 9 lần sấy khô tán nhỏ viên mật 9g mỗi lần 1 viên ngày 2-3 lần. Hoặc Hy thiêm 50g Thổ phục linh 20g Rễ cỏ xước 20g Lá lốt 10g phơi khô tán nhỏ rây bột mịn viên ngày 3 lần mỗi lần 10-15g có thể ngâm rượu uống.

**2. Viêm đa khớp dạng thấp sớm đau nhức khớp**

Hy thiêm 16g Ngưu tất 16g Thổ phục linh 12g Ké đầu ngựa 12g Cành dâu 12g Cà gai leo 12g Tỳ giải 12g Lá lốt 10g sắc ngày 1 thang.

**3. Viên Hy đan - đau nhức phong thấp**

Cao khô hy thiêm 0,03g bột mịn ngũ gia bì 0,005g cao ngũ gia bì 0,035g bột mịn mã tiền chế 0,013g/viên liều an toàn tối đa 20 viên/lần 80 viên/ngày.

**4. Bại liệt nửa người méo miệng mất tiếng bán thân bất toại**

Lá cành non hy thiêm hái trước khi ra hoa sao vàng tán bột thêm mật viên hạt bắp uống mỗi sau 3-6h sau ăn nếu uống được rượu chiêu rượu.

**5. Phong thấp tăng huyết áp can dương vượng mất ngủ đắp ngoài rắn cắn**

Hy thiêm 8g Ngưu tất Thảo quyết minh Hoàng cầm Trạch tả 6g Chi tử Long đởm thảo 4g sắc chè thuốc ngày 1 thang.

**6. Sốt rét cơn lâu ngày đờm đọng tức đầy bụng không muốn ăn**

Hy thiêm thảo tươi giã nhuyễn cho ít nước sôi chắt nước cốt uống một chén 30mL uống nhiều nôn ra đờm.

**7. Đau nhức khớp không nóng đỏ**

Cứt lợn hoa vàng Thổ phục linh Ké đầu ngựa Rễ vòi voi 16g Uy linh tiên Tỳ giải Ý dĩ Cam thảo nam 12g Quế chi Bạch chỉ 8g sắc ngày 1 thang.

**8. Viêm khớp dạng thấp**

Hy thiêm Thổ phục linh Rễ vòi voi 16g Ngưu tất Kê huyết đằng Sinh địa 12g Thương truật Phòng phong 8g sắc ngày 1 thang.

**9. Viêm đa khớp dạng thấp 4 lượng hy thiêm**

4 lượng hy thiêm sắc lấy nước cốt. Bài phong thấp Hy thiêm thảo 250 lượng khoảng 100g Thiên niên kiện 12 lượng 50g đường rượu trắng 1 lít.

**10. Phát bối mọc mụn đầu đinh sau lưng**

Hy thiêm thảo Ngũ trảo long Tiểu kế Đại toán bằng nhau mỗi thứ 4g giã nát dội chén rượu nóng vắt lấy nước uống.

**11. Chàm**

Cứt lợn hoa vàng Hoàng bá Ké đầu ngựa Phù bình Bạch tiên bì 12g Thương truật 8g Phòng phong 8g sắc ngày 1 thang.

**12. Tổ đỉa**

Thổ phục linh 20g Hy thiêm thảo Ké đầu ngựa Ý dĩ Sinh địa 16g Tỳ giải Cây cứt lợn Kim ngân Kinh giới Cam thảo đất 12g sắc ngày 1 thang.

**13. Vảy nến**

Thổ phục linh Hy thiêm Kim ngân hoa Ké đầu ngựa Cam thảo đất 16g Hòe hoa Sinh địa Cây cứt lợn Thạch cao 20g sắc ngày 1 thang.

Đừng nhầm với cây cứt lợn Ageratum conyzoides nấu với bồ kết gội đầu và vò uống lá tươi chữa băng huyết rong kinh sau đẻ.

Bạn cần Hy thiêm cho phong thấp khớp hay cho cao huyết áp? Nếu cho khớp, phối Thổ phục linh Ngưu tất là bộ khung hay dùng.